Кіріспе

Роман Изабель Альенде "Рухтар үйі" (lang es, 1982) – Изабель Альенденің тұңғыш романы. Роман 1982 жылы Буэнос-Айресте жарық көрмес бұрын бірнеше испан тіліндегі баспагерлерден қабылданбады. Ол бірден бестселлер болып, сыншылардың жоғары бағасына ие болды және Альендені әдеби жұлдыздыққа көтерді. Роман 1982 жылы Чилиде "Жыл романы" атанды, ал Альенде елдің "Panorama Literario" сыйлығын алды. "Рухтар үйі" кітабы 20-дан астам тілге аударылған. Бұл кітапты Альенде 100 жастағы әкесінің қайтыс барып жатқанын естігенде ойлап тапты. Ол оған хат жаза бастады, ол ақырында "Рухтар үйі" қолжазбасына айналды. Оның романына Габриэль Гарсия Маркестің "Жүз жылдық жалғыздық" романының әсері бар. Оқиға төрт буынды қамтитын Труэба отбасының өмірін және Чилидегі отаршылдықтан кейінгі әлеуметтік және саяси дүрбелеңдерді көрсетеді, бірақ елдің аты және "Үміткер/Президент" (Сальвадор Альенде) немесе "Ақын" (Пабло Неруда) сияқты тарихи тұлғалардың есімдері нақты айтылмайды. Оқиға негізінен екі басты кейіпкердің (Эстебан мен Альба) көзқарасынан баяндалады және сиқырлы реализм элементтерін қамтиды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Бұл оқиға дель Валле отбасынан басталады, ең кіші және ең үлкен қыздары Клара мен Розаға назар аударады. Кіші қызы Клара дель Валле паранормальді қабілеттерге ие және өзінің өмірін егжей-тегжейлі күнделіктеп отырады. Клара өзінің күшін қолданып, отбасында кездейсоқ өлім болатынын болжайды. Көп ұзамай Клараның әпкесі, әдемі Роза, Сенатта үміткер болып жүрген әкесіне арналған у арқылы өлтіріледі. Клара апасының денесін өлтіру рәсімін көргеннен кейін, қатты шоққа ұшырап, үнсіз қалады. Розаның күйеуі, кедей кенші Эстебан Труэба, күйзеліске ұшырап, өзінің жан дүниесін өзінің отбасылық фермасын қалпына келтіруге арнап, жан дүниесін қалпына келтіруге тырысады. Ол қаладағы артритпен ауыратын анасына қамқорлық жасайтын қарындасына ақша жібереді. Қорқыту мен сыйақы арқылы ол қорқынышты шаруалардан құрмет пен еңбекті талап етеді және Tres Marías-ты "үлгілі фермаға" айналдырады. Ол келген кезде өзіне алғаш сөйлеген Педро Сегудоны өзінің бригадиріне айналдырады, ол тез арада Трубаның өмірінде нақты досына ең жақын нәрсеге айналады. Ол көптеген шаруа әйелдері мен балаларды зорлайды, ал оның алғашқы құрбаны, 15 жасар Панча Гарсия, оның балабақшасы Эстебан Гарсияның анасы болады. Романның барысында ол Транзито Сото деген жезөкшеге барады. Эстебанның көмегімен ол қаланың табысты бордельдік әйеліне айналады және оған жақсылық жасауға әрқашан дайын. Эстебан қалаға қайтып келіп, өліп бара жатқан анасын көреді. Ол қайтыс болғаннан кейін Эстебан оның соңғы тілегін орындауға шешім қабылдайды, ол үйленуге және заңды балалы болуға тиіс. Ол Дель Валле отбасына барып, Кларадан қолын сұрайды. Клара Эстебанның ұсынысын қабылдайды; ол өзі екі ай бұрын өзінің келісімін болжап, тоғыз жылдан кейін алғаш рет сөйледі. Олардың қалыңдығы кезінде Эстебан "көшесіндегі үлкен үй" деп аталатын үлкен үйді салады, бұл қаладағы үлкен үй, онда Труэба отбасы ұрпақтан ұрпаққа өмір сүреді. Тойдан кейін Эстебанның әпкесі Ферула бұрыштағы үлкен үйге жаңадан үйленген ерлі-зайыптылармен бірге тұрады. Ферула Клараға деген берік сүйіспеншілігін дамытады, бұл оның басқаларға қызмет ету қажеттілігін қанағаттандырады. Алайда Эстебанның Клараны иеленуге және оның махаббатын монополияға айналдыруға деген құмарлығы оны Феруланы үйден қуып шығарады. Ол оны қарғап, денесі мен жанынан кетіп, ит сияқты өлетінін айтады. Клара қайынжесін сағынатын болса да, оны таба алмайды. Ол қызымен және мистикамен көбірек уақыт өткізгенде, күйеуімен араларындағы алшақтық кеңейе түседі. Клара Бланка есімді қыз, кейіннен екі ұл - Жейме мен Николасты дүниеге әкеледі. Елордада тұратын отбасы жаз бойы осы үйде тұрады. Бланка Tres Marías-қа алғаш рет келгеннен кейін, бірден әкесі жұмысшысының ұлы Педро Терсеро есімді жас жігітпен дос болады. Бланка мен Педро екі түрлі әлеуметтік және экономикалық таптан шыққандарына қарамастан, ең жақсы достар ретінде бірге өседі. Жасөспірім шақтарында Бланка мен Педро Терсеро бір-біріне ғашық болады. Жер сілкінісі кезінде ферманың бір бөлігі қирағаннан кейін, Эстебан жарақаттанып, Труэбалар Лас-Трес-Марияға тұрақты түрде көшіп келеді. Клара уақытын оқытумен, күйеуінің ұрып-соғылған денесін күтіп, күнделіктеріне жазумен өткізеді, ал Бланка монастырлық мектепке, ал егіздер қалада орналасқан ағылшын мектеп-интернатына жіберіледі. Бланка Лас-Трес-Мариясқа қайтару үшін ауруды жалғандайды, онда ол Педро Терсеромен бірге болады, бірақ ол үйге келген кезде Педро Терсероның революциялық социалистік идеялары үшін Эстебанның hacienda-дан қуғанын табады. Педро Терсеро Бланкамен жасырын кездеседі, сонымен бірге көршілес хасиндаларға ән түрінде өз идеяларын таратады. Гациендаға келген француз графы Жан де Сатиньи Бланканың Педро Терсеромен түнгі жолақтарын әкесіне ашады. Эстебан қызына қатты ашуланып, аяусыз қамшылайды. Клара оның әрекеттеріне үрейленетінін білдіргенде, Эстебан оны шапалақпен соғады, оның алдыңғы тістерін ұрып тастайды. Клара онымен енді ешқашан сөйлеспеуді шешіп, қыздық есімін қайтарып алады және Бланканы өзімен бірге алып, Три Мариастан қалаға оралады. Ашулы және жалғыз қалған Эстебан Педро Терсероны бүкіл оқиғаға кінәлайды; баланың басына жемқор жергілікті полициямен баға қойылады. Осы сәтте Педро Сегудо Эстебаннан кетіп, Труэба оның ұлын ұстаған кезде жанында болғысы келмейтінін айтады. Педро Сегундоның кетуіне ашуланған Труэба Педро Терсероның өзін іздеуге кіріседі, ақырында оны өзінің фермасына жақын шағын шатырғ...

Негізгі кейіпкерлер

Кейбір кейіпкерлердің есімдері маңызды, әсіресе әйелдердің есімдері, олар кейіпкерлердің мінез-құлқын көрсетеді. Нивеа, Клара, Бланка және Альба есімдері шамамен бір-бірінің мағынасын жақын, және бұл отбасылық дәстүр ретінде айтылады. (Нивеа – «қар ақ» дегенді білдіреді, және қалғандары да осылай, «ақ» деп аударылуы мүмкін, бірақ олардың әрқайсысының жеке мағынасы бар.) Ферула есімінің латын тіліндегі мағынасы – «таяқ»; испан тілінде ол мүшені қозғалмайтын қалпында ұстауға арналған затты, мысалы, шинаны немесе гипсті білдіреді.

Клара дель Валле Труэба

Клара (оның аудармаларының бірі ағылшын тіліндегі "clear" сөзімен тең, бірақ бұл сонымен қатар кең таралған әйел есімі) – романның басты әйел кейіпкері. Ол – көреген және телекинетик, үй шаруасына сирек көңіл бөледі, бірақ отбасын оларға деген сүйіспеншілігімен және керемет болжамдарымен біріктіріп ұстайды. Ол Северо мен Нивеа дель Валледің кіші қызы, Эстебан Труэбаның әйелі және Бланка, Хайме мен Николастың анасы. Бала кезінен-ақ оның ерекшелігі байқалып, көптеген адамдарға қауіпті деп есептеледі. Әйтпесе, оның отбасы мен адал күтімші оны осы ерекшеліктен қорғайды. Ол және оның інісі Маркос оның қабілеттерін болашақты болжау орталығын басқару үшін пайдаланады, сондай-ақ түс оқу сияқты басқа да паранормальды құбылыстарды дамытады. Інісі ақырында өзі жасаған қарапайым ұшақта кетеді, бірнеше ай бойы хабарсыз жоғалып, қайтыс болды деп есептеледі, бірақ кейін саяхаты барысында жұқтырған "құпия африкалық обадан" көз жұмғаны анықталады. Клара жұлдызды болжаумен және жансыз заттарды қозғаумен айналысады, әсіресе үш аяқты үстелді, және оны сезімтал сестер мен Ақын сияқты достары қоршап тұрады. Северо мен Нивеа дель Валле – Альенде романының маңызды кейіпкерлері. Клара өскен сайын, оның қабілеттері артып, тіпті арбақтармен және рухтармен байланыса алады. Клара – махаббат пен қамқорлықты бейнелейді. Клара Эстебан Труэбамен некеге тұруын қабылдаса да, оны шын сүймейді және басынан бастап оны ешқашан сүйместейтінін біледі. Ол материалдық заттарға қызығушылық танытпайды және өзінің жоғары экономикалық жағдайын ескермейді. Бірақ тек кейін, үлкен қайғыдан кейін ғана ол арманшыл бақылаушы емес, көмекші/қызметші рөлін қабылдайды.

Эстебан Труэба

Эстебан Труэба – романның басты еркек тұлғасы және оның немересі Альбамен бірге оқиғаның негізгі баяндаушыларының бірі. Жастығында ол Северо мен Нивеа дель Вальедің қызы, жасыл шашты сұлу Розаны іздейді, оны асырай алу үшін шахтада жұмыс істейді, лайықты қор табуға тырысады. Бірақ ол шахтада жұмыс істеп жатқанда, қазақша айтқанда, жаман тағдырдың салдарынан уланудан қайтыс болады, бұл оның жүрегін қатайтады. Ол Tres Marias ("Үш Мария", Орион белдеуіне берілген лақап аты) иелігін дамыту үшін көп еңбек етеді, сондай-ақ көптеген жергілікті шаруа қыздарын азғырып, зорлап, көптеген заңды емес балалардың әкесі болады, олардың ішінде Эстебан Гарсия да бар (Педро Сегундоның әпкесі Панча Гарсиядан). Кейін Клараға (Розаның әпкесі және Дель Валлестің кіші қызы) үйленіп, үлкен отбасын құрғанымен, Эстебанның қатал және зорлыққа бейім мінезі оның айналасындағылардың барлығын алыстатады. Эстебанның қызы Бланкамен қарым-қатынасы шиеленіседі, бірақ ол немересі Альбаға шынайы махаббат пен қамқорлық көрсетеді. Оның көбінесе қатыгез мінез-құлқына қарамастан, ол әйелі Клараға да адал, оның қазасынан кейін үнемі қайғыға батып жүреді. Өзін өзіне лайық етіп, Три Марияны жақсартуға жұмсаған жылдар бойы Эстебан коммунистерді жек көреді және оларды жалқау және ақымақ деп санайды. Өмірінің соңына қарай ол саясатқа қатысып, елдегі социалистік қозғалыстың күшеюіне жол бермеу үшін ақшасын және күшін жұмсайды. Бірақ әскери төңкерістен кейін ол көп бөлігін жоғалтады және кенеттен өзінің қартайған және әлсіз адамға айналғанын сезінеді. Дегенмен, билікті жоғалту емес, еліне келтірілген зиян, өте патриот Эстебанды мазалайды. Ол отбасының махаббатын және елінде бейбітшілік орнатуды қалайтынын түсінеді, бұл оның мінезінде маңызды өзгеріске әкеледі. Өмірінің соңғы күндерінде ол өмір бойы бойын билеген ашу-ызасын бірте-бірте жоғалта бастайды. Ол отбасының қалған мүшелеріне кешірім жасауды бастайды – біріншіден, Бланка мен Педро Терсероға елден қашып, бақытты өмір сүруіне көмектеседі, содан кейін Альбаны әскерлер ұрлағаннан кейін, өзінің көп жылдық досы Трансито Сотоны (әскерде беделі бар) оны құтқаруға көмектесуге көндіреді. Екі әрекеті де сәтті аяқталады, Эстебан Клараның өлімнен кейінгі кешірімін алғанын біліп, қуанышпен дүниеден өтеді.

Бланка Труэба

Бланка (сөзбе-сөз "ақ") – Клара мен Эстебанның тұңғыш қызы. Ол балалық шағын астанадағы Труэба үйі мен Трес Мариас арасында өткізеді, онда Эстебанның бригадирі Педро Терсеро Гарсия есімді ұлмен жақын қарым-қатынас орнатады. Олардың достығы сақталады, бірақ олар тек жаз айларында ғана көреді, ал жасөспірім шақта ғашық бола жатады. Педро Эстебанның имениесінен қуылғаннан кейін де олардың махаббаты жалғасады, себебі ол басқа жұмысшылардың санасына коммунистік идеяларды сіңіріп жатқан. Педро Терсероның баласына жүкті болғаннан кейін, әкесі оны жақтырмайтын граф Жан де Сатиньиге үйленуге мәжбүрлейді. Бланка графты тастап, Труэба үйіне қайтқаннан кейін, Педроны сирек көреді, оның үйленуге шақыруларына қарсы тұрады, бірақ олардың қарым-қатынасы үзілмейді. Бланканың әкесімен қайта табысуы оларға Педромен бірге Канадаға қашуға мүмкіндік береді, онда олар, ақыры, бақытқа жетеді. Бланка алғаш рет канадтықтар халық өнері санайтын саз балшықтан жасалған мүсіндерін сату арқылы көп ақша табады.

Педро Терсеро Гарсия

Педро - Tres Marías шаруашылығының жалға алушысы және бригадирі Педро Сегундо Гарсияның ұлы. Ол жас кезінде Бланкаға ғашық болады және оның жалғыз баласы Альбаның әкесі болады. Жастық шағында ол социалистік идеяларды шаруашылықтағы жұмысшыларға таратады, кейін революционер және әнші-күйші болады (оның образы революциялық әнші-күйші Виктор Харадан үлгі алған болуы мүмкін). Елінде төңкеріс болғаннан кейін, ол Бланкамен бірге Эстебанның көмегімен Канадаға эмиграциялайды. Ол Канададағы жер аударылысында саяси күресін жаңадан бастағаны айтылады, онда оның музыкасы аудармада қабылданады, тіпті "тауықтар мен түлкілер" Солтүстіктің "бүркіттері мен қасқырларымен" салыстырғанда жетілмеген жаратылыстар болса да.

Альба Труэба де Сатиньи

Альба (испанша "Таң", латынша "ақ") - Бланка мен Педро Терсеро Гарсияның қызы, бірақ көп жыл бойы ол граф де Сатиньидің әкесі екеніне сендірілді. Оның әжесі Клара оның туғанға дейін жұлдыздармен жарылқанын айтқан. Сондықтан Клара оның мектепке бару қажеті жоқ екенін мәлімдеді; нәтижесінде Альба жеті жасқа дейін үйде тәрбиеленді. Роман Эстебанның өлімімен аяқталады, және Альба оның денесінің жанында зор Труэба үйінің ішінде жалғыз отырады. Соңғы абзац оның жүкті екенін көрсетеді, бірақ ол бала Мигельдікі ме, әлде түрмеде қауіпсіздік күштерінен басынан өткен зорлаудың нәтижесі ме, білмейді (немесе білуге қамқорлық етпейді).

Северо және Нивеа-дель-Валле

Северо (сөзбе-сөз "қатаң") және Нивеа ("қарлы") Розаның, Клараның және тағы бірнеше баланың ата-анасы. Североның Чилидің Либералды партиясына кандидаттығына біреу оны улауға тырысқанда тосқауалды, бірақ оның орнына қызы Роза қаза болды. Нивеа болса, әйелдердің азаттығы үшін көрнекті әлеуметтік белсендіге айналды. Жұбайлар қорқынышты жол апатында қаза тапты, сол апатта Нивеаның басы кесіліп, жоғалып кетті. Апаттың мән-жайлары жүкті болған қызы Кларадан жасырылды. Бірақ, оның сезімталдығы оны жоғалған бас жасырылған жерге жеткізеді, ол денесі жерленген соң жертөледе табылған.

Бала күтуші

Дель-Валле және Труэба отбасыларына өмірі бойы қызмет еткен Нана, өзі күткен барлық балаларға, әсіресе Клараға жақын сезімде болады. Северо мен Нивеяның қазасынан кейін де ол Клараның балаларына күтім жасайды. Нана жер сілкінісі салдарынан дүниеден өтеді және ешқандай салтанатсыз жерленеді. Кейін оның денесі Клара мен Розаның денелерімен бірге мавзолейге көшіріледі.

Роза дель Валле

Северо мен Нивеяның үлкен қызы Роза жасыл шашы, алтын көзі және зор сұлулығымен дүниеге келді. Оның керемет сұлулығы ауылдағы барлық адамды қорқытады, бірақ Эстебан Труэба оған терең ғашық болып, оның қолын сұрайды. Роза Эстебан кендерде жұмыс істеп, байлық жинап, өзіне лайық боларын күтеді. Эстебан келгенде Розаның әкесіне арналған удан ішіп қайтыс болғанын біледі. Розаны ешқашан толық ұмыта алмаса да, Эстебан оның орнына оның қарындасы Клараға үйленеді.

Хайме Труэба

Хайме – Клара мен Эстебан Труэбаның ұлы. Ұялшақ, кітап оқуға құштар, кедейлерді емдейтін мейірімді дәрігер. Ол сыртқа бағытталған егіз інісі Николас пен қаһарлы әкесінен өзгеше. Хайме мен әкесінің арақатынасы әрдайым шиеленіскен, әсіресе Хаймедің революциялық ойларына байланысты. Ол революцияның бейбіт болады деген сеніммен үміткермен дос болады. Хайме Альбамен да жақын дос болады, оны қарындасы секілді жақсы көреді. Төңкеріс кезінде Президенттік сарайға шақырылып, президенттің мас күйде өз-өзіне қол жұмсағанын жариялаудан бас тартқаны үшін өлтіріледі. Эстебан оған Жами рухта Клараға көрініп, режимі оны қалай өлтіргенін көрсеткенше сенбейді. Хайме Чили президенті Сальвадор Альенденің жеке дәрігері Артуро Жироннан шабыттанған болуы мүмкін.

Жариялану тарихы

La casa de los espíritus (Барселона: Plaza & Janés, 1982) Бірінші басылым. The House of The Spirits (Вестминстер, Мэриленд: Knopf, 12 сәуір 1985) Ағылшын тіліндегі бірінші басылым. Магда Богин аударған. The House of The Spirits (Лондон: Jonathan Cape, 4 шілде 1985) Ұлыбританиядағы бірінші басылым. Магда Богин аударған. The House of The Spirits (Нью-Йорк: Bantam, 1986) АҚШ-тағы алғашқы қағаздық басылым. Магда Богин аударған. The House of The Spirits (Лондон: Black Swan, 1986) Ұлыбританиядағы алғашқы қағаздық басылым. Магда Богин аударған.

Мектеп оқу бағдарламалары

Роман әлемнің көптеген мектеп оқу бағдарламаларында оқытылып келеді, әсіресе оның сиқырлы реализмді пайдалануы және латын Америкасының аударма туындысы ретіндегі мәніне байланысты. Халықаралық бакалавриат сияқты білім беру ұйымдары оны әлемдік әдебиетті зерттеуге арналған кітап деп таниды.

АҚШ-тағы цензура

Алайда, Америка Құрама Штаттарының мектеп оқу бағдарламасындағы "Рухтар үйі" бірнеше рет сынға түсті, көбінесе ашық жыныстық мазмұны мен зорлық-зомбылық көріністеріне байланысты. Мысалы, 1997 жылы Вирджиния штатында бір ата-ана "Рухтар үйі" кітабынан үзінділер жинағын таратып, "Сіз 16 жасар қызыңызға осы материалды оқуға рұқсат бересіз бе? Егер рұқсат бермесеңіз, неге мемлекеттік мектеп 16 жасар қызымнан осы материалды оқуды талап етуге тиіс?" деген сұрақ қойды. Осы демонстрацияға қарамастан, Вирджиния округінің мектеп кеңесі кітапты оқу бағдарламасынан шығаруға дауыс бермеді. Сол сияқты, Мэриленд штатында кітап Монтгомери округінің мектеп кеңесінің назарына ашық мазмұны үшін, әсіресе некрофилия суреттемесі үшін – "жас медицина студенті әйелдің мәйітін сүйеді" – Роза әдемінің денесіне жасалған зорлыққа сілтеме жасай отырып, әкелінді.

Кино және театрлық бейімделулері

1993 жылы кітап даниялық режиссер Биль Август түсірген фильмге (Рухтар үйі) бейімделді. Фильмде Джереми Айронс Эстебан Труэба, Мерил Стрип Клара дель Валле Труэба, Винона Райдер Бланка Труэба, Гленн Клоуз Ферула Труэба және Антонио Бандерас Педро Терсеро Гарсия рөлінде ойнады. Фильм кейбір шағын халықаралық сыйлықтарды жеңіп алғанымен, сын тұрғысынан сәтсіздікке ұшырады деп есептелді. Мұның екі жиі айтылатын себебі – оның шашыраңқы эпизодтық құрылымы және Латын Америкасы рөліндегі көбінесе ағылшын-американдық актерлерден құралған актерлік құрамы болды. Фильм сонымен қатар кассада сәтсіздікке ұшырады, 40 миллион долларлық бюджетінен тек 6,2 миллион доллар ғана қайтарылды. Романның театрлық қойылымы 2007 жылы Сиэтлдегі Book It Repertory театрында көрсетілді. Роман сондай-ақ Нью-Йорктегі Repertorio Español тапсырысымен Каридад Свич жазған нұсқада театрға бейімделді. Бұл бейімделу 2009 жылы көрсетілді және Латын Америкасы актерлерінің ұйымы HOLA драматургиядағы ең үлкен жетістіктері үшін сыйлықты алды. Фильм мен бұрынғы бейімделуден айырмашылығы, бұл нұсқа испан тілінде жазылып, орындалды және Чили мен Коста-Рика сияқты Латын Америкасы елдерінде сахналанды. Свич сонымен қатар, 2010 жылы Денвер орталық театры компаниясындағы қойылымы үшін 2011 жылы Американдық театр сыншылары қауымдастығының Примус сыйлығын жеңіп алған пьесаның ағылшын тіліндегі нұсқасын жазды. 2018 жылдың 23 мамырында Hulu компаниясы FilmNation Entertainment компаниясымен бірлесіп романды телесериалға бейімдеуді жоспарлап отырғаны жарияланды. Алленде жобаның атқарушы продюсері болуы күтілуде. 2021 жылдың 19 қазанында жобада Ева Лонгорияның қатысатыны хабарланды.