Кіріспе
Нидерландыдағы мемлекеттік университет. Лейден университеті (қысқаша LEI; Universiteit Leiden) – Нидерландының Лейден қаласында орналасқан мемлекеттік зерттеу университеті. Ол 1575 жылы Оранж князі Вильгельм тарапынан протестанттық университет ретінде құрылған, бұл оны Нидерландыдағы ең көне жоғары білім беру мекемесі етеді. Тарихи негіздерімен және әлеуметтік ғылымдарға баса назар аударуымен белгілі, университет Голландияның алтын ғасырында айқын даңққа ие болды, сол кезде Еуропаның түкпір-түкпірінен ғалымдар Нидерланды Республикасына зихи ортаға тартылды. Осы кезеңде Лейден Рене Декарт, Рембрандт, Кристиан Гюйгенс, Гюго Гроций, Барух Спиноза және Барон д’Гольбах сияқты тұлғалардың отанына айналды. Университетте жеті академиялық факультет пен елуден астам кафедра бар, онда қырықтан астам ұлттық және халықаралық ғылыми-зерттеу институты орналасқан. Оның тарихи негізгі кампусы Лейден қаласындағы колледждің әртүрлі жерлердегі ғимараттарынан тұрады, ал Гаагадағы екінші кампуста либералды өнер колледжі (Лейден университетінің Гаага колледжі) және оның бірнеше факультеттері орналасқан. Ол Коимбра тобының, Europaeum-ның және Еуропалық зерттеу университеттері лигасының негіз қалаушы мүшесі болып табылады. Университет жиырма алты Спиноза сыйлығының лауреатын және он алты Нобель сыйлығының лауреатын тәрбиеледі. Голландия королдік отбасының мүшелері, мысалы, королева Джулиана, королева Беатрикс және король Виллем Александр, сондай-ақ Нидерландының он премьер-министрі, оның ішінде қазіргі Марк Рютте осы университеттің түлектері. АҚШ президенті Джон Куинси Адамс та осы университеттің студенті болған.
Leiden University (abbreviated as LEI; Universiteit Leiden) is a public research university in Leiden, Netherlands. It was founded as a Protestant university in 1575 by William, Prince of Orange, making it the oldest institution of higher education in the Netherlands. Known for its historic foundations and emphasis on the social sciences, the university came into particular prominence during the Dutch Golden Age, when scholars from around Europe were attracted to the Dutch Republic due to its climate of intellectual tolerance. During this time, Leiden became the home to individuals such as René Descartes, Rembrandt, Christiaan Huygens, Hugo Grotius, Baruch Spinoza, and Baron d'Holbach. The university has seven academic faculties and over fifty subject departments, housing more than forty national and international research institutes. Its historical primary campus consists of buildings in multiple places in the college town of Leiden, while a second campus located in The Hague houses a liberal arts college (Leiden University College The Hague) and several of its faculties. It is a member of the Coimbra Group, the Europaeum, and a founding member of the League of European Research Universities. The university has produced twenty six Spinoza Prize Laureates and sixteen Nobel Laureates. Members of the Dutch royal family such as Queen Juliana, Queen Beatrix, and King Willem Alexander are alumni, and ten prime ministers of the Netherlands including incumbent Mark Rutte. US President John Quincy Adams also studied at the university.
Құрылтай және ерте тарихы
1575 жылы жаңадан құрылған Голландия республикасының солтүстік өңірінде университеттер болмаған. Габсбургтардың Нидерландтарындағы жалғыз басқа университет – Лёвен университеті, ол Испанияның қатаң бақылауындағы аймақта орналасқан еді. Принц Вильям Солтүстік Нидерландының азаматтарына діни білім беруге және үкіметке барлық сала бойынша білімді мамандар дайындауға мүмкіндік беретін мекеме құру үшін Лейден университетін негіздеді. Лейденнің 1574 жылы испан шабуылдарына қарсы батыл тұрғандығы үшін осы таңдау сыйлық ретінде жасалды деседі. Вильгельмнің қарсыласы Испанияның Филипп II-нің есімі ресми құрылтай куәлігінде көрсетілген, өйткені ол әлі де Голландияның де-юре графы еді. Филипп II өзінің барлық поддандыларына Лейденде оқуға тыйым салды. Жаңа мекеме бастапқыда Әйіргі Барбара монастырында орналасқан, кейін 1577 жылы Фалиде Бажин шіркеуіне (қазіргі университет мұражайының орны) және 1581 жылы бұрынғы цистерциандық әйелдер монастырына көшірілді. Ол жерде ол әлі де орналасқан, бірақ 1616 жылы алғашқы ғимарат өрттен қирады. Ол бірнеше рет оқу үшін сонда келген. 18 ғасырда Якоб Гроновиус, Герман Бурхаве, Тиберий Хемстерхус және Давид Рункен университеттегі белгілі ғалымдардың қатарында болды. 1896 жылы Питер Зиман институтта Зиман эффектін ашты, ал одан кейін Хендрик Антон Лоренц оны түсіндірді. Әлемдегі алғашқы университеттегі төмен температуралық зертханада профессор Хайке Камерлинг Оннес абсолютті нөлден бір градусқа ғана жоғары температураға қол жеткізді. 1908 жылы ол гелийді сұйытуға алғашқы болып қол жеткізді және металдардың жоғары өткізгіштігін ашуға үлкен үлес қосты.
Қазіргі заман
Университет кітапханасында 5,2 миллионнан астам кітап және елу мың журнал бар. Сондай-ақ, онда Батыс және Шығыс қолжазбалары, баспа кітаптары, архивтер, гравюралар, суреттер, фотосуреттер, карталар мен атластар сақталған. Онда Индонезия және Кариб аймағына қатысты әлемдегі ең ірі жинақтар бар, олар білім мен идеялардың мәтіндер мен бейнелер арқылы таралған түрлі аспектілерін зерттейтін Скалигер институтымен жинақталған. 2005 жылы Лейден кітапханаларының бірінде Эйнштейннің моноатомдық идеал газдың кванттық теориясы (Эйнштейн-Бозе конденсациясы) туралы қолжазбасы табылған.
Серіктестіктер
2012 жылы Лейден университеті ғылыми-зерттеу және оқыту сапасын жақсарту мақсатында Делфт технологиялық университетімен және Эразм университеті Ротердаммен стратегиялық одақ құрды. Университет Солтүстік Америка мен Еуропаның жоғары деңгейдегі саяси және экономикалық тұлғаларының бас қосатын Бильдерберг тобының ресми емес ордасы болып саналады. Лейден университеті 2017 жылдан бастап Гаага қаласындағы кампусынан жаһандық және трансұлттық құқық саласындағы бірлескен жазғы бағдарламаны іске асыру үшін Дьюк университетінің құқық мектебімен әріптестік жасады.
Орналасуы және ғимараттары
Университеттің орталық кампусы жоқ; оның ғимараттары қала бойынша шашырап орналасқан. Кейбір ғимараттар, мысалы, Gravensteen, өте ескі, ал Van Steenis, Lipsius және Gorlaeus әлдеқайда заманауи. Университетпен байланысты институттардың арасында KITLV немесе Оңтүстік-Шығыс Азия және Кариб теңізі аймағын зерттеу жөніндегі Корольдік Нидерланд институты (1851 жылы құрылған), 1633 жылғы Лейден обсерваториясы; өте толық анатомиялық кабинеті бар Табиғат тарихы мұражайы; әсіресе құнды Мысыр және Үнді бөлімдері бар Риксмузей ван Оудхеден (Көнеліктер ұлттық мұражайы); ең ерте заманнан бергі голланд көнеліктері мұражайы; және үш этнографиялық мұражай, олардың бастауы Филипп Франц фон Сибольдтың жапондық коллекциялары болды. Университеттің анатомиялық және патологиялық зертханалары заманауи, геология және минералогия мұражайлары жаңартылған. Hortus Botanicus (ботаникалық бақ) – Нидерландыдағы ең көне ботаникалық бақ және әлемдегі ең көне бақтардың бірі. Мұнда төрт ғасырдан астам уақыттан бері әлемнің түкпір-түкпірінен келген өсімдіктер сарапшылар тарапынан күтіліп өсіріліп келеді. Клюзиус бағы (қайта құрылған), 18 ғасырлық монументалды ванналы өсімдіктері бар апельсинхана, жүздеген жылдық тарихи ағаштардың сирек жинағы, Шығыс пен Батыс арасындағы тарихи байланысты бейнелейтін жапондық Сибольд ескерткіш мұражайы, әлемдік деңгейдегі өсімдіктер коллекциялары бар тропикалық жылыжайлар, сондай-ақ Оңтүстік Африка мен Оңтүстік Еуропадан әкелінген экзотикалық өсімдіктер қойылған орталық алаң мен консерватория бар.
Гаага кампусы
1998 жылы университет Гаага қаласына кеңейді, осылайша Гаага кампусы құрылды. Кампуста жеті факультеттің алтауы өкілдік етеді, сонымен қатар Халықаралық зерттеулер және Лиден университетінің Гаага колледжі, гуманитарлық ғылымдар мен табиғатты зерттеу колледжі эксклюзивті түрде орналасқан. Мұнда университет заң, саясаттану, мемлекеттік басқару және медицина салаларында академиялық курстар ұсынады. 2016 жылы Turfmarkt көшесіндегі жаңа "Wijnhaven" ғимаратына көшуге дейін қала орталығындағы бірнеше ғимараттарды, оның ішінде Lange Voorhout көшесіндегі колледж ғимаратын пайдаланды. Гуманитарлық және жаһандық істер факультеті мен Университет колледжі 2011 жылы бірге құрылды, және Халықаралық зерттеулер – Гуманитарлық факультеттердің ең ірі бағдарламаларының бірі болып табылады. 2017 жылдан бері Лейден университетінің медициналық орталығының да Гаага кампусында филиалы бар.
Бакалавриат оқулары
Университеттің көптеген факультеттері өз білім беру бағдарламаларын ұсынады. Бакалавриат бағдарламалары BA, BSc немесе LL.B. дәрежесіне алып келеді. B.Eng. немесе B.F.A. сияқты басқа да дәрежелер Лейден университетінде берілмейді.
Жоғары оқу орны
Студенттер бірнеше магистратура бағдарламасынан таңдау жасай алады. Жоғарыда аталған бакалавриат бағдарламаларының көпшілігін жалпы немесе мамандық бойынша магистратура бағдарламасымен жалғастыруға болады. Лейден университеті 100-ден астам магистратура бағдарламасын ұсынады, олар MA, MSc, MPhil немесе LLM дәрежелеріне әкеліп соқтырады. MPhil – ең жоғары магистратура дәрежесі және оны таңдалған университет бөлімдері (көбінесе өнер, әлеуметтік ғылымдар, археология, философия және теология салаларында) тағайындайды. Осы бағдарламаларға түсу өте таңдаулы және негізінен академиялық мансапты таңдаған немесе заң немесе медицина саласында жұмыс істеуге дайындалып жатқан студенттерге бағытталған. Дәстүр бойынша, MPhil дәрежесі иесіне университеттерде доцент ретінде оқытуға мүмкіндік берді.
Докторлық бағдарламалар
Сонымен қатар, көптеген кафедралар, ведомстволық (ғылыми-зерттеу) институттар немесе факультеттер докторлық бағдарламалар ұсынады немесе Ph.D. дәрежесіне жетуге мүмкіндік береді. Университетте ұсынылатын Ph.D. бағдарламаларының көп бөлігі бірнеше ғылыми-зерттеу мектептерінде немесе институттарында шоғырланған.
Ғылыми-зерттеу мектептері мен оған қарасты институттар
Лейден университетінде 50-ден астам ғылыми-зерттеу және аспирантуралық мектептер мен институттар бар. Олардың кейбіреулері университеттің бір факультетіне толықтай қарайды, ал басқалары факультеттер аралық немесе университеттер аралық институттар болып табылады. ИнститутACPA Шығармашылық және сахналық өнер академиясыASC Африканы зерттеу орталығы LeidenCML Қоршаған орта ғылымдары институты (CML)CRC Дағдарыс зерттеу орталығыCTI Тіл және үлкендік орталығыCWTS Ғылым және технологияны зерттеу орталығыМейджерс ғылыми-зерттеу институты Заңдық зерттеулер мектебіeLaw@Leiden Ақпараттық қоғамдағы құқық орталығыGrotius орталығы Халықаралық құқықтық зерттеулер ғылыми-зерттеу орталығыGSS Лейден ғылымының аспирантуралық мектебіТарихи институт Лейден университетінің тарих институтыHuizinga институты Мәдени тарихты зерттеу институты және аспирантуралық мектебіIBL Биология институты ЛейденIIAS Азияны зерттеу халықаралық институтыIIASL Әуе және ғарыш құқығы халықаралық институтыIOPS Университеттер аралық психометрия және социометрия аспирантуралық мектебіITC Халықаралық салық орталығы (ITC)LACDR Лейден академиялық есірткі зерттеу орталығыLCMBS Лейден молекулалық биоғылымдар орталығыLEAD Лейден этножүйелер және даму бағдарламасы, Ғылым факультетіLeyden Academy Лейден өмірлік күш және қартаю академиясыLGSAS Лейден археология аспирантуралық мектебіLIACS Лейден жоғары компьютерлік ғылым институтыLIAS Лейден аумақтық зерттеулер институтыLIBC Лейден ми және таным институтыLIC Лейден химия институтыLION Лейден физика институтыLISOR Лейден дінтану институтыLUCAS Лейден университетінің қоғамдағы өнер орталығыLUCL Лейден университетінің лингвистика орталығыLUMC Лейден университетінің медициналық орталығыMediëvistiek Орта ғасыр зерттеулерінің Нидерланды ғылыми-зерттеу мектебіMI Математика институтыNIG Нидерланды үкіметін зерттеу институтыNINO Жақын Шығысты зерттеу институты НидерландыNOVA Нидерланды астрономияны зерттеу мектебіN. W. Posthumus Instituut Нидерланды экономикалық және әлеуметтік тарих институты және мектебіOIKOS Классикалық зерттеулер ұлттық ғылыми-зерттеу мектебіOnderzoekschool Kunstgeschiedenis Нидерланды өнер тарихы аспирантурасыOSL Нидерланды әдебиет зерттеулері ғылыми-зерттеу мектебіPALLAS Паллас мәдени пәндер институтыSterrewacht Leiden Лейден астрономиялық обсерваториясыThe Europa Institute Лейден құқық мектебіVan Vollenhoven Institute Құқық, басқару және қоғамды зерттеу институты
Белгілі түлектер мен профессорлар
107 Спиноза сыйлығының (Нидерландының ең жоғары ғылыми марапаты) иегерлерінің жиырма алтысы Лейден университетінің профессорларына табысталды. Әдебиет тарихшысы Фриц ван Оостром Лейден университетінен Спиноза сыйлығын алған алғашқы профессор болды, ол NLCM орталығын (Орта ғасырдағы голланд әдебиеті мен мәдениеті) жетекші зерттеу орталығына дамыту жұмысы үшін марапатталды. Басқа Спиноза сыйлығының иегерлері – тіл білімі мамандары Фредерик Кортландт және Питер Муйскен, математик Хендрик Ленстра, физиктер Карло Бинеккер, Ян Заанен, Дирк Бууместер және Мишель Оррит, астрономдар Эвин ван Дишоек, Марийн Франкс және Александр Тиленс, трансплантация бойынша биолог Элс Гульми, клиникалық эпидемиолог Фриц Розендаал, педагог Марин ван Ижендорн, археологтар Вил Робрукс және Корин Хофман, невролог Мишель Феррари, классицист Инке Слуитер, әлеуметтік психолог Наоми Эллемерс, статистик Аад ван дер Ваарт, когнитивтік психолог Эвелин Кроне, ұйымдық психолог Карстен де Дрю, химиялық иммунолог Сьяак Нефжес, паразитолог Мария Язданабахш, электрохимик Марк Копер және астрофизик Игнас Снеленн. Білім алмасу және қоғамға тигізетін әсерімен ерекше жетістіктерге жеткен Stevin сыйлығының иегерлері – Лейден университетінің профессорлары: денсаулық психологы Андреа Эверс, иммунология технологы Тон Шумахер және психолог Джуди Месман. Басқа да көрнекті профессорлардың қатарында Орта ғасырлар тарихы профессоры Вим Блокманс және америкалық тілдер профессоры Виллем Аделаар бар.
Нобель сыйлығының иегерлері
1913 жылы Камерлинг Оннес физика саласындағы Нобель сыйлығымен марапатталды. Лейден университетінде жүргізген зерттеулері үшін тағы үш профессор Нобель сыйлығын алды: Хендрик Антон Лоренц және Питер Земан оптикалық және электрондық құбылыстар саласындағы пионерлік жұмыстары үшін, ал физиолог Виллем Эйнтховен – оның жіптік гальванометрді ойлап табуы үшін, бұл электрокардиографияның дамуына, басқа да көптеген мүмкіндіктерге ұласты. Лейденмен байланысты Нобель сыйлығының лауреаттары – физиктер Альберт Эйнштейн, Энрико Ферми және Пол Эренфест. Сондай-ақ: Якобс Хенрикус ван 'т Хофф, Йоханнес Дидерик ван дер Ваальс, Тобиас Ассер, Альберт Сент-Дьёрдьи, Игорь Тамм, Ян Тинберген, Николас Тинберген, Тьяллинг Купманс, Николас Блоемберген және Нильс Йерне. Лейдендегі тағы бір көрнекті зерттеушілер – арабтанушы және исламтанушы Кристиан Снук Хургрондже, құқық сарапшысы Корнелис ван Воленховен және тарихшы Йохан Хуизинга, барлығы 1920-1930 жылдар аралығында қызмет етті. Вирусологияның негізін қалаушылардың бірі Мартинус Бейжеринк 1877 жылы Лейденде докторлық диссертациясын қорғады.