Кіріспе

Лейден (нидерл. Leiden; ағылш. Leyden) – Нидерландының Оңтүстік Голландия провинциясындағы қала және муниципалитет. Лейден муниципалитетінің халқы 127 046 адамды құрайды (2023 жылғы 31 қаңтар), бірақ қала Оегстгеест, Лейдердорп, Вооршотен және Зотервуде қалаларымен тығыз байланысты агломерация құрайды, онда 215 602 адам тұрады. Нидерландының Орталық статистика бюросы (CBS) Катвейк қаласын да агломерацияға қосады, бұл Лейден қалалық агломерациясының жалпы халқын 282 207 адамға жеткізеді, ал Лейденнің ірі қалалық аймағында Тейлинген, Нордвик және Нордвикерхут қалалары да бар, онда барлығы 365 913 адам тұрады. Лейден Оуд-Рейн өзенінің жағасында, Гаагадан оңтүстікке және Амстердамнан солтүстікке қарай белгілі бір қашықтықта орналасқан. Кааг көлдерінің (Kagerplassen) демалыс аймағы Лейденнің солтүстік-шығысында жатыр. 1575 жылдан бері университет қаласы болып табылатын Лейден төрт ғасырдан астам уақыт бойы Еуропаның ең маңызды ғылыми орталықтарының біріне айналды. Лейден – классикалық университет қаласы, университет ғимараттары қаланың барлық жеріне шашырап орналасқан, ал әлемнің түкпір-түкпірінен келген студенттер қалаға қарқынды, жанды және халықаралық атмосфера сыйлайды. Бұл жерде көптеген маңызды ғылыми жаңалықтар ашылған, соның нәтижесінде Лейденнің «Жаңалықтар қаласы» деген ұраны пайда болды. Қалада Нидерландының ең көне университеті – Лейден университеті және Лейден университетінің медициналық орталығы орналасқан. Лейден университеті Еуропаның жетекші университеттерінің бірі, онда он үш Нобель сыйлығының иегері оқыған. Ол Еуропалық зерттеу университеттері лигасының мүшесі және барлық халықаралық академиялық рейтингтерде жоғары көрсеткіштерге ие. Ол Ұлыбританияның ең көне университеті – Оксфордпен қалалық байланыс орнатқан. Лейден университеті мен Лейден қолданбалы ғылымдар университеті (Leidse Hogeschool) бірге шамамен 35 000 студентке білім береді. Қазіргі заманғы ғылыми медициналық зерттеулер мен оқыту 18-ші ғасырдың басында Лейденде Боерхавемен басталды. Лейден – ғылым ғана емес, өнер саласында да бай мәдени мұраға ие қала. Әлемдегі ең танымал суретшілердің бірі Рембрандт Лейденде дүниеге келіп, білім алған. Лейден суретшілерінің қатарында Лукас ван Лейден, Ян ван Гойен және Ян Стин де бар.

Тарих

Лейден Оуд және Nieuwe Rijn (Ескі және Жаңа Рейн) өзендерінің қосылған жеріндегі жасанды төбеде (қазіргі Burcht van Leiden деп аталады) пайда болды. Бұл елді мекен Лейтон деп аталған. Атауы герман тіліндегі *leitha (канал) сөзінен шыққан. Лейден дұрыс емес түрде римдік Лугдунум Батаворум бекінісімен байланыстырылып келді. Ол Лейденнің Бурхтында орналасқан деп есептелген, және қаланың аты латынша Lugdunum атауынан туындаған деп саналған. Бірақ, шындығында, бұл бекініс Катвик қаласына жақын болса, ал Лейден маңындағы римдік елді мекен Матило деп аталған.

1420 жылғы қоршау

1420 жылы, ілгек және балық соғысы кезінде Баварияның герцогы Иоанн III әскерімен бірге Гудадан Лейден қаласына қарай жорық жасады, себебі Лейден Голландияның жаңа графына, Генуя графшасы Жаклинге, оның немересі және Голландия графы Вильгельм VI-ның жалғыз қызы болып табылатын ол кісіге салық төлемеген еді. Вассэнар бурграфы Филипс және басқа да жергілікті дворяндар, Крюк фракциясының өкілдері, герцогтың алдымен Лейденді қоршауға алып, содан кейін айналасындағы қамалдарды басып алу үшін шағын жасақтарды жібереді деп ойлады. Бірақ Баварияның Иоанны алдымен қамалдарға шабуыл жасауды жөн көрді. Ол өз әскерімен бірге зеңбіректерді де алып келді, бірақ тым ауыр болғандары кемемен жеткізілді. Зеңбіректерден темір доптармен қабырғалар мен қақпаларға оқ жауып, қамалдар бірінен соң бірі құлады. Бір апта ішінде Баварияның Иоанны Польгест, Тер Дос, Хойхмаде, де Зийль, тер Ваерд, Вармонд және де Падденпол қалаларын басып алды. 24 маусымда әскер Лейден қаласының қабырғалары алдында пайда болды. 1420 жылы 17 тамызда, екі айлық қоршаудан кейін, қала Баварияның Иоаннына тәуелді болды. Вассэнар бурграфы Филипс лауазымынан және құқықтарынан айырылып, өмірінің соңғы жылдарын тұтқындықта өткізді.

16-18 ғасырлар

Лейден 16-17 ғасырларда гүлденді. 15 ғасырдың соңында Лейденнің тоқу мекемелері (негізінен кең мата) өте маңызды болды. Осы кезеңде Лейденде маңызды баспа және баспа өнеркәсібі дамыды. Бұл жерде баспагер Лукас ван Лейден мен Отто ван Вен, сондай-ақ Кристофел Планийн өмір сүрді. Кристоффельдің шәкірттерінің бірі Лодвик Эльзевир (1547-1617) болды, ол Лейдендегі ең ірі кітап дүкені мен баспаханасын құрды, бұл істі оның ұрпақтары 1712 жылға дейін жалғастырды. 1572 жылы қала испан билігіне қарсы голландтардың көтерілісіне қосылып, Сегіз жылдық соғыста маңызды рөл атқарды. 1574 жылдың мамыр айынан қазан айына дейін испандықтар қоршап тұрды, бірақ бөгеттерді кесу арқылы жағдай жеңілдеді, осылайша кемелер тұрғындарға азық-түлік жеткізе алды. Оранж королі Вильгельм I 1575 жылы Лейден университетін қаһармандық қорғанысы үшін сыйлық ретінде құрды. Қоршаудың аяқталуы әлі күнге дейін Лейденде жыл сайын 3 қазанда тойланады. Дәстүрге сәйкес, Лейденнің азаматтарына университет пен салықтан босату арасында таңдау ұсынылды және олар университетті таңдады. Қамауда Еуропадағы қағаз ақшаның алғашқы шығарылуы болды, күміс біткен кезде монеталардың мөрлерімен дұға кітаптарынан алынған қағаз қолданылды. Лейден – жаңа әлемге, Массачусетс пен Нью-Амстердамға аттанған пилигримдер мен Нью-Амстердамның алғашқы қоныс салушыларының 17 ғасырдың басында баспахана ашқан жері ретінде танымал. Лейден 17 ғасырда гүлденді, бұл Фландриядан келген босқындардың тоқыма өнеркәсібін дамытуының нәтижесінде болды. 1574 жылғы қоршау кезінде қаланың 15 000 тұрғынының үштен бірі қаза тапты, бірақ 1622 жылы ол тез қалпына келіп 45 000-ға жетті, ал 1670 жылға қарай 70 000-ға жуық болды. Голландияның алтын ғасырында Лейден Амстердамнан кейін Голландияның екінші ірі қаласы болды. Герман Бурхаве (1668-1738) еңбегінің арқасында қазіргі заманғы химия мен медицинаның қалыптасуында маңызды рөл атқарды. Лейден 17 ғасырдың соңынан бастап, негізінен тоқыма өнеркәсібінің құлдырауына байланысты құлдырады. Байзе өндірісі 19 ғасырдың басында тоқтатылды, бірақ өнеркәсіп Лейден экономикасының маңызды бөлігі болып қала берді. Бұл төмендеу 1796-1811 жылдар аралығында халық санының 30 000-ға дейін, ал 1904 жылы 56 044-ке дейін азайғанынан көрінеді. Лейден 17 ғасырдан 19 ғасырдың басына дейін маңызды журналдың – Nouvelles Extraordinaires de Divers Endroits, сондай-ақ Gazette de Leyde баспа орталығы болды.

Бүгінгі Лейден

Қаланың ең ірі және ең танымал жылдық фестивалі 3 қазанда тойланады және жай ғана "3 Октобер" деп аталады. Лейден халқы 1574 жылғы испан қоршауының аяқталуын мерекелейді. Әдетте бұл фестиваль екі-үш күнге созылады және оған шерулер, хутспот тойы, тарихи қайта жаңғыртулар, көңілді жәрмеңке және басқа да іс-шаралар кіреді. 2006 жылдан бері қалада жыл сайынғы Лейден халықаралық кинофестивалі де өткізілуде. Лейден қаланың төңірегіндегі аймақтар үшін маңызды сауда және тауар айналымы орталығы болып табылады. Сонымен қатар, қалада Eurotransplant ұйымы орналасқан, ол Австрия, Бельгия, Хорватия, Германия, Люксембург, Нидерланды және Словения елдеріндегі мүшелікке қатысты органдарды донорлыққа беру рәсімдерін үйлестіруге және бөлуге жауапты халықаралық ұйым. Лейденде сондай-ақ Airbus компаниясының штаб-пәтері орналасқан, ол әлемдік деңгейдегі ғарыш және қорғаныс корпорациясы және әлемдегі қорғаныс және әскери келісімдер бойынша жетекші компания. Бұл топқа әлемдегі коммерциялық ұшақтардың көшбасшы өндірушісі – Airbus компаниясы да кіреді.

Өзендер, арналар және саябақтар

Оуд-Райнның шығыстан Лейденге кіретін екі саласы қаланың орталығында қосылады. Қаланың көптеген шағын каналдары ағаштармен көмкерілген жағалаулармен кесіп өтеді. Қаланың батыс жағында Ботаникалық бақ және басқа да бақтар ескі Сингель, яғни сыртқы канал бойымен созылып жатыр. Кішкентай бұғылар паркі бар Лейдсе Хоут паркі Оэгстгеестпен солтүстік-батыс шекарасында орналасқан. Ван дер Верф паркі 1574 жылы испандарға қарсы қаланы қорғаған қала әкімі Питер Адриаанц ван дер Верфтің есімімен аталады. Қала бірнеше ай бойы қоршауда болды және көптеген адам аштықтан көз жұмды. Парк үшін ашық кеңістік 1807 жылы оқ-дәріге толы кеменің кездейсоқ жарылысынан пайда болды, ол жүздеген үйлерді, соның ішінде Elsevier баспагерлер отбасының үйін де қиратты.

Қызықты ғимараттар

17-шы ғасырдың соңынан 19-шы ғасырдың ортасына дейінгі экономикалық төмендеудің нәтижесінде 16-шы және 17-шы ғасырлардағы қаланың орталық бөлігінің көп бөлігі бүгінгі күнге дейін сақталған. Бұл Нидерландыдағы 17-шы ғасырдың екінші ең ірі қалалық орталығы, ал ең ірісі – Амстердам қаласының орталығы. Орталықтағы жүздей ғимарат 1992 жылдан бастап жүзеге асылып, қазірге дейін жалғасып келе жатқан қабырға поэзиясы жобасы аясындағы үлкен қабырға суреттерімен әсемделген.

Беделді құрылыс

Оуд-Райнның екі тармағының стратегиялық маңызды түйіскен жерінде ескі Burcht қамалы тұр, ол топырақ үйіндісінің үстіне салынған дөңгелек мұнара. Бұл үйінді, 11 ғасырда оның үстіне кішкентай ағаш бекініс салынғанға дейін, су тасқынынан қорғаныш ретінде пайдаланылған болуы мүмкін. Бұл қамал – мотт пен бейли типіндегі қамал. Лейденнің ескі қала қақпаларынан қазір тек екеуі ғана сақталған: Зийльпорт және Морспорт, екеуі де 17 ғасырдың соңында салынған. Сингельдегі бір кішкентай қарауыл мұнарасынан басқа, қала қабырғаларынан ештеңе қалмаған. Тағы бір бұрынғы бекініс – Грейвенштейн. 13 ғасырда қамал ретінде салынған, ол содан бері үй, кітапхана және түрме болып пайдаланылған. Қазір ол университет ғимаратының бірі.

Шіркеулер

Лейденнің көптеген шіркеулерінің ең ірілері – Хоголандская шіркеуі (немесе 15 ғасырда салынған және Питер Адриаанц ван дер Верффқа арналған ескерткіші бар Санкт-Панкрас шіркеуі) және Питерскерк (1315 жылғы Санкт-Петер шіркеуі), онда Скалигер, Бурхаве және басқа да белгілі ғалымдарға ескерткіштер орнатылған. Тарихи тұрғыдан алғанда Марекерк шіркеуі де қызығушылық тудырады. Арент ван 'с Грейвсанде 1639 жылы осы шіркеуді жобалаған. Лейдендегі оның басқа да көрнекті туындылары – Stedelijk Museum De Lakenhal (қалалық көркемсурет мұражайы) және Bibliotheca Thysiana. Өсіп келе жатқан қалаға тағы бір шіркеу қажет болды, ал Марекерк – Реформациядан кейін Лейденде (және Голландияда) салынған алғашқы протестант шіркеуі. Бұл голланд классицизмінің үлгісі. Ван 'с Грейвсанде жасаған суреттерінде шіркеудің орталық бөлігі – мінбар. Мінбар Харлемдегі Nieuwe Kerk шіркеуіндегідей (Якоб ван Кампен жобалаған) етіп жасалған. Ғимарат 1650 жылы алғаш рет пайдалануға берілді және қазірге дейін қолданылып келеді. Heilige Lodewijkkerk – Реформациядан кейін Лейденде салынған алғашқы католик шіркеуі. Бұл шіркеу 1807 жылы болған және 150 тұрғынды қаза қылған, сондай-ақ қала орталығының көп бөлігін қиратқан оқ-дәрі жарылысынан кейін католиктерге берілді. "Waalse Kerk" (Breestraat 63) бастапқыда Катарина ауруханасының бөлігі болған. 1584 жылы ол Оңтүстік Нидерландыдан (Брюгге) және Франциядан келген протестант босқындарының шіркеуіне айналды. Орталықтағы кейінгі шіркеулердің арасында экспрессионизм стиліндегі Сент-Жозеф шіркеуі бар.

Университет ғимараттары

Қала орталығында Лейден университетінің көптеген ғимараттары орналасқан. Академия ғимараты 16 ғасырдағы бұрынғы монастырь ғимаратында жайғасқан. Университетпен байланысты мекемелердің қатарында Шығыс Үнді тілдері, этнология және география жөніндегі ұлттық институт; 1587 жылы негісталған ботаникалық бақтар; обсерватория (1860); көне заттар мұражайы (Rijksmuseum van Oudheden); және этнографиялық мұражай бар, оның негізін П. Ф. фон Сибольдтың жапондық коллекциясы құрады (Rijksmuseum voor Volkenkunde). Бұл коллекция қазір SieboldHuis деп аталатын жеке мұражайда сақталуда. Тизиан кітапханасы 1655 жылғы Ренессанс дәуіріне жататын ескі ғимаратта орналасқан. Онда құқықтық еңбектер мен халықтық жылнамалар көптеп кездеседі. Лейден университетінің кітапханасындағы Голландия әдебиеті қоғамының (1766) және қалыптар мен гравюралар жинағы сияқты көптеген арнайы коллекциялары да ерекше назар аударуға лайық. Соңғы жылдары университет ғылым факультеттерін орналастыру үшін қала шетінде Лейден Био ғылым паркін салды.

Спорт

Zorg en Zekerheid Leiden – Лейден қаласының баскетбол клубы. 2011, 2013 және 2021 жылдары олар Ұлттық чемпионатты жеңіп алды, 2010 және 2012 жылдары Ұлттық кубокты, ал 2011 және 2012 жылдары Ұлттық Суперкубокты ұтып алды. Клуб FIBA EuroChallenge турнирінде де өнер көрсетіп, 2011/2012 маусымында екінші кезеңге (үздік 16 команда) іліккен.