Кіріспе

Голландиялық философ және психолог

Герард Хейманс (17 сәуір 1857, Ферверт – 18 ақпан 1930, Гронинген) – голландиялық философ және психолог. 1890 жылдан 1927 жылға дейін Гронинген университетінде философия профессоры болып жұмыс істеді. 1908–1909 оқу жылында университеттің ректоры (президенті) қызметін атқарды. Хейманс Нидерландының ең ықпалды философтарының бірі және голландиялық психологияның негізін қалаушы. Оның психологиялық зертханасын құру Нидерландыда эксперименталды психологияның бастауын берді.

Өмір

Хайманс Фрисландияда қалалық хатшы Ян Хейманс пен оның әйелі Сара Висманның ұлы болып дүниеге келді. Ол Лиувардендегі HBS (Hogere Burgerschool, жоғары мектептің ескі түрі) -не барып, кейін Лейден университетінде заң және философияны оқыды. 1880 жылы ол саяси ғылымдар бойынша докторлық диссертациясын қорғады. Содан кейін Фрайбург университетінде философияны оқып, 1881 жылы философия докторы дәрежесін алды. Сол жылы Лейденде Антония Баркиге үйленді. Хайманс 1908-1909 жылдары Гронинген университетінің ректоры қызметін атқарды. Өзінің сөзінде ол психологияның болашағы зор әлеуметтік маңызға ие болатынын айтты. Келесі жылы, 1910 жылы, оның әйелі Антония қайтыс болды. 1909 жылы Хеймансқа үлкен лекциялық зал және зертханасы үшін жай берілді. Хайманс сонымен қатар бірнеше қауымдастықтың мүшесі болды. Мысалы, 1900 жылдан бастап ол Нидерланды Корольдік өнер және ғылым академиясының (KNAW) мүшесі болды. Бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол академияның Германия және Австрия ғалымдарына қатысты бейтараптық сақтамағаны үшін мүшелігінен бас тартты. Бұл 1882 жылы Ұлыбританияда құрылған Психикалық зерттеулер қоғамының голланд тіліндегі нұсқасы. Бірнеше жыл өткен соң ол мүшеліктен шықты, себебі қауымдастықта ғылыми зерттеулерге қызығушылық жеткіліксіз болды.

Жұмыс

Хейманс бірнеше кітап пен мақала жазды және әдеби журнал De Gids-ке үнемі жазды. Ол онда түрлі тақырыптарда жазды, сондай-ақ оның диссертациясы да сол журналда жарияланды. Хейманс теориясы Гюстав Фехнердің ықпалымен қалыптасқан панпсихизммен салыстыруға болады. Хейманс барлық нәрсенің бір ғаламдық сананың бөлігі екенін және бәрінің бір-бірімен байланысты екенін айтты. Ол бұл жерде де сананы эмпирикалық әдіспен зерттеуге болатынын жобалады. Оның кітабы жалпы оқырмандар мен басқа философтардың арасында жақсы қабылданды.

Психология

Гейманс философия, логика, метафизика, этика, эстетика және психология тарихын оқыту үшін профессор болып тағайындалды. Гейманс өзі психология туралы сөйлескенде психология терминін қолдануды қалаған. Ол өзінің зерттеулерін Вебер мен Фехнердің алдыңғы нәтижелеріне негіздеді. Гейманс сонымен қатар визуалды иллюзияларды зерттеумен де көп айналысты. Ең белгілі мысалдары – Мюллер-Лайер және Зёлльнер иллюзиялары. Ол ұсынылған барлық түсіндірмелерді сынап көргісі келді. Осы саланың өзінде де Гейманс үлкен ықпал етті. Мысалы, британдық тұлғалық психолог Айзенк оны тұлғалық психологияның негізін қалаушылардың бірі деп атады. Гейманс, іс жүзінде, эмпирикалық зерттеулерге негізделген типологияны, яғни жеке тұлғалардың типтерін жіктеуді жасаған алғашқы психолог болды. Гейманс өзінің типологиясын Гёте және Наполеон сияқты танымал адамдардың өмірбаяндық деректері мен сауалнамалық зерттеулерге негіздеді.

Психологиялық зертхана

Хайманның психологиялық зертханасы 1892 жылы Стейшнштраттегі үйінің бір бөлмесі ретінде бастама алды. Ubbo Emmiussingel көшесіндегі вилла салынған кезде зертханаға арналған лайықты орын жасауға көңіл болды. Зертхана су жағасында орналасқан, қабырғалары ерекше қалың болған, бұл мүмкіндігінше шуды кешіру үшін жасалған. 1909 жылға дейін Хейманс өз тәжірибелерін осы жерде жүргізіп, әйелін негізгі сынау нысаны ретінде пайдаланды. Хейманстың тәжірибелері үшін көптеген құралдары болды. Олар білім беру және демонстрациялық мақсаттарда, сондай-ақ психология білімін қызықты ету үшін сатып алынып, жасалған. 1956 жылға дейін зертхана Гронинген университетінің академиялық ғимаратында орналасқан.

Жарияланымдар

Өзінің өмірінде Хейманс көптеген мақалалар мен бірнеше кітап жазды. Ең танымалдары:
1905 ж. «Метафизикаға кіріспе, тәжірибе негізінде»
1909 ж. «Психологияның болашақ ғасыры». Гронинген университетінің ректоры болып тағайындалған кезде айтқан сөзі.
1914 ж. «Соғыс және бейбітшілік қозғалысы»
1914 ж. «Этикаға кіріспе, тәжірибе негізінде»
1915 ж. «Ғылыми ойлаудың заңдары мен элементтері, білім теориясының негіздері бойынша оқулық»
1915 ж. «Психикалық монизм»