Кіріспе

Ирланд мифологиясының батыры Ку Кулайн (Cú Chulainn) – Ирландия мифологиясының Ольстер циклында, сондай-ақ шотланд және Мэн аралы фольклорында айтылатын ирланд жауынгер батыры және жартылай құдай. Ол өзінің әкесі болып табылатын ирланд құдайы Луның жаңа рухы деп саналады. Оның анасы – өлшеулі Деихтайн, король Конхобар мак Нессаның қарындасы. Сетанта деген атпен туған ол, бала кезінде Куланның қатал күзетші итін өзінің қорғаны үшін өлтіргеннен кейін, оның орнына тұруға уәде беріп, сол себепті «Куланның иті» (cú) атанды. Ол Скатхахтан соғыс өнерін үйренді, ол оған Гей Булг найзасын сыйлады. Оның жасаған ұлы істері оған мәңгілік даңқ әкеледі, бірақ өмірінің қысқа болатыны болжамдалған. Он жеті жасында ол Конахт патшайымы Медб әскерлеріне қарсы жалғыз өзі Ольстерді қорғады, бұл оқиға «Тайн Бо Куаилнге» («Кули шабылысы») деп аталады. Ол өте қауқыпты шайқас ашуымен (ríastrad) белгілі, онда ол дос-жауды ажырата алмайтын танылмас монстрға айналады. Ол адал күймешісі Лейг басқаратын және Лиат Маха мен Дуб Саингленд аттары жеккен арбада соғысады. Ку Кулайнның әйелі Эмер, бірақ оның көптеген басқа да сүйіктілері болған. Айфеден Конла есімді ұлы бар, оны Ку Кулайн трагедиялық жағдайда өлтіреді. Ку Кулайнның өзі шайқаста қаза тапты, тік тұрып өлу үшін тасқа байланып өлді. Кейіннен ол ирланд ұлтшылдарының символына айналды.

Атауы

Оның туған аты Сетанта кельт тайпасы Сетантимен байланысты болуы мүмкін, олар Кельт Британиясының батыс жағалауында мекен еткен. Оның кейінгі аты Cú Chulainn, көбінесе "Куланның иті" деп аударылады және ол Куланның күзетші итінің орнына тұрған ертегіде түсіндіріледі. "Cú" сөзінің тікелей мағынасы "ит" болғанымен, ол ерте ирланд әдебиетінде жауынгерді білдіретін кең таралған метафора болғандықтан, "Куланның жауынгері" деген мағынаны да білдіреді. Compert Con Culainn-нің кейінгі және кең танымал нұсқасында Дейхтин Конхобардың қарындасы болып табылады және Ольстер астанасы Эмен Махадан жоғалып кетеді. Бұрынғы нұсқадағыдай, ульстерліктер сиқырлы құстарды аңдауға шығады, қарлы боранға тап болып, жақын жердегі үйден пана іздейді. Олардың мейманы Луг, Туатха Де Дананның мүшесі, бірақ бұл жолы оның әйелі, сол түні ұл тауып, Дейхтиннің өзі болады. Баланың аты Сетанта қойылады. Ольстердің ақсүйектері оның асырап алушысы кім болу керектігін таластырады, содан кейін дана Моранн оны бірнешеуі асырауы керек деп шешеді: Конхобардың өзі; Сенча мак Аилелла, оған сот айту және шешен сөйлеуді үйретеді; бай Блай Бригу, оны қорғап, жағдайымен қамтамасыз етеді; асыл жауынгер Фергус мак Ройх, оған күтім жасайды және әлсіздерді қорғауға үйретеді; ақын Амргин, оны тәрбиелейді және оның әйелі Финдхоем, оны емдейді. Ол қазіргі Лоут округінде (сол кезде Ольстердің бір бөлігі болған) Muirthemne жазығындағы Amergin мен Findchóem үйінде олардың ұлы Коналл Сернахпен бірге өседі. Тағы бір нұсқада балаға Седана деп ат қойылады, ал оны Сеат мак Магач қойған. Сеат Седананы асырап алып, оны өзінің асырап алған ата-аналары Сриан мен Габурға емдеуге береді; олар Ку Хулайнның күймешісі Лейгтің ата-аналары, сондықтан екеуі нәресте кезінен бірге өседі. Лоут округінің Дандалк қаласының ұраны: "Мен батыл Ку Хулайнды дүниеге келтірдім" (ирланд тілінде). Лоут округі, Лоут ауылының атымен аталған, өз кезегінде Ку Хулайнның әкесі, құдай Лугтың атымен аталған.

Балалық шақ

Ку Куланның балалық шағы Таин Бо Куаилнгедегі естеліктер сериясында баяндалады. Кішкентай кезінде Мюртемн жазығындағы ата-анасының үйінде тұрып, ол Эмен Махадағы жігіттер тобына қосылуға рұқсат сұрайды. Бірақ ол өздігінен жолға шығады, Эмейнге келгенде, жігіттерден рұқсат алмай, ойын алаңына жүгіріп кіреді, олардың әдет-ғұрыптарын білмейді. Жігіттер мұны сынап бағалап, оған шабуыл жасайды, бірақ ол риастрадқа (ұрысқандағы өңдеушілік қызу) ие болып, жалғыз өзі жеңіп шығады. Конхобар ұрысты тоқтатып, түсініспеушілікті жояды, бірақ Сетанта жігіттердің қорғауына өткен соң, олардың соңынан қуа жетеді, өздерін оның қорғауына алуларын талап етеді. Ұста Кулан Конхобарды үйіне тойға шақырады. Конхобар ойын алаңына барып, жігіттердің шайқап ойнағанын көреді. Сетантаның шеберлігіне қатты әсерленгендіктен, оны тойға шақырады. Сетанта ойынды бітіруі керек, бірақ кейін патшамен бірге келуге уәде береді. Бірақ Кулан тойға кешігіп келетіндер бар ма деп сұрағанда, Конхобар Сетантаны ұмытып кетеді, ал Кулан үйін қорғау үшін қатыгез итін босатады. Сетанта келгенде, үлкен ит оған шабуыл жасайды, бірақ ол өзін қорғап, оны өлтіреді – бір деректе тік тұрған тасқа соғып, екіншісінде, шайқап ойнайтын допты (слиотар) иттің тамағына итіп жібереді. Кулан итінен айрылып қатты қайғырады, сондықтан Сетанта оған жаңа иттің өсіруге уәде береді, ал ол жұмыс істеуге жеткенше, Куланның үйін өзі күзетіп тұрады. Друид Катбад енді оның атын Ку Куланның иті деп атау керектігін жариялайды. Бір күні Эмайн-Махада Ку Хулайн Катбадтың шәкірттеріне сабақ беріп жатқанын естиді. Біреуі одан сол күннің не үшін ыңғайлы екенін сұрайды, ал Катбад сол күні қаруланған кез келген жауынгер мәңгілік даңққа ие болады деп жауап береді. Ку Хулайн жеті жаста болса да, Конхобарға барып қару сұрайды. Оған берілген қарудың ешқайсысы оның күшіне шыдамайды, Конхобар өзінің қаруын бергенше. Бірақ Катбад мұны көргенде қайғырады, өйткені ол өзінің болжамын аяқтамаған екен – сол күні қаруланған жауынгер атақты болар еді, бірақ өмірі қысқа болар еді. Көп ұзамай, Катбадтың осындай болжамына жауап ретінде Ку Хулайн Конхобардан соғыс күймесін талап етеді, тек патшаның күймесі ғана оған шыдайды. Ол шабуылға шығып, Нехтан Сенедің үш ұлын өлтіреді, олар тірі қалған улстерлерден көп улстерді өлтіргендерімен мақтанады. Ол ұрысқандағы қызуымен Эмайн-Махаға оралады, ал улстерліктер олардың бәрін өлтіріп қояды деп қорқады. Конхобардың әйелі Мугайн Эмайн әйелдерін шығарып, олар оған кеуделерін ашып көрсетеді. Ол көзін бұрып, улстерліктер оны суық суға салады, ол ыстықтан жарылады. Олар оны екінші бөшкеге салып қайнатады, үшіншісіне салып жылытады.

Эмер мен Ку Хулайнның оқу-жаттығуы

Ку Хулайнн жастығында өте сұлу болғандықтан, Ульстерліктер оның әйелі болмаса, олардың әйелдерін ұрлап, қыздарын қиратады деп уайымдайды. Олар бүкіл Ирландияны аралап, оған лайықты әйел іздейді, бірақ ол Форгалл Монахтың қызы Эмерден басқа ешкімді қаламайды. Дегенмен, Форгалл бұл одаққа қарсы. Ол Ку Хулайннға Альба (Шотландия) жеріндегі атақты әйел теңдесі жоқ жауынгер Скатахпен қару-жарақпен жаттығуды ұсынады, оның ойынша, бұл сынақ оған тым ауыр болып, қаза табады. Ку Хулайнн бұл шақыруды қабылдап, Скай аралындағы оның резиденциясы – Дун Скайға (Көлбеулер бекінісіне) барады. Сонымен қатар, Форгалл Эмерді Мюнстердің патшасы Лугаид мак Нойске ұсынады, бірақ ол Эмердің Ку Хулайннды жақсы көретінін естіген соң, қолын беруден бас тартады. Скатах Ку Хулайннга соғыс өнерінің барлық түрлерін үйретеді, соның ішінде Гае Булг – қорқынышты тікенді найзаны қолдануды үйретеді, оны аяқпен лақтырады және ол құрбанынан кесіп алуға тура келеді. Оның оқушыларының арасында Ку Хулайннның ең жақын досы және асырап алған бауыры Фердиад бар. Екі асырап алған бауырлас өте жақын қарым-қатынаста болады, кейде бір төсекке жатып, бір-біріне деген махаббаттары туралы жиі және ұзақ сөйлейді; бұл кейде екі адамның махаббаттас болғаны туралы болжамдарға әкеледі (бірақ бұл теория даулы). Ол жерде Скатах өзінің қарсыласы Айфемен, кейбір нұсқаларда оның егіз қарындасымен шайқасады. Скатах Айфенің шеберлігін білгеннен кейін Ку Хулайннның өмірі үшін қорқады және оны шайқастан сақтап қалу үшін оған қуатты ұйықтау дәрісін береді. Бірақ Ку Хулайннның зор күші болғандықтан, ол оны бір сағатқа ғана ұйықтатады, ал ол көп ұзамай шайқасқа қосылады. Ол Айфемен жеке жекпе-жекте күреседі, екеуі де тең, бірақ Ку Хулайнн Айфенің жылқылары мен көлігі, ол әлемде ең бағалайтын нәрселері, тік жардан құлап кеткенін айқайлап, оның назарын аударады және оны ұстап алады. Оның мойнына қылышын тіреп, ол оның өмірін сақтап қалуға келіседі, егер ол Скатахпен дұшмандығын тоқтатып, оған ұл таратса. Айфені жүкті қалдырып, Ку Хулайнн Шотландиядан толық дайын күйі оралады, бірақ Форгалл оған Эмермен үйленуге рұқсат беруден әлі де бас тартады. Ку Хулайнн Форгаллдың бекінісіне шабуыл жасап, Форгаллдың жиырма төрт адамын өлтіріп, Эмерді ұрлап, Форгаллдың қазынасын тоналайды. Форгалл өзі қамалдан құлап, қаза табады. Конхобар өзінің барлық поддандыларының некелерінде "бірінші түндік" құқығына ие. Ол Ку Хулайннның реакциясынан қорқады, егер ол осы жағдайда оны пайдаланса, бірақ оны пайдаланбаса, өзінің билігін жоғалтудан да қорқады. Катбад шешім ұсынады: Конхобар үйлену түні Эмермен ұйықтайды, бірақ Катбад олардың арасында ұйықтайды.

Ұлын өлтіру

Сегіз жыл өткен соң, Ку Кулайнның Айфеден туған ұлы Конла әкесін іздеп Ирландияға келеді, бірақ Ку Кулайн оны басып кірген адам деп қабылдап, өзін таныстырудан бас тартқанда өлтіреді. Конла өзін таныстырмайды, себебі анасы Айфе оған өзін таныстырмауға және күреске бас тартпауға бұйрық берген. Ол мұны Ку Кулайнның өзінен бұрынғы әйелді сүйгені үшін кек алу ниетімен жасайды. Конла да жаттығудан өткен және шайқаста әкесін жеңілуге жақын болған, бірақ Ку Кулайннің әкесі екенін білгенде, қасақана найзасын өткізіп алады. Дегенмен, Ку Кулайн Конлаға Гей Булг найзасымен соққы береді, ол оны өлімге жеткізеді. Конланың өлім алдындағы соңғы сөздері: «Біз Ольстердің туын Рим қақпаларына және одан да әрі алып жүрер едік», – деп Ку Кулайнды қайғыға толы қалдырады. Ку Кулайн мен Конланың оқиғасы персиялық батыр Ростамның өз ұлы Сохрабты өлтірген аңызымен керемет үйлеседі. Ростам мен Ку Кулайнның бірнеше ортақ белгілері бар, соның ішінде өте жас кезінде қаһарлы аңды өлтіруі, шайқаста дерлік жеңілмейтіндігі және өлімдерінің себебі. Тағы бір ұқсас миф – Хилдебрандс Lied, онда Хилдебранд өзінің ұлы Хадубрандты өлтірген деп саналады, бірақ поэманың соңы жоғалып кеткен.

Лугайд және Дербфоргейл

Шетелде болған кезінде Ку Хулайн скандинавиялық принцесса Дербфоргейлді фоморларға құрбандыққа шалудан құтқарған. Ол оған ғашық болады, содан кейін ол және оның қолдаушы қызы Ирландияға оны аққулар жұбы түрінде іздеуге келеді. Ку Хулайн оның кім екенін білмей, шапанмен атып түсіреді, бірақ оның қабырғасындағы тасты сорып алып, өмірін сақтап қалады. Оның қанын татқаннан кейін, ол оған үйлене алмайды және оны өзінің асырап алған ұлы Лугаид Риаб нДерге береді. Лугаид Ирландияның Жоғарғы Королі болады, бірақ Лиа Файл (тағдыр тасы) ол тұрғанда дауыс шығармайды, сондықтан Ку Хулайн оны қылышымен екіге бөледі. Дербфоргейлді Ольстер әйелдері оның сұлулығына қызғанып, жазалап, ол жараларынан көз жұмады, Лугаид қайғыдан мүңкіп, ал Ку Хулайн олардың ішінде болған үйді қиратып, 150 әйелді өлтіріп, олардан кек алады.

Кулидің ірі қара шабуылы

Он жеті жасында Ку Кулайн Тэйн Бо Куаилнгеде Коннахт әскерінен Ольстерді жалғыз өзі қорғайды. Коннахт патшайымы Медб Донн Куайлнге ат ұрлау үшін шабуылға шықты, Ку Кулайн оған Ольстерді күтпеген жерден алуға мүмкіндік береді, өйткені ол шекараны бақылап отыру керек болғанда әйелмен бірге болды. Ольстердің ер адамдары қарғысқа ұшырап, босану ауыртпалықтарына ұшырады, сондықтан Ку Хулайнның міндеті Медб әскерінің алға жылжуын тоқтату болып табылады. Ол фордтарда жеке жекпе-жек өткізу құқығын қолданады. Ол бірнеше ай бойы жалғасқан жекпе-жекте бірінен соң бірі чемпионды жеңіп шығады. Бір шайқас алдында патшаның қызымын деп, оған өзінің махаббатын ұсынып, бір әдемі қыз келеді, бірақ ол оны қабылдамайды. Әйел өзін Морриган ретінде танытады және осы кемсіту үшін ол оған түрлі жануарлар түрінде шабуыл жасайды, ол Лох мак Мофемиске қарсы шайқасқа қатысады. Ол бақа ретінде оны бұғазда сүртіп тастайды, бірақ ол оның қабырғаларын сындырады. Ол қасқыр ретінде малдарды арыстанға шауып жібереді, бірақ ол оның көзін жарғақпен соқыр етеді. Ақырында, ол жүгірудің басында жас сиыр ретінде пайда болады, бірақ ол оның аяғын басқа жарғақпен сындырады. Ку Кулайн ақыры Лохты жеңгеннен кейін, Морриган оған сиырды сауытатын қарт әйел ретінде көрінеді, ол оған жануар түрінде берген жарақаттармен бірдей. Ол оған үш рет сүт береді, әр рет ол оған батасын беріп, жараларын сауықтырады. Бір қиын шайқастан кейін Ку Хулайн қатты жараланып жатыр, бірақ оған Луг келеді, ол өзінің әкесі екенін айтады және жараларын емдейді. Ку Хулайн оянып, Емен Маханың жігіттер тобының Коннахт әскеріне шабуыл жасап, өлтірілгенін көргенде, ол өзінің ең керемет ríastrad-ін жасайды: ол әскерге шабуыл жасап, жүздеген адамды өлтіреді, мәйіттер қабырғасын салады. Оның асырап алған әкесі Фергус мак Роих, қазір Медб сотында жер аударылған, онымен бетпе-бет келуге жіберілгенде, Ку Хулайн, Фергус келесі кездескен кезде оған жақсылық жасауға келіскен жағдайда, иілуге келіседі. Ақырында, ол өзінің ең жақсы досы және асырап алған інісі Фердиадпен үш күндік жекпе-жекте күреседі, ол кезде ол жердің тұрғындары көтеріледі. Соңғы шайқас басталды. Ку Хулайн Фергустың алға қарай келе жатқанын көрмейінше, жарақаттан айығып, қасында қалады. Ол шайқасқа кіріп, Фергусқа қарсы шығады, ол өз тарапынан келісімді сақтап, оған беріліп, өз күштерін алаңнан шығарады. Коннахттың басқа одақтастары үрейленіп, Медб кері шегінуге мәжбүр болады. Осы сәтсіз сәтте ол өзінің кезеңіне келеді, ал Фергус оны қоршап күзетеді, бірақ Ку Хулайн онымен айналысып жатқанда оны бұзып, оның мейіріміне ие болады. Алайда, ол әйелдерді өлтіруді дұрыс деп санамайтынына байланысты оны аяйды және Коннахтқа Атлонға дейін қашып кетеді.

Брикриу мейрамы

Бірде Брикриу үш батырды – Ку Хулайнн, Коналл Чернах және Лóэгаир Будахты – өзінің тойындағы чемпионның үлесі үшін жарысуға шақырады. Әр сынақта Ку Хулайн жеңіске жетеді, бірақ Коналл да, Лóэгаир да нәтижемен келіспейді. Мюнстерлік Ку Рои мак Даир олардың арасын шешу үшін әрқайсысына қорқынышты шалақ кейпінде келіп, оны бас кесуге шақырып, содан кейін өзі олардың басын кесуге рұхсат сұрайды. Коналл мен Лóэгаир екеуі де Ку Роидің басын шабады, ол басын алып кетеді, бірақ ол қайта оралатын кез келгенде, олар қашып кетеді. Тек Ку Хулайн ғана Ку Роидің балтасына батыл және ар-ұятымен мойынсұнады; Ку Рои оны аяп, чемпион деп жариялайды. Бұл бас кесу сынағы кейінгі әдебиетте, әсіресе орта ғасырлық ағылшын поэмасында – «Сэр Гауэйн және Жасыл рыцарь» – кездеседі. Басқа мысалдарға XIII ғасырғы француздық «Карадок өмірі» және ағылшын романдары «Түрік және Говин», «Сэр Гауэйн және Карлайлдың Карлы» жатады.

Ку-Роидің өлімі

Cú Roí, тағы да жасынып, олжаны таңдау құқығы үшін Inis Fer Falga (болжам бойынша, Мэн аралы) шабуылына Ульстерліктерге қосылады. Олар қазына ұрлап, Ку Хулайнды сүйетін аралдың патшасының қызы Блатнатты алып қашады. Бірақ Ку Ройден үлесін таңдауды сұрағанда, ол Блатнатты таңдайды. Ку Хулайн оны алып кетуіне бөгет қоюға тырысады, бірақ Ку Рой оның шашын кесіп, қолына дейін жерге батырып, Блатнатты өзімен бірге қашып кетеді. Әйгілі Самсон (Киелі кітаптан), Махабхаратадағы Дурьодана және Уэльстің Лью Ллау Жиффтері сияқты, Ку Ройді де оқиғаның әртүрлі нұсқаларында әртүрлі болатын белгілі бір қиын жағдайларда ғана өлтіруге болады. Блатнат оны қалай өлтіру керектігін біліп, Ку Хулайнға жасырып айтады, ол оны өлтіреді. Дегенмен, Ку Ройдің ақыны Ферчертне, мырзасының сатқындығына ашуланып, Блатнатты ұстап алып, тік жардан секіріп, оны және өзін өлтіреді.

Эмердің жалғыз қызғанышы

Ку Хулайнның көптеген сүйіктілері бар, бірақ Эмердің жалғыз қызғанышы Мананнан мак Лирдің әйелі Фандқа ғашық болған кезде туады. Мананнан оны тастап кеткен, ал оған Ирландия теңізін бақылауға тырысқан үш фомор шабуыл жасады. Ку Хулайн оны қорғауға көмектесуге, егер ол оған үйленсе келіседі. Ол өте тартынды келіседі, бірақ олар кездескенде ғашық болады. Мананнан олардың қарым-қатынасының нәтижесі қандай болатынын біледі, себебі Ку Хулайн – өлшеулі, ал Фанд – әуедегі жан; Ку Хулайнның болуы әуедегі жанды құртар еді. Ал Эмер оның қарсыласын өлтіруге тырысады, бірақ Фандтың Ку Хулайнға деген махаббатының күшін көрген соң, оны оған беруге шешім қабылдайды. Фанд Эмердің кешірімділігіне риза болып, күйеуіне қайтуға шешім қабылдайды. Мананнан Ку Хулайн мен Фандтың арасына жамылғысын тіктеп, олардың ешқашан қайтадан кездеспейтініне көз жеткізеді, ал Ку Хулайн мен Эмер осы оқиғаны естерінен өшіру үшін бір есімдік ішеді.

Өлім

(Ирланд: Aided Con Culainn, сондай-ақ Brislech Mór Maige Muirthemne деп те аталады). Медб, Ку Роидың ұлы Лугайдпен, Кэрбре Ниа Фердің ұлы Эркпен және Ку Хулайн өлтірген басқалардың ұлдарымен оны өлімге жетелеп апару үшін сөз байласады. Оның тағдыры оған салынған геасаны (тыйымдарды) бұзу арқылы шешіледі. Ку Хулайнның геасаларына ит етін жеуге тыйым салынған, бірақ ежелгі Ирландияда қонақжайлылықты қабылдаудан бас тартуға қатысты күшті жалпы тыйым болды, сондықтан бір қарт әйел оған ит етінен жасалған тағам ұсынғанда, оның геасасын бұзудан басқа амалы қалмады. Осылайша ол алдағы шайқасқа рухани тұрғыдан әлсірейді. Лугайд үш сиқырлы найза жасайды, және олардың әрқайсысымен бір патша құлайды деп болжанады. Біріншісімен ол Ку Хулайнның күймешісі, күймешілердің патшасы Лейгті өлтіреді. Екіншісімен ол Ку Хулайнның атын, аттардың патшасы Лиат Маханы өлтіреді. Үшіншісімен ол Ку Хулайнды жаралайды, жарасы өлімге алып жетелейді. Ку Хулайн өзін тік тұрған тасқа байлап, жауларына қарай бетімен өледі. Бұл тас дәстүрлі түрде Дундалк маңындағы Клохафармор деп белгіленген. Өлімге жақын болса да оның қатыгездігі соншалық, оның жаулары тек қана қарға оның иығына қонғанда ғана оның қайтыс болғанына сенеді. Лугайд жақындап келіп, оның басын кесіп алады, бірақ осы сәтте "батырдың нұры" Ку Хулайнның айналасын қамтып, оның қылышы қолынан түсіп, Лугайдтың қолын кесіп алады. Нұр оның оң қолы, қылыш ұстаған қолы денесінен кесілгеннен кейін ғана жоғалады. Жылнамаларға сәйкес, Ку Хулайн б.з. 1 жылы қайтыс болды. Коналл Чернах, егер Ку Хулайн одан бұрын қайтыс болса, күн батқанға дейін оның өшін алатынына ант берген еді. Лугайд қолынан айырылғандықтан, Коналл оны белбеуіне тығып алып, онымен шайқасады, бірақ оны тек аты Лугайдтың қабырғасын тістегеннен кейін ғана жеңеді. Ол сондай-ақ Эркті өлтіреді және оның басын Тараға алып келеді, онда Эрктің қарындасы Ахалл ағасы үшін қайғыдан көз жұмады.

Сыртқы келбеті

Құлайнның сыртқы келбеті кейде мәтіндерде айтылады. Ол көбінесе кішкентай, жас және сақалсыз деп сипатталады. Ол жиі қараңғы түсті болып суреттеледі: "Эмерді ұсыну" және "Брикриудің тойында" ол "қараңғы, мұңды адам, Эриннің ең сұлуы", "Ульстерліктердің мастығында" - "кішкентай, қара қабақты адам", ал "Құлайнның көлеңкелі арбасында" "[о]ның шашы қалың және қара, сиыр тілдегендей тегіс, басындағы көздері жылдам және сұрғылт жарықтанды"; бірақ Тайн Бó Куаилнгедегі пайғамбар Федельм оны сары шашты деп сипаттайды. Оның сыртқы түрінің ең толық сипаттамасы кейінірек Тайнде келтіріледі:

Сиабур-Чарпат Кон Кулайнд

Сиабур Чарпат Кон Кулайнд (немесе "Ку Чулайндтың жындық күймесі") – бұл әулие Патрик патша Лоэгаирді христиан дініне өткізуге тырысқан кездің оқиғасы. Әңгімеде әулие Патрик патша Лоэгаирге келіп, оны христиандық сенімге көндіруге әрекеттенді. Патша бір шартпен келісті: әулие Ку Чулайнды өлгеннен қайтарып, оны патшаның алдына әкелуі керек. Әулие Патрик келісті, сосын батыр пайда болды, соғыс күймесімен, оның екі аты – Лиат Маха және Дуб Саинглендпен, сонымен қатар оның күймешісі Лоэгпен бірге. Әулие патшаның сенгеніне көз жеткізеді – ол көрініс тым қысқа болғанын, әлі толық сенімді емес екенін жауап береді. Әулие Құдайдың күші соншалық, патша батырды қайтадан көретінін айтады. 19 ғасырға дейін жазылмаған, ең ерте белгілі нұсқасы Уильям Карлтонның 1845 жылғы "Ирландиялық шаруалардың әңгімелері мен суреттерінен" алынған "Кнокмани жырлары" болды. Варианттары Патрик Кеннедидің 1866 жылғы "Ирландиялық келттердің аңызды повестери" еңбегінде жарияланды, содан кейін У.Б. Йейтс оны қайта басып, "Ирландиялық шаруалардың ертегілері мен халық әңгімелері" (1888) жинағы арқылы кең аудиторияға жеткізді. Содан кейін көптеген бейімдемелер мен түрленулер пайда болды, көбісі авторсыз қалды, бірақ тіл білімі, антропология және археологиялық материал жетіспеді. Ку Чулайнның бунақпен итті ұруы Гераклдің оныншы еңбегін еске салады, онда Геракл Герионның малын ұрлағандықтан айыпталады және оған екі басты ит шабуыл жасайды, оны Геракл тоқпақпен жеңеді. Қосымша индоевропалық типологиялық параллельдерге литвалық Велнияс кіреді, ол Ку Чулайн сияқты малдың қорғаушысы, және Ромул, ол жастығында итке байланысты болған және жас жауынгерлер тобымен (Ку Чулайн жағдайында маккрад) қоршалған.

Суреттер

Ку Хулайнн бейнесі ирланд ұлтшылдары жиі еске алады. Гелл тілінің қайта жаңғыруы Ирландияның революциялық кезеңінде күш алып, ирланд мифологиясының элементтері ұлттық символизмде пайда болды. Революционер Патрик Пирс басқаратын Сент-Энда мектебінде Ку Хулайнның витраждық панелі болды. Оливер Шепардтің Ку Хулайнның өлім құшағындағы қола мүсіні Дублиннің Бас пошта кеңсесінде (GPO) 1916 жылғы Пасха көтерілісінің құрметіне орнатылды. Эмон де Валера 1935 жылы Атқару кеңесінің (Премьер-министр) президенті ретінде мүсінді ашып, Шепардтың жұмысын «біздің халқымыздың қайратты батылдығы мен берік тұрақтылығын бейнелейтін» деп сипаттады. Мүсіннің бейнесі 1916 жылғы көтерілістің республикалық қатысушыларына табысталған медальдің бет жағында және Ирландия қорғаныс күштерінің Әскери жұлдызында бейнеленген. Мысалы, 1996 жылы Белфаст қаласындағы Ленадун даңғылында аймақтың Уақытша ИРА мүшелерін еске алу үшін салынған қабырға суретінде Ку Хулайнн орталықта бейнеленген. Соңғы кезде кейбір Ольстер лоялистері Ку Хулайнн бейнесін ирланд жауларынан «Ольстердің ежелгі қорғаушысы» ретінде көрсету арқылы оны өздеріне иеленуге тырысты. Бұл Иан Адамсонның кеңінен қабылданбаған, Ку Хулайннның Крутин батыры болғандығы және олардың галдармен соғысқан келт емес халық болғандығы туралы теориясына негізделген. Ол Хайфилд Драйвтегі лоялист қабырға суретінде бейнеленген, ал бұрын Ньютаунардс Роудтағы суретте де болған. Фер Диадтың денесін көтеріп алып келе жатқан Ку Хулайнның мүсіні Ардиде, Лоут округінде орнатылған, дәстүрлі түрде олардың Таин Бо Куайлнге шайқасы өткен жер. 2010 жылы Армағ қаласында Мартин Херонның «Эмерге деген махаббат үшін» атты мүсіні орнатылды, ол Ку Хулайннның Скатхахтан үйренген найзаның сабында тепе-теңдікті сақтау өнерін бейнелейді, мүсін 20 фут биіктіктегі еңкейтілген полюсте тепе-теңдік сақтаған Ку Хулайнн бейнесін көрсетеді.