Кіріспе

Жас бездері – әр көзге бір-бірден жұптасқан экзокринді бездер, олар көптеген құрлықтағы омыртқалы жануарлар мен кейбір теңіз сүтқоректілерінде кездеседі және жас фильмінің сулы қабатын бөліп шығарады. Адамда олар әр көз ұясының жоғарғы жақ бөлігінде, маңдай сүйегімен қалыптасқан көз ұясының жас қуысында орналасқан. Жас бездерінің қабынуы дакриоаденит деп аталады. Жас бездері жас шығарады, ол жас түтікшелері арқылы бөлінеді, көздің бетімен ағып, содан кейін жас қабына қосылатын каналдарға түседі. Одан жас, жас түтігі арқылы мұрынға ағып шығады. Анатомиялық тұрғыдан без екі бөлікке бөлінеді: қабақтық бөлік және көз ұясы бөлігі. Кішкентай қабақтық бөлік көзге жақын, қабақтың ішкі бетінде орналасқан; жоғарғы қабақ еверсияланғанда, қабақтық бөлігін көруге болады. Бездің көз ұясы бөлігінде көз ұясы және қабақтық бөліктерді байланыстыратын ұсақ каналдар бар. Олар бірігіп 3-5 негізгі секреторлық түтікшелерді құрайды, секрецияланған сұйықтық көз бетіне ену бұрын қабақтық бөлікте 5-7 түтікшемен қосылады. Шығарылған жас жоғарғы қабақтың конъюнктивасында жиналады, көз бетінен жас тесіктеріне, яғни қабақтың ішкі бұрышында орналасқан кішкентай тесіктерге өтеді. Осы тесіктер арқылы жас, жас каналдарына, содан кейін мұрын-жас түтігіне ағып, мұрынға шығарылады. Жас бездері басқа сүтқоректілерде де, мысалы, жылқыда да кездеседі.

Гистология

Жас безі – күрделі түтікше-ацинарлық без, ол көптеген жаңқалардан тұрады, олардың арасын байланыстырғыш тіндер бөліп тұрады, әр жаңқада көптеген ацинус болады. Ацинустар ірі серозды жасушалардан құралған, олар сулы серозды секреция өндіреді, серозды жасушалар аздап боялған секреторлық гранулалармен толы және жақсы жетілген миоэпителий жасушаларымен және сирек, қан тамырлы стромамен қоршалған. Әр ацинус жүзім шоғындай жас безі жасушаларынан тұрады, олардың төбелері орталық люменге қарай бағытталған. Көптеген бөлімшелердің орталық люмендері ішкі жаңқалық өзектерді құру үшін бірігеді, содан кейін олар сыртқы жаңқалық өзектерді құру үшін қосылады. Бұл безде жолақты өзектер жоқ.

Қанмен қамтамасыз ету

Жасқыр безі көзге артериясының тармағы – жасқыр артериясы арқылы қанмен қамтамасыз етіледі. Безден қан жоғары көзге венасына ағып өтеді.

Лимфалық дренаж

Жасқыр безінен лимфа ағызатын лимфа тамырлары байқалған жоқ.

Жүйке жүйесі

Жас безі көз жасын беретін жүйкемен (lacrimal nerve) иннервацияланады, ол көз жүйкесінің ең кіші тармағы болып табылады, ал көз жүйкесі өзі үштік жүйкенің (CN V) тармағы. Көз жасын беретін жүйке көз жүйкесінен бөлінгеннен кейін, шақырғыш жүйкеден (zygomatic nerve) байланыс тармағын алады. Бұл байланыс тармағы қанат-таңдай ганглионынан (pterygopalatine ganglion) постганглиондық парасимпатиялық аксондарды жеткізеді. Көз жасын беретін жүйке көз ұясының алғы бөлігінен өтіп, жас безі арқылы өтеді, оған парасимпатиялық және симпатиялық иннервацияны қамтамасыз етеді.

Парасимпатиялық иннервация

Жасқыр безіне парасимпатиялық иннервация – бас мидың көптеген құрылымдары арқылы өтетін күрделі жол. Нәтижесінде, преганглиондық және постганглиондық парасимпатиялық нейрондарды қамтитын екі нейрондық жол жас безінен жас сұйықтығының бөлінуін күшейтеді. Преганглиондық парасимпатиялық нейрондар жоғарғы сілекейлік ядрода орналасқан. Олар ми сабасынан бет нервінің (CN VII) құрамында аксондарды шығарады. Жібекше ганглиондағы бет каналы ішінде аксондар бет нервісінен тармақталып, үлкен петрозальді жүйке құрайды. Бұл жүйке бет каналынан сопақша сүйектің тастақ бөлігіндегі үлкен петрозальді жүйкеге арналған саңылау арқылы шығады. Ол ортаңғы бас сүйегі қуысынан шығып, алға және медиалды бағытта бұрыштық тесікке дейін жетеді. Бұрыштық тесіктің ішінде ол терең петрозальді жүйкемен бірігіп, птеригоидтық каналдың жүйкесін құрайды, содан кейін осы канал арқылы өтеді. Ол птеригопалатинді қуыстан шығып, птеригопалатинді ганглионға кіреді, онда преганглиондық парасимпатиялық аксондар постганглиондық парасимпатиялық нейрондармен синапс жасайды. Постганглиондық нейрондар аксондарды жібереді, олар зигоматикалық жүйкемен бірге төменгі орбитальді жарыққа кіреді. Зығармалы жүйке орбитада алға жылжығанда, ол жас жүйкесіне байланыс тармағын жібереді, ол постганглиондық парасимпатиялық аксондарды тасымалдайды. Жасқыр жүйкесі бұл ұзақ жолды жасқыр безі арқылы жалғастырып, жас сұйықтығының секрециясын арттыру үшін парасимпатиялық иннервациямен қамтамасыз ететін тармақтарды жібереді.

Симпатикалық иннервация

Жасқыр безіне симпатикалық иннервация парасимпатикалық иннервацияға қарағанда физиологиялық тұрғыдан аз маңызды, бірақ жасқыр безінде норадренергиялық аксондар табылады. Олардың жасуша денелері жоғарғы мойын ганглиісінде орналасқан.