Кіріспе
Жас бездері – әр көзге бір-бірден жұптасқан экзокринді бездер, олар көптеген құрлықтағы омыртқалы жануарлар мен кейбір теңіз сүтқоректілерінде кездеседі және жас фильмінің сулы қабатын бөліп шығарады. Адамда олар әр көз ұясының жоғарғы жақ бөлігінде, маңдай сүйегімен қалыптасқан көз ұясының жас қуысында орналасқан. Жас бездерінің қабынуы дакриоаденит деп аталады. Жас бездері жас шығарады, ол жас түтікшелері арқылы бөлінеді, көздің бетімен ағып, содан кейін жас қабына қосылатын каналдарға түседі. Одан жас, жас түтігі арқылы мұрынға ағып шығады. Анатомиялық тұрғыдан без екі бөлікке бөлінеді: қабақтық бөлік және көз ұясы бөлігі. Кішкентай қабақтық бөлік көзге жақын, қабақтың ішкі бетінде орналасқан; жоғарғы қабақ еверсияланғанда, қабақтық бөлігін көруге болады. Бездің көз ұясы бөлігінде көз ұясы және қабақтық бөліктерді байланыстыратын ұсақ каналдар бар. Олар бірігіп 3-5 негізгі секреторлық түтікшелерді құрайды, секрецияланған сұйықтық көз бетіне ену бұрын қабақтық бөлікте 5-7 түтікшемен қосылады. Шығарылған жас жоғарғы қабақтың конъюнктивасында жиналады, көз бетінен жас тесіктеріне, яғни қабақтың ішкі бұрышында орналасқан кішкентай тесіктерге өтеді. Осы тесіктер арқылы жас, жас каналдарына, содан кейін мұрын-жас түтігіне ағып, мұрынға шығарылады. Жас бездері басқа сүтқоректілерде де, мысалы, жылқыда да кездеседі.
The lacrimal glands are paired exocrine glands, one for each eye, found in most terrestrial vertebrates and some marine mammals, that secrete the aqueous layer of the tear film. In humans, they are situated in the upper lateral region of each orbit, in the lacrimal fossa of the orbit formed by the frontal bone. Inflammation of the lacrimal glands is called dacryoadenitis. The lacrimal gland produces tears which are secreted by the lacrimal ducts, and flow over the ocular surface, and then into canals that connect to the lacrimal sac. From that sac, the tears drain through the lacrimal duct into the nose. Anatomists divide the gland into two sections, a palpebral lobe, or portion, and an orbital lobe or portion. The smaller palpebral lobe lies close to the eye, along the inner surface of the eyelid; if the upper eyelid is everted, the palpebral portion can be seen. The orbital lobe of the gland, contains fine interlobular ducts that connect the orbital lobe and the palpebral lobe. They unite to form three to five main secretory ducts, joining five to seven ducts in the palpebral portion before the secreted fluid may enter on the surface of the eye. Tears secreted collect in the fornix conjunctiva of the upper lid, and pass over the eye surface to the lacrimal puncta, small holes found at the inner corner of the eyelids. These pass the tears through the lacrimal canaliculi on to the lacrimal sac, in turn to the nasolacrimal duct, which dumps them out into the nose. Lacrimal glands are also present in other mammals, such as horses.
Гистология
Жас безі – күрделі түтікше-ацинарлық без, ол көптеген жаңқалардан тұрады, олардың арасын байланыстырғыш тіндер бөліп тұрады, әр жаңқада көптеген ацинус болады. Ацинустар ірі серозды жасушалардан құралған, олар сулы серозды секреция өндіреді, серозды жасушалар аздап боялған секреторлық гранулалармен толы және жақсы жетілген миоэпителий жасушаларымен және сирек, қан тамырлы стромамен қоршалған. Әр ацинус жүзім шоғындай жас безі жасушаларынан тұрады, олардың төбелері орталық люменге қарай бағытталған. Көптеген бөлімшелердің орталық люмендері ішкі жаңқалық өзектерді құру үшін бірігеді, содан кейін олар сыртқы жаңқалық өзектерді құру үшін қосылады. Бұл безде жолақты өзектер жоқ.
Қанмен қамтамасыз ету
Жасқыр безі көзге артериясының тармағы – жасқыр артериясы арқылы қанмен қамтамасыз етіледі. Безден қан жоғары көзге венасына ағып өтеді.
Лимфалық дренаж
Жасқыр безінен лимфа ағызатын лимфа тамырлары байқалған жоқ.
Жүйке жүйесі
Жас безі көз жасын беретін жүйкемен (lacrimal nerve) иннервацияланады, ол көз жүйкесінің ең кіші тармағы болып табылады, ал көз жүйкесі өзі үштік жүйкенің (CN V) тармағы. Көз жасын беретін жүйке көз жүйкесінен бөлінгеннен кейін, шақырғыш жүйкеден (zygomatic nerve) байланыс тармағын алады. Бұл байланыс тармағы қанат-таңдай ганглионынан (pterygopalatine ganglion) постганглиондық парасимпатиялық аксондарды жеткізеді. Көз жасын беретін жүйке көз ұясының алғы бөлігінен өтіп, жас безі арқылы өтеді, оған парасимпатиялық және симпатиялық иннервацияны қамтамасыз етеді.
Парасимпатиялық иннервация
Жасқыр безіне парасимпатиялық иннервация – бас мидың көптеген құрылымдары арқылы өтетін күрделі жол. Нәтижесінде, преганглиондық және постганглиондық парасимпатиялық нейрондарды қамтитын екі нейрондық жол жас безінен жас сұйықтығының бөлінуін күшейтеді. Преганглиондық парасимпатиялық нейрондар жоғарғы сілекейлік ядрода орналасқан. Олар ми сабасынан бет нервінің (CN VII) құрамында аксондарды шығарады. Жібекше ганглиондағы бет каналы ішінде аксондар бет нервісінен тармақталып, үлкен петрозальді жүйке құрайды. Бұл жүйке бет каналынан сопақша сүйектің тастақ бөлігіндегі үлкен петрозальді жүйкеге арналған саңылау арқылы шығады. Ол ортаңғы бас сүйегі қуысынан шығып, алға және медиалды бағытта бұрыштық тесікке дейін жетеді. Бұрыштық тесіктің ішінде ол терең петрозальді жүйкемен бірігіп, птеригоидтық каналдың жүйкесін құрайды, содан кейін осы канал арқылы өтеді. Ол птеригопалатинді қуыстан шығып, птеригопалатинді ганглионға кіреді, онда преганглиондық парасимпатиялық аксондар постганглиондық парасимпатиялық нейрондармен синапс жасайды. Постганглиондық нейрондар аксондарды жібереді, олар зигоматикалық жүйкемен бірге төменгі орбитальді жарыққа кіреді. Зығармалы жүйке орбитада алға жылжығанда, ол жас жүйкесіне байланыс тармағын жібереді, ол постганглиондық парасимпатиялық аксондарды тасымалдайды. Жасқыр жүйкесі бұл ұзақ жолды жасқыр безі арқылы жалғастырып, жас сұйықтығының секрециясын арттыру үшін парасимпатиялық иннервациямен қамтамасыз ететін тармақтарды жібереді.
Симпатикалық иннервация
Жасқыр безіне симпатикалық иннервация парасимпатикалық иннервацияға қарағанда физиологиялық тұрғыдан аз маңызды, бірақ жасқыр безінде норадренергиялық аксондар табылады. Олардың жасуша денелері жоғарғы мойын ганглиісінде орналасқан.