Кіріспе

Тірі жасушалардағы иммундық жауапты түсіндіру үшін 1900 жылы жарияланған қалыпты қабылданған теория – Пауль Эрлихтің (1854–1915) ұсынған теориясы. Эрлих карьерасының басынан-ақ химиялық құрылым инфекцияға жауап ретінде иммундық жауаптың себебін түсіндіру үшін қолданылуы мүмкін деп болжаған. Ол токсиндер мен антитоксиндердің химиялық заттар екеніне сенді, олардың мәні туралы сол кезде көп мәлімет болмады. Бұл теория антиденелер мен антигендердің қандағы өзара әрекеттесуін және антиденелердің қалай түзілетінін түсіндіреді.

Тарих

1891 жылы Пол Эрлих Роберт Кохтың шақыруымен Берлинде жаңадан құрылған Роберт Кох институтына қосылды. 1896 жылы Франкфуртта сарысуды зерттеу және тексеру институты (Institut für Serumforschung und Serumprüfung) деген жаңа филиал ашылды, оның директоры Эрлих болды. Ол дифтерияға қарсы антитоксиндерді және олардың қандағы антиденелермен байланысуын зерттеді. Ол антиденелердің антигендерге арнайы химиялық құрылымдар арқылы байланысатынын болжады, оларды бастапқыда "жанама тізбектер" деп атады (кейіннен "рецепторлар" деп атады). 1894 жылы Эмиль Фишер фермент пен оның субстраты арасындағы өзара әрекеттесуді түсіндіру үшін қолданған тұжырымды пайдаланып, Эрлих рецептордың жұқпалы агентке байланысуын құлып пен кілттің үйлесімділігімен салыстырды. Ол 1897 жылы жаңама тізбек теориясының бірінші бөлігін, ал 1900 жылы Лондондағы Корольдік қоғам алдындағы лекциясында толық нұсқасын жариялады.

Тұжырымдама

Ерлих тірі жасушалардың жанама тізбектері бар екенін, ал бояғыштардың да бояу қасиеттерімен байланысты жанама тізбектері болатынын болжады. Бұл жанама тізбектер белгілі бір токсинмен (немесе кез келген антигенмен) байланыса алады, дәл Эмиль Фишер айтқандай, ферменттер өз рецепторларымен "кілт пен тесік" сияқты байланысуы керек. Ерлих жасуша қауіп төмендегенде токсинді байланыстыру үшін қосымша жанама тізбектер өсіреді, ал бұл қосымша тізбектер денеде таралатын антиденелерге айналады деп теориялады. Осы теорияға сәйкес, ақ қан жасушаларының беті антигендермен химиялық байланыс құратын көптеген жанама тізбектермен жабылған. Кез келген антиген үшін, кем дегенде бір жанама тізбек байланысып, жасушаны сол типті көбірек өндіруге ынталандырады, содан кейін олар қан ағынына антиденелер ретінде шығарылады. Ерлихтің пікірінше, антидене – бұл организмнің басқа жасушаларына емес, белгілі бір антигенге байланысатын, үш өлшемді, микроскоптық, дұрыс емес пішінді таңба. Ерлих осы антиденелерді алғаш рет "сиқырлы оқтар" деп атады, олар организмге зиян келтірмей, уларды немесе патогендерді нақты нысаналайтын заттар. Ерлих жұқпалы агент пен жасушаға байланысқан рецептор арасындағы өзара әрекеттесу жасушаны сол ерекшелікке ие рецепторларды көбірек өндіріп, шығаруға итермелейтінін айтты. Ерлих теориясына сәйкес, рецептордың ерекшелігі антигенге ұшырамас бұрын анықталады, ал антиген тиісті рецепторды таңдайды. Соңында Ерлих теориясының барлық аспектілері, "рецептордың" ерігіш антидене молекуласы және жасушаға байланысқан рецептор екі түрінде болатындығын, бірақ бөлінетін түрі байланысқан түрінен емес, шығарылатындығы туралы шағын ерекшелікпен дұрыс екені дәлелденді.