Кіріспе

Арльдік архиепископ және әулие Кесарий (Caesarius Arelatensis; 468/470 – 27 тамыз 542 ж.), кейде "Шалондық" (Cabillonensis немесе Cabellinensis) деп аталады, өзінің туған жері Шалон-сюр-Саоннан шыққан. Кесарий Меровингтік Галлиядағы өзінің буынының ең көрнекті дін қызметкері саналады. Кесарий Галлияның шіркеу басшыларының соңғы буынының бірі болып есептеледі, олар батыс христиан дәстүріне кең ауқымды аскетикалық элементтерді енгізуге тырысты. Августин Гиппонийлік, Юлиан Померий және Иоанн Кассиан Кесарийге ең зор әсер еткендердің қатарында болды. Кесарий үшін ең маңызды мәселе – епископтың пасторлық міндеттерін тиімді орындауы еді. Сол кезде уағыздау Галлиядағы шіркеу қызметінің бір бөлігіне айналған еді; көптеген епископтар моральдық тәрбие берудің осындай құралының маңыздылығын мойындап, оны қолдады. Алайда Кесарийдің ынтасы ерекше болды, ол дін қызметкерлерін мүмкіндігінше көп уағыздауға шақырды, шіркеуде де, одан тыс жерлерде де, көндірілгендерге де, қарсыластарға да. Кесарийдің уағыздары көбінесе моральдық мәселелерге арналған еді.

Өмір

Цезарий қазіргі Шалон-сюр-Саон қаласында Батыс Рим империясының соңғы жылдарында римдік-бургунд отбасында дүниеге келді. Оның әпкесі, Цезария, ол оған «Virgines ережесі» (Қыздарға арналған ереже) деген атпен арнаған, сондай-ақ ол құрған монастырьға басшылық етті. Ол туған кезде германдық патшалар номиналды римдік басқаруға қарамастан Бургундияны де-факто басқарды. Цезарий ата-анасынан өзгеше, дінге деген терең және қатты сезіммен туды, бұл оны жасөспірім шағының көп бөлігінде отбасынан бөліп тастады. Цезарий он жеті жасында үйден кетіп, бірнеше жыл бойы Сильвестр епископтың басшылығымен оқыды. Кейін ол Рим Галлиясы шіркеуінің шығармашылық күштері үшін танымал болған аралдық монастырь – Леренге (Леринум) жол таба алды. Леренде монах ретінде оқығаннан кейін, ол өзін Киелі кітапты оқуға және христиандық өмірдің сапасын жақсартуға, сондай-ақ кедейлерге көмектесуге арнады. Ұзақ уақыттан кейін ол монастырьдегі білім мен тәртіптің иесі атанды және шарапханашы болып тағайындалды. Алайда, ол Леренде танымал болмады, себебі монастырьдың шарапханашысы ретінде, олардың жеткілікті түрде қатаң емес екенін сезіне отырып, монахтарға тамақ бермейтін. Нәтижесінде, аббат Поркарий Цезарийді лауазымынан алып тастады, содан кейін ол өзін аштықпен өлтіре бастады; аббат араласып, Цезарийді медициналық көмек алу үшін Арльге жіберді. Леренде он жылдан астам өмір сүргеннен және монастырьдағы тым жоғары жүктемеден денсаулығы нашарлағаннан кейін, Цезарий Арльдегі басқа діни қауымды іздеді. Ол қосылған христиан қауымы оны денсаулығына келтірді және көп ұзамай ол халықтың бірауыздан сайлауымен олардың епископы болды. Орта жасқа келгенде ол «өз дәуірінің жетекші діни саясаткері және рухани күшіне» айналды. Оның кедейлер мен ауруларға деген қамқорлығы Галлияда және одан тыс жерлерде кеңінен танымал болды, өйткені ол тұтқындар үшін үнемі құтқару төлемақысын төлеп, аурулар мен кедейлерге көмектесті. Vita Caesarii мәлімдемесіне сәйкес, қалаға келгеннен кейін Цезарий Арль епископы Эонийдің Халлоннан туыс екенін (concivis pariter et propinquus – «бір мезгілде азамат және туыс») толыққанды түсінбеген. Эоний кейіннен жас туысын диакон, содан кейін пресвитер етіп тағайындады. Ол үш жыл бойы Арльдегі монастырьға басшылық етті, бірақ осы ғимараттың ешқандай іздері қазірге дейін сақталмаған. Эонийдің қайтысымен діни қызметкерлер, азаматтар және биліктегі тұлғалар, Эонийдің өзі ұсынғандай, бос орынға Цезарийді сайлауға кірісті, бірақ Клинширн жергілікті қарсылық болуы мүмкін екенін, Цезарийдің сайлануы қатты дау тудырған болуы мүмкін екенін және Арль епископтық тізімінде кездесетін Иоанн есімді басқа діни қызметкердің епископ болып сайланған болуы мүмкін деп болжайды. Цезарий 502 жылы, шамамен 33 жасында құлшылыққа тағайындалды. Ол жаңа міндеттерін орындау кезінде батыл және дүниелік емес болды, бірақ мейірімді бейімделудің үлкен қабілетін көрсетті. Ол дінге келмейтіндерді діни рәсімдерге қатысуға ынталандырды және уағыздарында нақты айтылмаған мәселелерді зерттеуге шақырды. Ол сондай-ақ халыққа Киелі кітапты үйде оқып, оны діни салт-дәстүрлерге сай құрметпен қарауды бұйырды. Ол әсіресе тұтқындарды құтқаруға құлшыныспен атсалысты, тіпті осы мақсат үшін шіркеудің әшекейлерін сатты. Епископ ретінде Цезарий саяси әлемде өмір сүрді, оның басты тақырыбы – вестготтар, остготтар және франктар патшалықтары арасындағы Оңтүстік Галлияны бақылау үшін бәсекелестік, бұл оны осы соғыстар кезінде құрбандарды үнемі құтқаруға итерді. 507/508 жылдары бургундтар мен франктар, вестготтар мен остготтар патшалықтары арасындағы соғыс оның азаматтары үшін апатты болды. Шаруалар азық-түлікпен қамтамасыз етілмеді және құлдыққа, жер аударылуға және өлімге ұшырау қаупі төнді. Цезарий көптеген ауыл тұрғындарын құтқарып, құтқару үшін төлем төлегенімен, оның тұтқындарды құтқарып қалуы да дау тудырды. Ол өз елінің көптеген шаруаларын құтқарып қана қоймай, сонымен қатар көптеген варварларды және қаланың жауларын құтқарып қалды. Ол өзін қорғау үшін варварлар да адам екенін және сондықтан Құдайдың қаласына кіруге мүмкіндігі бар екенін айтты. Цезарийге ұстазы Юлиан Померийдің де үлкен әсері болды. Померий де Августиннен шабыттанды және епископтар мен діни қызметкерлердің аристократтарға қарағанда монахтар сияқты өмір сүруіне баса назар аударды. Бұл кез келген сән-салтанатты, мысалы, мол дастарқандарға қатысу, егістіктерді кеңейту және «дүниелік» білім алу сияқты әрекеттерге тыйым салуды білдірді. Оның орнына Померий епископтарға барлық байлықтары мен жеке мүліктерін беруге, сондай-ақ қарапайым киінуге және тамақтануға шақырды. Цезарийдің монахтығы оны шіркеу реформасы қозғалысына жетеледі және ол оның ең ықпалды өкілдерінің біріне айналды. Оның көптеген өсиеттерінде ол Померий мен Августиннің үйретулерін қабылдап, дүниелік білімді қабылдамауға, жайлы өмірден бас тартуға және діни қызметкерлерін монахтық өмірге ұйымдастыруға бейім болды. Рим және ерте орта ғасырлық Батыстағы христианданудың баяу, тұрақсыз және толық емес әлеуметтік және діни өзгеріс екенін еске алу маңызды. Бұл шіркеулерді салуды, элиталарды дінге көндіруді және христиандық құндылықтар, әдет-ғұрыптар мен сенімдер жүйесімен христиандық өзіндік сананы кеңінен қабылдауды қажет етті. Шіркеу үнемі қауымдастар мен қара халық арасында кең таралған сенімдер мен діни әдет-ғұрыптардың сақталуына қарсы күресіп отырды. Алайда, осы діни өзгерістердің күшіне енуі үшін жергілікті халықтың келісімі мен қатысуы ғана қажет болды. Сондықтан, Клинширн атап өткендей, бұл процесс өзара болды. Элита мен теологтар барлық мақсаттар мен стратегияларды жүзеге асырғанмен, осы әдет-ғұрыптарды қабылдау ауылдық тұрғындар мен қалалық тұрғындардың міндеті болды. Цезарийдің монахтар мен монахтықтардың мінез-құлқына қатысты нұсқаулары Католик энциклопедиясына сәйкес, педантикалық және ұсақ-түйек деп сынға ұшырады. Олар әрине өркендеп келе жатқан бенедиктин ережесіне жол берді, бірақ оларды олардың дәуіріне және монахтықтың барлық рухани мәніне қарай бағалау керек. Уағызшы ретінде Цезарий Киелі кітаптарды жақсы білді және өз насихаттарында өте практикалық болды. Адамзаттың қарапайым кемшіліктерін сынаудан басқа, ол көріпкелдік, ай күндеріндегі язычник ритуалдары сияқты тоқтап қалған язычник әдет-ғұрыптарына да қарсы күресті. Оның Ескі өсиетке арналған уағыздары сынға ұшырамайды, бірақ оның типтік аспектілеріне ден қояды. Оның уағыздарының бірнеше томдары Sources Chrétiennes басылымында жарияланды.

Жазбалары мен ілімдері

Цезарийдің корпусында 250-ден астам уағызы сақталған. Оның уағыздары оны дін қызметкерлерін даярлауға және қарапайым жамағатты рухани жағынан тәрбиелеуге арналған пастор ретінде көрсетеді. Ол христиандық сенімдер, құндылықтар және ежелгі діндердің араласуына қарсы уағыз айтты. Ол христиандық өмір салтын, Құдайға деген махаббатты, Құранды оқуды, тақуалықты, псалм айтуды, жақынға деген мейірімділікті және болашақтағы есеп беру күнін баса көрсетті. Померийдің үйретулері арқылы, Цезарийдің көптеген уағыздары мен жазбаларына Августинның зор ықпалы тигенін айтуға болады. Цезарийдің жазбалары, әсіресе Августин сияқты көптеген философтардың кіріспелері мен қорытындыларын өңдегендіктен, қайта жазылған деп есептеледі. Оның көптеген жазбалары мен уағыздары, соның ішінде танымал «Цезарий өмірі» (Vita Caesarii) француз, неміс, итальян және испан тілдеріне аударылды. Цезарий өз оқулары мен уағыздарын тек дін қызметкерлеріне ғана шектеуге қарсы болды. Ол жоғары топ пен элитаға ғана емес, сонымен қатар көптеген сауатты және жартылай сауатты епископтарға, аббаттарға, приходтық дін қызметкерлеріне және монахтарға уағыз айтты. Ол дін қызметкерлерін өздері үшін де, басқалар үшін де оқуға шақырды. Ол сауатсыз адамдарды нысанаға алып, оларға шіркеуден кейін Құдайдың нақылындағы сабақтарды оқып беру үшін басқаларды жалдауды ұсынды, осылайша рухани білімді сіңіру үшін. Цезарий шіркеуде де, үйде де, түнде де, күндіз де, жеке және отбасымен бірге рухани сабақтарды оқуға ынталандырды. Сабақтарды оқып үйренумен және түсінумен шектелмей, Цезарий «білгенін бөліспейтін сенуші, Құдайдың ниетін орындамайды» деп баса айтты. Сондықтан сенушіге зор жауапкершілік жүктеледі, себебі lectio (рухани оқу) – Құдай, демек, Оған тиесілі нәрсеге қол жеткізуден бас тартуға болмайды. Цезарий христиан халқының Құдайдың жаңа «таңдалғандары» екеніне сенді және ол әлемнің түкпір-түкпірінен келген адамдарды сенімді, бейбіт және махабатқа толы адамзат қауымдастығына біріктіруді идеалдады. Бұл сенім Августинның жұмысына ұқсас, өйткені Августин жиі populus christianus деп атаған, оны «христиан халқы» деп аударуға болады. Аян кітабында Құдай осы халықпен өзінің келісімін жасағаны және христиан дәуірінің барлық кітапта болжамдалғаны айтылған. Ғалымдар Цезарийдің үйретулері мен қызметінің екі маңызды аспектісіне назар аударды. Бірінші аспекті, Цезарийдің 529 жылы Оранж соборында Августинның қайтысынан кейін ғасыр бойына созылған ізгілік пен «жақсы амалдар» туралы дауды шешуге белсенді қатысқан «шығармашыл көшбасшы» ретінде танылуымен байланысты.

Оранж кеңесі, 529

Кесарий басшылық еткен ең маңызды жергілікті кеңес – Оранж кеңесі (529 ж.) болды. Оның рақым мен еркін таңдау туралы мәлімдемелерін қазіргі заманғы тарихшылар жоғары бағалайды (мысалы, Canon Bright, Church History, ch. XI, соңы). Оранж кеңесінің 25-ші канонында мынадай қағидалар белгіленген:

"Католик сеніміне сәйкес, крещение алғаннан кейін барлық крещендер Мәсіхтің көмегімен және бірлескен еңбегімен құтқарылуға қажетті барлық міндеттерді орындауға қабілетті және міндетті, егер олар адал еңбек етуге дайын болса. Бірақ, кейбір адамдардың Құдайдың күшімен зұлымдыққа қадам жасайтыны алдын ала белгіленген дегенге біз сенбейміз, тіпті мұндай жаман ойға ие болғандарға қарсы біз ашумен айқайлаймыз: "Астана болсын!". Біз осыны жанымыздың амандығы үшін мойындаймыз және сенеміз, әрбір жақсы істе біз бастамаймыз, содан кейін Құдайдың мейіріміне ие боламыз, бірақ Құдай Өзі, біздің тарапымыздан ешқандай бұрынғы еңбексіз, бізге алдымен сенім мен махаббатты құяды". Осы ілімдер дін қызметкерлері үшін де, миряндар үшін де бірдей қажет екендігіне байланысты, белгілі бір танымал миряндар (illustres ac magnifici viri) осы канондарға қол қоюға шақырылды. Сәйкесінше, оларға сегіз мирян және кем дегенде он екі епископ, оның ішінде Кесарий де қол қойды. 529 жылғы Оранж кеңесі "Оңтүстік Галлияда басым болған рақым туралы ілімді" айыптап, өзгертілген Августин позициясын қолдады.

Дін уағыздары

Кесарийдің тәлімінің екінші маңызды жағы – оның уағыздары. Бұрын айтқандай, оның уағыздарының саны 250-ден астам. Кесарий өзінің уағыздарын өңдеп, қысқартып, қарапайымдауға тырысты, осылайша оларды тиімдірек ету және қолдағыдағы патристикалық дәстүрге ұсыну мақсатында болды. Оның уағыздарының шамамен үштен бірі осы сипаттағы жұмыстарды құрайды. Оның еңбектері христиандық Батыстың түкпір-түкпіріне таралып, ортағасырлық уағыз дәстүрін және христиандық махаббат, соңғы соттың мәні, кедейлердің құқықтары және христиандық ұғым сияқты тақырыптарды таратуға көмектесті. Оның жазбаларын Германиядағы монахтар пайдаланды, англосаксон поэзиясында қайталанды және Гатиан Турский мен Томас Аквинскийдің маңызды еңбектерінде кездеседі. ДельКольяноның мақаласында ол Кесарийдің уағыздарының жаңа сынды мәтіндерін зерттеген және ұсынған тағы екі тарихшыны есімдерімен атады. Курро және Воге есімді екі тарихшы, Кесарийдің монахтарға арналған уағыздары өзіндік көзқарас пен басымдықтарды қамтығанымен, оның тәлімдері барлық уағыздарында тұрақты екенін атап өтті. Қайта-қайта айтылатын тақырыптардың қатарында монастырдағы монахтардың үміттері (яғни, Құдайдың көмегімен монастырьдың қауіпсіз мекенінде мәсіхші құтқарылуға қол жеткізудің маңыздылығы) және осы мәсіхшілік жолда өзара қолдау көрсетуге тиіс бауырластардың көмегі бар. Антоний Ұлы сияқты басқа монахтардан өзгеше, Кесарий Құдайдың рақымын алу үшін жалғыздыққа сенбеді; керісінше, ол бір-бірімен бірге өмір сүретін, бір-біріне рухани тәрбие беріп, жақсы үлгі көрсететін бауырластардың маңыздылығын баса көрсетті.

Әйелдер үшін жұмыс

Кесарийдің "Кәмелетке арналған ереже" деп те аталатын "Regula virginum" (512) – тек әйелдерге арналған алғашқы батыс ережесі. Бұл мәтінде Кесарий монастырда әйелдерді кіруінен бастап өмір бойы толық оқшаулау қағидасын қолдайды. Кесарий монастырдағы әйелдерге де қатаң тәртіп белгіледі, дұға ету уақытын, әдемі киім-кешек және жоғары сортты әшекейлер сияқты дүниелік ыңғайларға шектеулер қойды, сондай-ақ ұстамдылық пен ізгілік стандарттарын анықтады. Ол сонымен қатар діни қауымының бастапқы кезеңдеріндегі әйелдерге нұсқаулық хат – "Vereor" атты жазбаны дайындады. Бұрын айтылғандай, Кесарий Бордодан тұтқынға алынып, кейін қайтарылды. Оралғаннан кейін ол Арльдің сыртында әйелдер монастырын салуға кірісті. Монастырь оның әпкесі Кесарияның рухани жетекшілігімен өмір сүрген аскет әйелдер тобы үшін салынды. Монастырға келіп орналасқан әйелдердің көпшілігі элиталық отбасылардан шыққан болуы мүмкін, себебі "Regula Virginum" ережесінде қызметшілерге, сәнді киімдерге және артық әшекейлерге қатысты қатаң талаптар қойылған. Арльде әйелдерге арналған монастырь болмағандықтан, Кесарий, мүмкін Августиндей, әйелдерге монастырлық өмірге тең мүмкіндік беруге ұмтылды. Кесарий монастырдағы әйелдерді қалалық өмірдің алаңдатулары мен жауапкершіліктерінен оқшауланудың діни артықшылығы бар деп есептеді, себебі олар ізгілікке толы өмірге өзіндік белсенділік таныта алды: «Сондықтан, қасиетті қыздар мен Құдайға арналған жандар, шамдарыңыз жарқырап, таза ниетпен Тәңірдің келуін күте тұрған сіздерден, сіздер үшін монастырь құруға тырысқанымды білесіздер, менің сапарымда қолдау көрсету үшін дұғаларыңызбен тілектесіңіздер; және сіздер ақылды және қасиетті қыздармен бірге қуанышпен патшалыққа кіргенде, мен ақымақтармен бірге сыртта қалуымды сіздердің жалбауыңызбен болдырмауға қол жеткізесіздер». Кесарийдің мақсаты – монастырь құру арқылы Галлияның шіркеу элитасының арасында және жұмақтағы орнына қауіпсіздікке қол жеткізу болды. Монастырьды құрып, ережені жазып, Кесарий өзіне кейінгі Антик Галлияның көрнекті шіркеу ойшылдарының қатарында орын жасады. Сонымен қатар, монастырдағы әйелдердің арашалық етуі арқылы оған дұға ету арқылы, Кесарий өлімнен кейін жұмақтағы орнын бекіте алатынына сенді. Кесарий монастырьды өмірінің соңына дейін отбасында сақтап қалды. Шамамен 525 жылы ол өзінің әпкесі Кесарияның қызын, Кіші Кесарияны, оның орнына тағайындады.

Ықпал

Арль епискобы маңызды орын иеленгендіктен, оның жеке және ресми ықпалы зор болды. Кейсарий үнқатысуларын кең қолданысқа берді және Испания, Италия және Галлияның басқа жерлерінде тұратын дін қызметкерлеріне, тіпті епископтарға да сөздерге ұсыныстар жіберді. Оның заманы мен елінің басты діни мәселесі – жартылай пелагиандық болды. Кейсарий, Августин шәкірті болғанымен, осы мәселеде тәуелсіз ойлау қабілетін көрсетті. Оның жамандыққа қатысты алдын ала тағдырға қарсы тұруы, жазушылардың игілікті рақым туралы иезуиттік немесе янсенистік көзқарастарына байланысты оның есімін қадірлеуде айырмашылықтар тудырды. Далидің Арльдік Кейсарий туралы мақаласында, ол Кейсарийдің ортағасырлық христиан әлемінің тұжырымын көре алғанын айтты. Оның басқаларға деген қамқорлығы, тұтқындарды босату және бейбітшілік байланыстарын орнату, «оның махаббат теологиясының» нәтижесі ретінде қарастырылды. Христиандық махаббат теологиясының негізін қалаушы және қолдаушысы болған Августиннен өзгеше, Кейсарий рухани белсенділік үшін түсініктілікті және үйлесімділікті күшейтті. Кейсарий, Құдайдың әрбір адамға махаббатты танытуға мүмкіндік бергенін жеткізді. Клинширн бұл тұжырымды мақаласында, Кейсарийдің Арльдің варварлары мен жауларына қатысты Құдай қаласының ішінде болғандықтан, олардың құтқарылуға лайық екенін көрсету арқылы қолдады. Арбесман, Дали, ДельКольяно, Феррейро және Клинширн сияқты Кейсарий туралы жазған ғалымдар мен тарихшылардың айтуынша, Кейсарий көптеген қоғамдық өзгерістерге толы дәуірде өмір сүрді. Тарихшылар, Кейсарийдің осы дәуірдің басында тұрғанын және осы кезеңге қатысты тарихи «көзқарас пен перспектива» жетіспегенін мәлімдеді. Дегенмен, ол өзін қоршаған үлкен қоғамдық өзгерістердің басталуын көріп, түсінді және осы процесті қалыптастыруға бел буды. Бұл ықпалды ұстаным болды, себебі Римдік цивилизацияның еуропалық цивилизациямен алмасуы ұзаққа созылған, күрделі және түсініксіз процесс болды. Кейсарий «кеңейіп, әлемді қамтитын, әлемді біріктіретін қоғамды» армандады және көз алдына елестетті. Кейсарий өзінің трактаттары мен патристикалық дәстүрдегі сенімдерін Арль және айналасындағы қалалардағы ерлер мен әйелдерге таратып, жайды. Бұл танымал әлеуметтік модель, әлеуметтік қауымдастықтардың жойылып бара жатқан кезінде пайда болды. Кейсарий ортағасырлық христиан әлемінің институционалдық формаларын болжады және оның идеялары мың жыл бойы ортағасырлық Батыста таралып, оны құруға көмектескен болуы мүмкін.

Шығармалары

Уағыздар, ред. Герман Морин, Corpus Christianorum Series Latina, том 103–104, Turnhout: Brepols 1953, Мадлен Мюллердің ағылшын тіліне аудармасы, Арльдық Цезарий, Уағыздар, 3 том, Вашингтон, округ Колумбия: Америка Католиктік Университеті Баспасы 1956, 73 (Әкелер мен Шіркеу ұстаздары, том 31, 47, 66). Әйелдер монастырының ережесі, ред. Адалберт де Воге және Жоэль Курро, Христиандық көздер, том 345, Париж: Cerf 1988, 170–272 беттер, Мария Каритас Маккартидің ағылшын тіліне аудармасы, Вашингтон, округ Колумбия: Америка Католиктік Университеті Баспасы 1960. Ерлер монастырының ережесі, ред. Адалберт де Воге және Жоэль Курро, Христиандық көздер, том 398, Париж: Cerf 1994, 204–226 беттер (әзірге ағылшын тіліне аударылмаған). Өсиет, ред. Жоэль Курро және Адалберт де Воге, SC 345, 360–396 беттер, ағылшын тіліндегі аудармасы Klingshirn, Caesarius of Arles: Life, Testament, Letters, 71–76 беттерде. Хаттар, аударма. Уильям Э. Клинширн, Арльдық Цезарий: Өмір, Өсиет, Хаттар, Ливерпуль 1994 (Тарихшылар үшін аударма мәтіндер, том 19).