Кіріспе
Заттарға байланысты тәуелділік
Психоактивті заттарды қолданудың басқа заттарды қолдану ықтималдығын арттыру әсерін сипаттайтын, жиі кездесетін «есірткіге бастаушы әсер» (басқаша айтқанда, «баспалдақ теориясы», «эскалация гипотезасы» немесе «прогрессия гипотезасы») – кең ауқымды ұғым. Бұл байланыстың себептеріне ортаның ықпалы, импульсивті мінезді адамдардың жұмсақ және қатты есірткілерді іздеуі (яғни, бір есірткіні қолданушы адамның жеке ерекшеліктеріне байланысты басқа есірткіні де қолдануы мүмкін, ал бастапқы есірткі басқасына көшуге себеп бола бермейді), бұрынғы заттарды қолданудың салдарынан мидың өзгеруі, сондай-ақ түрлі заттарды қолданушы адамдардың ұқсас көзқарастары және осыған байланысты «тәуелділікке ортақ бейімділік» сезімі жатуы мүмкін. 2020 жылы Ұлттық есірткіге қарсы күрес институты марихуананың қауіпті заттарды қолдануға «есік ашушы» екенін растайтын зерттеу есебін жариялады. Есепте сілтеме келтірілген сарапшылар пікірінде «кейбір зерттеулер заңды есірткілерді немесе марихуананы қолдану басқа заңсыз есірткілерге көшу үшін міндетті талап емес екенін көрсетсе де, көптеген зерттеулер «есік ашушы тізбек» гипотезасын қолдайды» делінген. Алайда, Ұлттық Әділет институты 2018 жылы жүргізген 23 сарапшылар пікірін қамтитын әдебиеттік шолу ««есік ашушы» гипотезасына қатысты статистикалық зерттеулер мен талдаулар әртүрлі нәтижелер берді» және «қаңша қолдану мен басқа да заңсыз есірткілерді қолдану арасындағы себеп-салдарлық байланыс әзірге дәлелденбегендігін» мәлімдеді. Бұл мәселе бойынша ғылыми және саяси пікірталас 1975 жылдан бері Денис Кандель және басқалар жариялаған бірнеше ұзақ мерзімді зерттеулерден кейін күшейді. 2019 жылы Ұлттық есірткіге қарсы күрес институтының зерттеу есебінде марихуана қолдану «басқа заңды және заңсыз заттарды қолдануға дейін болуы мүмкін» екені айтылды және ұзақ мерзімді зерттеуге сілтеме жасалды, онда «сауалнаманың бірінші кезеңінде марихуана қолданған ересектердің 3 жыл ішінде алкогольге тәуелді болу ықтималдығы марихуана қолданбаған ересектерге қарағанда жоғары болды; ал алкогольге тәуелділігі бар және марихуана қолданған адамдардың алкогольге тәуелділігі нашарлау қаупі артады».
The gateway drug effect (alternatively, stepping stone theory, escalation hypothesis, or progression hypothesis) is a comprehensive catchphrase for the often observed effect that the use of a psychoactive substance is coupled to an increased probability of the use of further substances. Possible reasons for the connection include environmental influence, impulsive people seeking both soft and hard drugs (meaning people who use one drug are likely to use another drug due to personality and that it's not the initial drug that leads to the use of another drug), alterations in the brain due to earlier substance exposure, as well as similar attitudes of people who use different substances, and therefore experience a "common liability to addiction". In 2020, the National Institute on Drug Abuse released a research report which supported allegations that marijuana is a "gateway" to more dangerous substance use; one of the peer reviewed papers cited in the report claims that while "some studies have found that use of legal drugs or cannabis are not a requirement for the progression to other illicit drugs [ ] most studies have supported the "gateway sequence"." However, a 2018 literature review conducted by the National Institute of Justice, which analyzed 23 peer reviewed research studies, concluded "that existing statistical research and analysis relevant to the "gateway" hypothesis has produced mixed results", and that "no causal link between cannabis use and the use of other illicit drugs can be claimed at this time." The scientific and political discussion has intensified since 1975 after the publications of several longitudinal studies by Denise Kandel and others. In 2019, a research report by the National Institute on Drug Abuse determined that marijuana use is "likely to precede use of other licit and illicit substances", and cited a longitudinal study in which "adults who reported marijuana use during the first wave of the survey were more likely than adults who did not use marijuana to develop an alcohol use disorder within 3 years; people who used marijuana and already had an alcohol use disorder at the outset were at greater risk of their alcohol use disorder worsening."
Тенденциялардың мысалдары
Каннабисті тұтынуға дейін басқа есірткілерді қолданбаған 6624 адамның ішінде, кейін басқа есірткілерді пайдаланудың жалпы ықтималдығы 44,7% деп бағаланды. Кіші топтарға жасалған талдаулар, жыныс, жас, отбасылық жағдай, психикалық аурулар, есірткі пайдаланудың отбасылық тарихы, есірткі таратудың бір-бірімен байланысты арналары, алкогольге тәуелділік, никотинге тәуелділік, этникалық шығу, қалалық жерде тұру және білім деңгейі сияқты жеке және әлеуметтік жағдайлар ықтималдықтың деңгейіне әсер ететінін көрсетті. АҚШ-та 14 577 12-сынып оқушысы арасында жүргізілген зерттеуде алкоголь тұтынудың темекі, каннабис және басқа да есірткілерді пайдалану ықтималдығын арттыратыны анықталды. 15 жасқа дейін темекі шегетін жасөспірімдердің есірткі қолдану ықтималдығы 80 есеге дейін жоғары. Зерттеулер көрсетіп тұрғандай, вейпинг дәстүрлі темекі және каннабис қолдануға бастайтын фактор болып табылады. Ұлыбритания мен Жаңа Зеландияда 2015 және 2017 жылдары жүргізілген ірі масштабты, ұзақ мерзімді зерттеулер каннабис қолдану мен басқа есірткілерді пайдалану кезінде туындайтын бұзылулардың ықтималдығының артуы арасындағы байланысты көрсетті. Кофеинді энергетикалық сусындарды үнемі ішетін студенттерде алкогольге тәуелділік, кокаин қолдану және рецепт бойынша берілетін стимуляторларды дұрыс пайдаланбау қаупі жоғары. Бұрынғы есірткі пайдалану және басқа да қауіп факторларын ескергеннен кейін де жоғары қауіп сақталады. 2018 жылғы мета-талдау электронды темекі қолданудың дәстүрлі темекі қолдану қаупін арттыратынын көрсетті.
Бірінші рет қолданудан басқа байланыстар
Алкогольді ішімдіктерді пайдалану және алкогольге тәуелділік (АТ) тұрғысынан марихуананың ролі әлі толыққанды түсінілмеген. Кейбір зерттеулер марихуана қолданушылардың алкогольді емдеуді жақсы аяқтайтынын көрсетеді, ал басқалары кері нәтижелерді анықтады. 2016 жылы марихуана мен алкогольді пайдалану арақатынасын зерттеген 39 зерттеутің қайта қарауында 16 зерттеу марихуана мен алкогольтің бір-бірін алмастыратынын, 10 зерттеу олардың бір-бірін толықтыратынын, 12 зерттеу олардың толықтырмайтынын, ал біреуі олардың екеуі де бірдей екенін көрсетті. 27 461 адамнан алынған жеке баяндамалар негізінде жасалған зерттеу марихуана қолдану мен АТ арасындағы байланысты қарастырды. Бұл респонденттерде бұрын АТ диагнозы қойылмаған. 27 461 адамның 160-ы өткен жылы марихуана қолданғанын хабарлады. Үш жылдық кезеңнен кейін, бұрын марихуана қолданған адамдарда АТ диагнозы қойылғандар саны марихуана қолданбағандарға қарағанда бес есе артық екені анықталды. Жасы, нәсілі, отбасылық жағдайы, табысы және білімі сияқты белгілі бір факторларды ескергеннен кейін, бұл көрсеткіш екі есеге төмендеді. Тағы 2 121 адамнан алынған жеке баяндамаларға тек қана бұрын АТ диагнозы қойылғандар ғана кірді. Бұл үлгіде өткен жылы марихуана қолданған (416 адам) адамдардың үш жылдан кейін АТ симптомдарының сақталу қаупі 1,7 есе жоғары екені анықталды. Алдыңғыдай факторларды ескергеннен кейін, бұл көрсеткіш 1,3-ке дейін төмендеді.
Себептер
Бірінші рет қолданылу тізбегі жай ғана мүмкіндікті көрсетеді, бірақ себеп-салдарлық байланыстың болуын емес, сондықтан байқалған үрдістерге қатысты әртүрлі теориялар жасалды. Ғылыми талқылау (2016 жылғы жағдай бойынша) екі түсінікпен басым, олар тиісті үйлесімде болғанда барлық мүмкін себептік байланыстарды қамтуға шамасы бар. Бұл – ертерек есірткі қолдану салдарынан мидағы биологиялық өзгерістер туралы теория және әртүрлі есірткілерге қатысты ұқсас көзқарастар туралы теория.
Мидағы өзгерістер
Тетрагидроканнабинолді қайталап инъекциялаған жасөспірім егеуқұйрықтар героинді (11 еркек егеуқұйрық пен >50 еркек егеуқұйрықтың нәтижелері бойынша), морфин (12 еркек егеуқұйрықтың зерттеуі бойынша) және никотин (34 егеуқұйрық) өзіне-өзі енгізуін арттырды. Бұл өзгерістер мидың сыйақы жүйесіндегі анатомиялық өзгерістерге байланысты екендігіне тікелей дәлел болды. Жануарлар зерттеулерінен алынған нәтижелердің адам миындағы сыйақы жүйесіне қатысты маңыздылығы, басқа да есірткілерді қолдануға бейімділік тұрғысынан бірнеше шолуларда атап көрсетілген. Егеуқұйрықтарда никотин кокаин тұтыну ықтималдығын арттырды, ал тәжірибелер мидағы молекулалық-биологиялық өзгерістер туралы нақты қорытынды жасауға мүмкіндік берді. Егеуқұйрықтардағы биологиялық өзгерістер адамдардағы эпидемиологиялық байқауларға сәйкес келеді, яғни никотин тұтыну кейіннен қанап пен кокаинге, сондай-ақ басқа да есірткілерді пайдалану ықтималдығының артуына әкеледі. Алкогольге тәуелділік күшейген кезде, бұл жүйеге әсер ететін өзгерістер байқалды. Осылайша, бұл байқаулар адамдарда алкоголь тұтынудың кокаин қолданудан кокаинге тәуелділікке көшу қаупінің жоғарылауына қатысты эпидемиологиялық зерттеулерге сәйкес келеді. Бақыланатын жануарлар мен адамдар зерттеулерінде кофеин (энергетикалық сусындар) алкогольмен бірге қолданғанда, алкогольге қарағанда алкогольге деген құштарлықты күшейтетіні көрсетілді. Бұл нәтижелер эпидемиологиялық деректерге сәйкес келеді, энергиялық сусындарды тұтынушылар жалпы алғанда алкогольді және басқа да заттарды қабылдауға бейім. Алғаш рет есірткі қолданған кездегі реттілік бұзылуы осы теорияны растайды. Мысалы, қанапты жиі қолданбайтын Жапонияда, заңсыз заттарды қолданған адамдардың 83,2%-ы қанапты алғаш қолданбаған. Егіздерді зерттеудің нәтижелері отбасылық генетикалық және отбасылық орта факторлары бұл байланыстарды толық түсіндірмейтінін, және кейбір есірткілердің тізбектері үшін ғана маңызды болуы мүмкін екенін көрсетті. 219 бір жынысты голландтық бір және бір емес егіз жұптарының бірінде егіздердің бірі 18 жасқа толғанға дейін марихуана қолданғаны, ал екіншісі қолданбағаны анықталды. Марихуана қолданбаған топтағыларға қарағанда, кешкі есірткілерді қолданудың таралуы төрт есе, ал қатты есірткілерді қолданудың таралуы жеті есе жоғары болды. Авторлар кем дегенде отбасылық әсерлер – генетикалық және әлеуметтік әсерлер – айырмашылықтарды түсіндіре алмайды деген қорытындыға келді. Зерттеуде марихуана қолданудың себепші рөлінен басқа, ортақ емес орта факторлары, мысалы, марихуана қолданудың алдындағы әртүрлі достардың қатысы, бұл байланыста рөл атқара алатыны атап өтілді. Тағы бір егіздерді зерттеуде (510 бір жынысты егіз жұптары) марихуананы ертерек қолдану мен кейінірек қатты есірткілерді қолдану арасындағы байланыс қарастырылды. Басқа зерттеулер сияқты, бұл зерттеуде де бауырластар арасындағы есірткі қолданудағы айырмашылықтар қарастырылды. Зерттеуге бір егіз егіздер (олардың гендерінің шамамен 100% ортақ) және бір егіз емес егіздер (олардың гендерінің шамамен 50% ортақ) жеке-жеке қарастырылды және қосымша бұрмалау факторлары, мысалы, достар арасындағы есірткі қолдану ескерілді. Бұл зерттеуге сәйкес, кейінірек қатты есірткілерді қолдану тек бір егіз емес егіздерге ғана қатысты. Бұл кейінірек есірткілерді қолданудың генетикалық факторларының маңыздылығын көрсетеді. Зерттеудің қорытындысына сәйкес, егер марихуананың кейінірек есірткіні қолдануда себепкер рөлі болса, онда ол өте аз, ал марихуана мен есірткіні қолдану генетика мен орта сияқты әсер ететін факторлармен ортақ.
Ғылыми оқулықтар
Д. Б. Кандель (ред.): Есірткіге қатысу сатылары мен жолдары: «Шлюз» гипотезасын қарастыру, Кембридж университетінің баспасы, 2002, Уэйн Холл, Розали Ликардо Пакула: Каннабис – «шлюз» есірткісі ме? Сол авторлардың еңбегі: Каннабис қолдану және тәуелділік. Халық денсаулығы және мемлекеттік саясат, Кембридж университетінің баспасы, Кембридж, Ұлыбритания, Нью-Йорк, АҚШ, 2003, 10-тарау, 104–114 беттер.
Ғылыми кітаптар
Марк А. Р. Клейман, Джонатан П. Коулкинс, Анжела Хоукен: Марихуана – «бастапқы есірткі» бола ма? Авторлары: Есірткі және есірткі саясаты. Барлық адам білуі тиіс нәрселер (Oxford University Press, 2011), 4-тарау, 8-сұрақ, 81–83 беттер.