Кіріспе

Есірткілерді сананың күйін өзгерту мақсатымен қолдану

Демалыс үшін есірткі қолдану – ләззат алу немесе басқа да ойын-сауық мақсатымен бір немесе бірнеше психоактивті заттарды қолдану арқылы сананың өзгеруін тудыру. Психоактивті заттар адам организміне енген кезде, олардың әсерінен мас күйге жетеді. Көбінесе демалыс үшін есірткі қолдану әлеуметтік мінез-құлық ретінде қабылданады. Алайда, есірткі қолдану және есірткіге тәуелділік әлемнің барлық елдерінде қатты айыпталады. Көптеген адамдар сондай-ақ рецепт бойынша тағайындалған және бақыланатын, мысалы, опиоидтар, опиаттар және бензодиазепиндер сияқты депрессанттарды қолданады. Көбінесе демалыс үшін қолданылатын заттарға кофеин (кофе, шай, газдалған сусындар және шоколадта кездеседі), алкоголь (сыра, шарап, коктейльдер және дистилленген спирттерде кездеседі), никотин (темекі, темекі өнімдері және электрондық темекіде кездеседі), марихуана және гашиш (иелігіне қатысты заңнама мемлекеттер арасында әртүрлі) және Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) 1961 жылғы Есірткілер туралы бірыңғай конвенциясы мен 1971 жылғы Психотроптық заттар туралы конвенциясында бақыланатын заттар ретінде тізімделген заттар жатады. 2000 жылдардың басынан бері Еуропалық Одақ (ЕО) еуропалық халық арасында демалыс үшін есірткі қолданудың таралуын болдырмау және Еуропалық Одақтың барлық мүше мемлекеттерінде есірткілердің зиянды әсері туралы халықтың хабардарлығын арттыру мақсатымен, сондай-ақ Еуропол және ЕҚҚДБ сияқты еуропалық құқық қорғау органдарымен бірлесіп, ұйымдасқан қылмысқа және Еуропадағы есірткі саудасына қарсы күресу үшін өз есірткі саясатының бір бөлігі ретінде бірнеше жан-жақты және көп салалы стратегияларды әзірледі.

Пайдалану себептері

Көптеген зерттеушілер ойын-сауық үшін есірткі қолданудың себептерін зерттеді. Жеке тұлғаның типі, психологиялық проблемалар, өзін-өзі емдеу, жынысы, жасы, депрессия, құштарлық, жалықтыру, қарсылық, топқа жататындығының сезімі, отбасылық және байланыс мәселелері, травма тарихы, мектепте немесе жұмыста сәтсіздік, әлеуметтік-экономикалық стресс, құрбылардың ықпалы, жасөспірімдердің құқық бұзушылығы, қолжетімділік, тарихи факторлар немесе әлеуметтік-мәдени әсерлер. Бір жалғыз себепке келісімге келген жоқ. Генетикалық бейімділік, психикалық денсаулық немесе ауыр тәжірибелерге қарамастан, әлеуметтік факторлар белгілі бір есірткі түрлеріне қатысу мен қолдану үлгілеріне үлкен әсер етеді. Есірткіге тәуелділікті зерттеуші Мартин А. Планттың айтуынша, кейбір адамдар ойын-сауық үшін есірткі қолдануды бастамас бұрын өзін-өзі қайта анықтау кезеңінен өтеді. Химиялық-экологиялық бейімделулер және бауыр ферменттерінің, әсіресе цитохром P450 генетикасы, зерттеушілерді "адамдар психотроптық өсімдік заттармен миллиондаған жылдардан бері бірлесіп эволюциялық қарым-қатынаста болған" деген қорытындыға келтірді.

Денсаулыққа қауіп төндіреді

Есірткінің әсерінің күші және оған байланысты қауіп-қатер түрлері қолданылатын есірткіге және мөлшеріне қарай әртүрлі болады. Осы есірткіге әртүрлі әсер ететін көптеген факторлар ортада да, пайдаланушының өзінде де кездеседі. Алкоголь кейде ең қауіпті есірткілердің бірі саналады. Алкогольдік сусындар, темекі өнімдері және басқа да никотин негізді өнімдер (мысалы, электрондық темекілер) және марихуана түрлі медицина мамандары тарапынан ең көп таралған бастапқы есірткілер ретінде қарастырылады. АҚШ, Австралия және Жаңа Зеландияда алкоголь ішу, темекі шегу, марихуана тарту және бірнеше есірткіні қолдану көбінесе жасөспірім шақта, орта және жоғары мектептерде кездеседі. 21-ші ғасырдың басындағы ғылыми зерттеулердің кейбіреуі алкогольдің, әсіресе қызыл шараптың, аз немесе орташа мөлшерде тұтынуы жүрек-қан тамырлары аурулары, инсульт және танымдық қабілеттердің төмендеуі сияқты денсаулыққа пайдалы болуы мүмкін екенін көрсетті. Бұл мәлімдемеге, әсіресе Лондон Императорлық колледжінің нейропсихофармакология профессоры, британдық зерттеуші Дэвид Натт қарсы шықты. Ол "кейбір орта жастағы еркектерде" алкогольдің "шамалы" мөлшерде тұтынуының пайдасын көрсететін зерттеулерде қатысушылардың бұрын не ішкеніне байланысты айырмашылықтар ескерілмегенін айтты. Ұлыбританиядағы сарапшылар кейбір психоактивті препараттардың, олар аз пайдаланушыларға аз зиян келтіруі мүмкін (бірақ олар бастапқыда жиі қолданылмайды) – канабис, псилоцибин саңырауқұлақтары, ЛСД және МДМА екенін ұсынады; алайда, бұл препараттардың өздеріне тән тәуекелдері мен қосымша әсерлері бар.

Депрессанттар

Депрессанттар – бұл организмнің немесе сананың белгілі бір бөлігінің қызметін немесе белсенділігін уақытша төмендететін психоактивті дәрілер. Халық арасында депрессанттарды "тыныштандырғыш" деп атайды, және оларды қолданушылар көбінесе көбірек сергек болу және кернеуді азайту үшін пайдаланады. Мұндай әсерлердің мысалдары анксиолиз (жайлылық сезімі), седация (ұйқылылық) және гипотония (қан қысымының төмендеуі) болуы мүмкін. Депрессанттар бүкіл әлемде рецепт бойынша берілетін дәрілер ретінде де, сондай-ақ заңсыз заттар ретінде де кеңінен қолданылады. Оларды қолданған кезде анксиолиз (күдіксіздікті азайту), анальгезия (ауырсынды жеңілдету), седация, ұйқылылық, танымдық/есте сақтау қабілетінің бұзылуы, диссоциация (өзінен бөліну сезімі), бұлшықеттердің босаңсуы, қан қысымы/жүрек соғуының төмендеуі, тыныс алудың баяулауы, анестезия (сезімталдықты жою) және құрысуға қарсы әсерлер пайда болуы мүмкін. Депрессанттар әсерін әртүрлі фармакологиялық механизмдер арқылы көрсетеді, олардың ең маңыздысы ГАМК немесе опиоидтық белсенділікті күшейту, сондай-ақ адренергиялық, гистаминдік немесе ацетилхолиндік белсенділікті тежеуді қамтиды. Кейбіреулері эйфория (қуаныш сезімі) тудыруға да қабілетті. Ең көп қолданылатын депрессант – алкоголь (яғни этанол). Стимуляторлар немесе "қуаттандырғыштар", мысалы амфетаминдер немесе кокаин, ақыл-ой немесе физикалық белсенділікті арттырады, депрессанттардың әсеріне кері әсер етеді. Депрессанттар, әсіресе алкоголь, психозды тудыруы мүмкін. 2019 жылғы Мюрри және авторлар жасаған жүйелі шолу және мета-талдау бойынша, опиоид, алкоголь және седативтерден туындаған психоздан шизофренияға ауысу деңгейі тиісінше 12%, 10% және 9% құрады.

Антигистаминдік заттар

Антигистаминдер (немесе "гистаминнің антагонисттері") гистаминнің бөлінуін немесе әрекетін тежейді. "Антигистамин" термині кез келген гистамин антагонистін сипаттау үшін қолданылуы мүмкін, бірақ көбінесе бұл термин H1 гистамин рецепторына әсер ететін классикалық антигистаминдерге қатысты қолданылады. Антигистаминдер аллергияны емдеу үшін қолданылады. Аллергия – бұл шөптер мен ағаштардың тозаң сияқты аллергендерге организмнің шамадан тыс реакциясы. Аллергиялық реакция организмде гистаминнің бөлінуіне себеп болады. Антигистаминдерді қолданудың тағы бір жағы – аллергиялық реакция болмаса да, жәндік шаққандағы қалыпты симптомдарды басуға көмектесу. Олардың ойын-сауыққа тартымдылығы көбінесе антихолинергиялық қасиеттерімен байланысты, олар алаңдауды басады және кейбір жағдайларда, мысалы дифенгидрамин, хлорфенирамин және орфенадрин сияқты препараттарда, орташа дозада ерекше эйфорияны тудырады. Ойын-сауық үшін жоғары дозада қолдану артық дозаға алып келуі мүмкін. Антигистаминдерді алкогольмен бірге ішу жиі кездеседі, әсіресе алкогольді алуға қиналатын жастардың арасында. Екі препаратты бірге қолдану алкогольдің аз дозасында да мас күйге жеткізуі мүмкін. Препаратты емдік дозадан әлдеқайда жоғары мөлшерде қабылдағанда, Датура страмониумның әсеріне ұқсас галлюцинациялар және мүмкін делирий пайда болуы мүмкін. Антигистаминдер дәріханаларда рецептсіз, аллергияға қарсы дәрілер және кейбір жөтелге қарсы дәрілер түрінде кеңінен қол жетімді. Олар кейде алкоголь сияқты басқа заттармен бірге қолданылады. Антигистаминдерді бақылаусыз қолданудың ең көп таралған түрі – жалпы көлем және пайыздық үлесі бойынша, кейбір антигистаминдерді дәрілік мақсатта қолданумен қатар, опиоидтар мен депрессанттардың әсерін ұзарту және күшейту үшін қолдану болып табылады. Ең көп қолданылатындары – гидроксизин, негізінен басқа дәрі-дәрмектерді ұзарту үшін, медициналық қолданыстағыдай, және жоғарыда аталған этаноламин және алкиламин класындағы бірінші буын антигистаминдер, олар 1950 жылдардағыдай, антидепрессант қасиеттеріне қатысты медициналық зерттеулердің нысаны болып табылады. Осы себептердің барлығын ескере отырып, дәрілік скополаминнің ойын-сауық мақсатында қолданылуы да байқалады.

Аналгетиктер

Аналгетиктер (оларды "ауырсық басушы дәрілер" деп те атайды) ауырсықты жеңілдету үшін қолданылады (аналгезияға қол жеткізу). Аналгетик сөзі грек тілінен "αν" (an, "сызбасыз") және "άλγος" (álgos, "ауырсық") сөздерінен шыққан. Аналгетик дәрілер шеттік және орталық нерв жүйесіне әртүрлі әсер етеді; олар парацетамолды (АҚШ-та ацетаминофен деп те аталады), салицилаттар (мысалы, аспирин) сияқты стероид емес қабынуға қарсы дәрілерді (НСАИД) және гидрокодон, кодеин, героин және оксикодон сияқты опиоидты дәрілерді қамтиды. Рецепт бойынша берілетін брендтік опиаттар мен опиоидты анальгетиктердің тағы бірнеше мысалдары: Викодин, Лортаб, Норко (гидрокодон), Авинза, Капанол (морфин), Опана, Параморфан (оксиморфон), Дилаудид, Палладон (гидроморфон) және ОксиКонтин (оксикодон).

Стимуляторлар

Психостимуляторлар, сонымен қатар "психостимуляторлар" деп те аталатын стимуляторлар, психикалық және физикалық функцияларды жақсартып, эйфория тудырады, мысалы, сергектікті, оянуды және қимыл-қозғалысты күшейтеді. Стимуляторларды кейде "көтеріңкі" деп те атайды. Депрессанттар немесе "төмендеткіштер", психикалық немесе физикалық функцияларды төмендетіп, стимуляторларға қарама-қарсы болып табылады және олардың функционалдық қарсылықтары саналады. Стимуляторлар орталық және шеткі нерв жүйесінің қызметін күшейтеді. Көрінетін әсерлерге жоғары сергектік, саналық деңгей, ояну, төзімділік, өнімділік, мотивация, қоздырылу, қимыл-қозғалыс, жүрек соғу және қан қысымының жоғарылауы, сондай-ақ тамаққа және ұйқыға деген құштарлықтың азаюы жатады. Стимуляторларды қолдану организмнің ұқсас функцияларды атқаратын эндогенді заттарды өндіруін айтарлықтай азайтуы мүмкін. Стимулятордың әсері біткеннен кейін пайдаланушы депрессия, шаршаңқылық, ұйымсыздық және дифория сезіміне тап болуы мүмкін. Бұл жағдай әдетте "күйреу" деп аталады және стимуляторды қайта қолдануға итермелеуі мүмкін. Амфетаминдер есірткіге байланысты психоздың маңызды себебі болып табылады. Маңыздысы, 2019 жылғы мета-талдау амфетаминмен шақырылған психозбен ауырған адамдардың 22%-ы кейіннен шизофрения диагнозын алғандығын көрсетті. Канабис: Бұл өсімдіктің негізгі психоактивті құрамы болып табылатын тетрагидроканнабинол, седативтік және эйфориялық қасиеттерге ие болуы мүмкін. Мысық жапырағы: Мысық жапырағында опиоид рецепторларын белсендіретін непеталактон деп аталатын седатив бар. Мысықтарда бұл иіс алу, тілдеу, шайнау, бас сілкіну, айналу және сүрту сияқты әрекеттерге алып келеді, бұл ләззаттың белгілері болып табылады. Алайда, адамдарда мысық жапырағы эйфория тудырмайды. Стимуляторлар: "Психомоторлық стимуляторлар қимыл-қозғалыс белсенділігін (адам гиперактивті болады), эйфорияны (көбінесе шамадан тыс сөйлеу және сөзді мінез-құлықпен білінеді) және анорексияны тудырады. Амфетаминдер осы санаттағы ең танымал препараттар болып табылады." МДМА: "Эйфория тудыратын препараттар, мысалы, МДМА ('экстази') және МДЕА ('ив')", жасөспрімдер арасында танымал. МДМА қолданушылар қысқа мерзімді эйфория, энергияның күшеюі және сезімталдықтың артуы, сондай-ақ қарым-қатынастардың жақсаруын сезінеді. Опиум: Опиумның піспеген тұқымдық қабықтарынан алынған бұл "препарат ұйқышылдық пен эйфория тудырады және ауырсынуды басады. Морфин мен кодеин - опиумның туындылары". Опиоидтар АҚШ-та көптеген өлімге себеп болды, әсіресе тыныс депрессиясын тудыру арқылы.