Кіріспе

Проблемалық іс-әрекеттердің зиянды жақтарын азайтатын қоғамдық денсаулық саясаты. Зиянды азайту – түрлі адам қызметімен байланысты жағымсыз әлеуметтік және/немесе физикалық салдарды азайтуға бағытталған мақсатты практикалар мен қоғамдық денсаулық саясатының жиынтығы. Зиянды азайту рекреациялық есірткі қолдану мен жыныстық қатынастың теріс салдарларын азайту үшін қолданылады, өзін және басқаларын қорғау үшін оң өзгерістер жасай алатын, немесе тоқтауға ниеті жоқ адамдарды ескере отырып. Зиянды азайту көбінесе есірткі қолданудың зиянды салдарларын азайтуға бағытталған тәсілдерге қолданылады. 2020 жылғы мәліметтер бойынша, 86 елде есірткіге тәуелділікке қатысты зиянды азайту бағдарламалары бар, олардың басты мақсаты – ластанған инъекциялық құралдарды пайдаланудан туындайтын қан арқылы берілетін инфекцияларды азайту. Ине алмасу бағдарламалары героин және басқа да есірткілерді қолданушылардың шприцтерді бөлісіп пайдалану және бірнеше рет қолдану мүмкіндігін азайтады. Шприцтерді бөлісу жиі ВИЧ немесе гепатит С сияқты инфекциялардың таралуына әкеледі, олар жұқтырған қанмен ластанған шприцтерді қайта пайдалану арқылы адамнан адамға оңай тарауы мүмкін. Ине және шприц бағдарламалары (ИШБ) және опиоид агонисттік терапиясы (ОАТ) кейбір жағдайларда негізгі медициналық көмек көрсетеді. Бақыланатын инъекциялық орталықтар – заңмен бекітілген, медициналық бақылаудағы, есірткі қолданушыларға қауіпсіз, гигиеналық және стрессіз ортаны қамтамасыз етуге арналған мекемелер. Бұл орталықтарда стерильді инъекциялық құралдар, есірткі туралы ақпарат, негізгі медициналық көмек, емдеуге бағыттау және медициналық қызметкерлерге қол жеткізу мүмкіндігі бар. Опиоид агонисттік терапиясы (ОАТ) – бұл медициналық процедура, онда героин сияқты заңсыз опиоидтарды қолданушылардың құмарлығын азайту үшін метадон немесе бупренорфин сияқты аз эйфория тудыратын, зиянды азайтатын опиоид қолданылады; бупренорфин мен метадон медициналық бақылауда қабылданады. Басқа бір тәсіл – героинмен көмектесетін емдеу, онда героинге тәуелді адамдарға фармацевтикалық героин (диацетилморфин) бойынша медициналық рецепт беріледі. Бұқаралық ақпарат құралдары жүргізушілерді мас күйінде көлік жүргізудің қаупі туралы хабардар етеді. Алкогольді рекреациялық тұтынушылардың көпшілігі қазір осы қауіптер туралы біледі және «белгілі бір жүргізуші» және тегін такси бағдарламалары сияқты қауіпсіз көлік тәсілдері мас күйінде көлік жүргізуге байланысты апаттардың санын азайтуда. Көптеген мектептерде жасөспірімдерге және жасөспірімге дейінгі балаларға жыныстық қатынасқа түсуі мүмкін екенін ескере отырып, жыныстық қатынасқа қатысты қауіпсіз білім беріледі. Зиянды азайту тәсілі жыныстық тәрбиеге қолдау көрсетеді, ол жүктіліктен сақтану және ЖҚТБ жұқтырудан қорғану үшін презервативтер және тіс бөгеттері сияқты қорғаныш құралдарын пайдалануды баса назарлайды. 1999 жылдан бастап Германия (2002) және Жаңа Зеландия (2003) сияқты бірнеше елде проституция заңдастырылды немесе қылмыстық жазадан босатылды. Көшедегі зиянды азайту стратегияларының көптеген түрлері есірткі қолданушылар мен секс-жұмыскерлер арасында ВИЧ жұқтыруды азайтуға көмектесті. ВИЧ туралы білім беру, ВИЧ-қа тестілеу, презервативтерді қолдану және қауіпсіз жыныстық қатынас туралы келіссөздер ВИЧ вирусын жұқтыру және тарату қаупін айтарлықтай төмендетеді. Көптеген жақтаушылар тыйым салу заңдары адамдарды аурудан зардап шеккені үшін қылмыстық жазаға тартатынын және зиян келтіретінін, мысалы, есірткі қолданушыларды белгісіз тазалықтағы есірткіні сенімсіз қылмыстық көздерден жоғары бағамен алуға мәжбүр ететінін, осылайша шамадан тыс дозалау және өлім қаупін арттыратынын айтады. Bluelight веб-форумы пайдаланушыларға түрлі психоактивті заттар мен зиянды азайту тәсілдері туралы ақпаратты бөлісуге және тәжірибелерін жеткізуге мүмкіндік береді. Erowid веб-сайты барлық заттар туралы ақпаратты және тәжірибелік есептерді жинап, жариялайды, есірткі қолданушыларға немесе қолдануы мүмкін адамдарға білім беру мақсатында. Зиянды азайту инициативаларының басым көпшілігі есірткіге байланысты зиянды азайтуға бағытталған білім беру кампаниялары немесе орталықтар болғанымен, Данияда 2013 жылдың қыркүйегінде есірткіге тәуелді адамдардың заңсыз есірткі қолдануына байланысты қаржылық ауыртпалықты азайтуға бағытталған бірегей әлеуметтік кәсіпорын іске қосылды. Бұрын Данияда есірткі тұтыну орталығын құруға қатысқан Майкл Лодберг Олсен Копенгаген мен Вестербро ауданында есірткі қолданушылар сататын Illegal журналының құрылуын жариялады, олар сатудан түскен табысты есірткі сатып алуға жұмсай алады. Олсен былай түсіндірді: «Ешкім есірткіге тәуелділіктің мәселесін шешкен жоқ, сондықтан адамдар қылмыс пен проституция арқылы емес, осылайша есірткі сатып алуға ақша табуы жақсырақ емес пе?»

Алкоголь

Әдетте, үйсіздерге арналған паналарда алкогольге тыйым салынады. 1997 жылы, екі жыл бұрын ойын-сауық үшін алкоголь қолданған екі үйсіз адамның қазасына қатысты сот тергеуінің нәтижесінде, Торонтодағы Ситон Хаус Канададағы «жасыл пана» болып табылатын, «басқарылатын алкоголь» принципі бойынша жұмыс істейтін алғашқы үйсіздер панасына айналды. Онда қызметкерлер олардың тым мас екенін анықтамаса, клиенттерге сағатына бір стақан шарап беріледі. Бұрын, шамадан тыс алкоголь ішіп алған үйсіз адамдар көшеде қалуды қалаған, көбінесе қауіпсіз емес көздерден, мысалы, ауыз суынан, спирттен немесе өнеркәсіптік өнімдерден алкоголь іздеген, бұл жедел медициналық көмекке жиі жүгінуге әкеп соқты. Бағдарлама Канаданың басқа қалаларында да көшірілді, ал Оттавадағы «жасыл пананы» зерттеу көрсеткендей, клиенттердің жедел жәрдемге жүгіну саны мен полициямен кездесу саны екі есеге азайды. 2006 жылы «Канадалық медициналық қауымдастық журналында» жарияланған зерттеуге сәйкес, ұзақ мерзімді үйсіз қалған және шамадан тыс алкоголь ішіп жүрген адамдарға бақыланатын дозада алкоголь беру жалпы алкоголь тұтынуды азайтады. Зерттеушілер бағдарламаға қатысушылардың алкогольді тәулігіне 46 стақаннан 8 стақанға дейін азайғанын, жедел жәрдемге ай сайынғы сапарлар 13,5-тен 8,8-ге дейін төмендегенін және полициямен кездесу саны 18,1-ден 8,8-ге дейін азайғанын анықтады. Вашингтон штатының Сиэтл қаласындағы Downtown Emergency Service Center (DESC) зиянды азайту моделін қолданатын бірнеше «Тұрғын үйді бірінші орынға қою» бағдарламаларын жүзеге асырады. DESC-пен серіктестік құрған Вашингтон университетінің зерттеушілері үйсіз алкоголиктерге баспана мен қолдау көрсету салық төлеушілерге оларды көшеде қалдыруға қарағанда арзанға түсетінін анықтады, себебі салық төлеушілердің ақшасы полиция мен шұғыл медициналық көмекке жұмсалады. Роберт Вуд Джонсон қорының Есірткіге қарсы саясатты зерттеу бағдарламасы (SAPRP) қаржылаған зерттеудің нәтижелері 2009 жылдың сәуір айында «Американдық медициналық қауымдастық журналында» жарияланды. АҚШ-та «Тұрғын үйді бірінші орынға қою» бағдарламасының тиімділігін бағалау бойынша алғашқы бақылау, оның мақсаты – созылмалы үйсіз алкоголиктер, бағдарламаның алғашқы жылы салық төлеушілерге 4 миллион доллардан астам үнемдеуге мүмкіндік бергенін көрсетті. Алғашқы алты айда зерттеуде орташа есеппен 53% шығын үнемделгені анықталды (тұрғын үйдің 95 тұрғынын басқару шығындары ескерілгеннен кейін де), бұл денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер бойынша бір адамға айына 2500 долларға жуық, 39 үйсіз адамнан тұратын күту тізіміндегі бақылау тобының ай сайынғы шығындарымен салыстырғанда. Бұдан әрі, тұрғындар алкогольді ішуді тоқтатуға немесе алкогольді пайдалану үшін емделуге міндетті емес екендігіне қарамастан, тұрақты баспана алкогольді ойын-сауық үшін пайдаланатын үйсіз адамдар арасында алкоголь тұтынуды азайтуға көмектеседі.

Алкогольге байланысты бағдарламалар

Бұқаралық ақпарат құралдарында мас күйде көлік жүргізудің қауптері туралы көптеген хабарлар таратылады. Демалыс үшін алкоголь ішетін көптеген адамдар енді осы қауіптердің бар екенін біледі, ал "белгілі бір жүргізуші" және тегін такси қызметтері сияқты қауіпсіз жол жүру әдістері мас күйде көлік жүргізуден туындаған апаттардың санын азайтуда. Көптеген қалаларда мерекелерде, алкоголь көп қолданылатын күндері тегін үйге жеткізу бағдарламалары бар, ал кейбір барлар мен клубтар анық мас адамдарға тегін такси ұсынады. Жаңа Оңтүстік Уэльсте лицензия иелерінің топтары жергілікті алкоголь келісімдерін құрып, зиянды азайту бағдарламаларын бірлесіп әзірледі, іске асырды және насихаттады, олардың ішінде жоғарыда аталған "белгілі бір жүргізуші" және "кешкі уақытта жолаушыларды тасымалдау" схемалары бар. Көптеген тасымалдау схемалары жолаушыларға тегін беріледі, осылайша оларды мас күйде көлік жүргізуден аулақ болуға және сонымен бірге түнгі клубтар маңында шу шығаратын адамдардың әсерін азайтуға ынталандырады. "Модерациялық басқару" бағдарламасы ішетін адамдарға алкоголь тұтынуын азайтуға, қауіпсіз ішу әдеттерін қалыптастыруға көмектеседі. Алкогольге тәуелділіктің зиянды әсерін азайту үшін налтрексон қолданылуы мүмкін.

Героинды сақтау бағдарламалары (HAT)

Кейбір елдерде есірткіге тәуелді адамдарға дәрілік героин (диацетилморфин) рецептілерін беру, есірткіге заңсыз тәуелділікпен байланысты проблемаларды шешу мақсатымен қолданылады, себебі бұл жеке тұлға және қоғам үшін тиімді болуы мүмкін. Бұл ем түрі қатысушылардың денсаулығы мен әлеуметтік жағдайын жақсартатынын, сондай-ақ қылмыстық жазаға тарту, түрмеге қамау және денсаулық сақтау шараларына жұмсалатын шығындарды азайтатыны дәлелденген. Швейцарияда героинмен көмектесу емдеуі – ұлттық денсаулық сақтау жүйесінің орнықты бағдарламасы болып табылады. Елде бірнеше ондаған орталық бар, онда героинге тәуелді адамдар бақыланатын жағдайда героин қолдана алады. Швейцарияның героинмен ұстап тұру бағдарламасы, жалпы алғанда, елдің заңсыз есірткі қолданудың зиянын азайтуға бағытталған жалпы көзқарасының сәтті және құнды бөлігі деп есептеледі. 2008 жылғы ұлттық референдумда 68% көпшілік Швейцария бағдарламасын жалғастыруды қолдады. Нидерландыда дәрігерлік бақылаудағы героинмен ұстап тұру зерттелді. Германияда ұзақ мерзімді героинге тәуелді адамдармен жүргізілген зерттеулер диаморфиннің пациенттерді емдеуде ұстап тұру және олардың денсаулығы мен әлеуметтік жағдайын жақсартуда метадоннан айтарлықтай тиімді екенін көрсетті. Көптеген қатысушылар жұмыс таба алды, ал кейбіреулері жылдар бойы баспанасыз және қылмыстық өмір салғаннан кейін отбасы құрды. Одан бері ем пилоттық зерттеуге қатысқан қалаларда жалғасып келеді, ал 2009 жылдың мамыр айында героинмен ұстап тұру ұлттық денсаулық сақтау жүйесіне тұрақты түрде енгізілді. 2021 жылдың мәліметтері бойынша, ел медициналық сападағы героин тағайындау арқылы героинмен көмектесу емдеуін ұсынады, әдетте героин метадонмен және психосоциалдық кеңес берумен бірге тағайындалады. Ұлыбританияда (ҰК) 1920 жылдан бері героинмен ұстап тұру бағдарламасы бар, себебі есірткіге тәуелділік жеке денсаулық проблемасы ретінде қарастырылды. 1920 жылдары опиаттарға тәуелділік сирек кездесетін, көбінесе орта тапқа жататын және кәсібіне байланысты оңай қол жеткізе алатын немесе медициналық емдеудің жанама әсері салдарынан тәуелділікке ұшыраған адамдармен шектелген. 1950-1960 жылдары дәрігерлердің шамадан тыс дәрі-дәрмек жазып беруі нәтижесінде Ұлыбританияда есірткіге тәуелділіктің санының күрт өсуіне себеп болды, нәтижесінде Ұлыбритания есірткі заңнамасын шектеуге көшті. Алайда, британдық үкімет қайтадан героин рецептін Ұлттық денсаулық сақтау қызметінің (NHS) заңды құрамы ретінде қарастыруға кірісті. Деректер көрсеткендей, метадонмен ұстап тұру опиоидтарға тәуелді барлық адамдар үшін тиімді емес және героин – жетістікке жету мүмкіндігі тең немесе одан да жақсы нәтижелер беретін өмірлік маңызы бар препарат. Норвегия үкіметі тағайындаған комитет героинмен емдеуге қатысты халықаралық зерттеулер туралы есептерді бағалады. 2011 жылы комитет героинмен емдеудің әсеріне қатысты көптеген белгісіздіктер мен білімнің жетіспеушілігі бар екенін ескеріп, Норвегияда героинмен емдеуді енгізуді ұсынбады деген қорытындыға келді. Героинмен ұстап тұру бағдарламаларын сынға алғандар оны тұтынушыларға героин жеткізудің жоғары құнына назар аударады. Британдық героин зерттеуіне британ үкіметі жылына бір қатысушыға 15 000 фунт стерлинг жұмсады, бұл героин қолданушының орташа шығынына, жылына 15 600 фунт стерлингке тең. Есірткісіз Австралия бұл ағымдағы ұстап тұру шығындарын Швецияның есірткісіз қоғамға инвестициялауымен және оған деген міндеттемесімен салыстырады, онда есірткіге тәуелділікті сезінген адамдарды міндетті түрде оңалту саясаты интегралды болып табылады, бұл дамыған әлемдегі заңсыз есірткі қолдану деңгейінің ең төменгі деңгейлерінің біріне әкелді, мұндай модельде сәтті оңалған есірткі қолданушылар өздерінің қоғамдарына қосымша шығындар тудырмайды, сондай-ақ денсаулық сақтаудың ағымдағы шығындарын азайтады.

Налоксонның таралуы

Налоксон – опиоидтардың әсерінен туындаған артық дозаны жоюға қолданылатын дәрі; мысалы, героин немесе морфин артық дозасы. Налоксон мидың рецепторларынан опиоид молекулаларын ығыстырып, артық доза салдарынан туындаған тыныс депрессиясын екі-сегіз минут ішінде кері қайтарады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) налоксонды «Қажетті дәрілер тізіміне» енгізіп, оның қолжетімділігін және опиоидтардың артық дозасын жою мақсатында қолдануын ұсынады. Опиоидқа қарсы әрекет ететін налоксон дәрісін тарату бойынша ресми бағдарламалар сынақтан өтіп, іске асырылды. Қолданыстағы бағдарламалар ДДҰ-ның ең төменгі стандарттарына сәйкес, налоксонды есірткі қолданатын адамдарға, олардың жақындарына, полицияға, түрмелерге және басқа да қатысушыларға таратады. Мұндай емдеу бағдарламалары мен зиянды азайту орталықтары Ауғанстан, Австралия, Канада, Қытай, Германия, Грузия, Қазақстан, Норвегия, Ресей, Испания, Тәжікстан, Ұлыбритания, АҚШ, Вьетнам, Үндістан, Таиланд, Қырғызстан, Дания және Эстонияда жұмыс істейді. Әдебиеттерге жасалған көптеген шолулар налоксонға негізделген шаралардың артық дозадан болатын өлім-жітімді азайтудағы тиімділігін растайды, егер дәрі артық доза болған кезде қолжетімді болса. Бұл тиімділік, бақылаушылардың әсері, әлеуметтік сәйкестік теориясы және дағдыларды оқыту арқылы түсіндіріледі. Яғни, оқуға жалпыға бірдей қолжетімділік әлеуметтік сәйкестікті және (есірткі қолданатын адамдардың) топтық нормаларын қолдайды, бұл налоксонға негізделген шаралардың әріптестер арасында тарату моделінің табысқа жетуіне жағдай жасайды. Стигма және стигматизациялық көзқарастар налоксонға негізделген шаралардың тиімділігін төмендетіп жібереді.

Дәрі-дәрмекті емдеу (ДДТ): опиоид агонисттерімен емдеу (ОАТ) және опиоидты алмастыру терапиясы (ОСТ)

Дәрі-дәрмектік көмек көрсету (ДДК) – заңсыз опиоидтарды қолдануды азайту мақсатында заңды, рецепт бойынша тағайындалатын опиоидтар немесе басқа да дәрі-дәрмектерді, көбінесе ұзақ әсер ететін препараттарды қолдану. ДДК-ның көптеген түрлері бар, соның ішінде опиоид агонисттерімен емдеу (ОАЕ), онда қауіпсіз опиоид агонисті қолданылады, немесе опиоидты алмастыру терапиясы (ОАТ), онда ішінара опиоид агонистері қолданылады. Дегенмен, ДДК, ОАЕ, ОАТ көбінесе синоним ретінде қолданылады. Опиоид агонисттерімен емдеу (ОАЕ) метадон сияқты толық опиоид агонистімен емдеуді қамтиды және әдетте клиникада күнделікті қабылданады. Опиоидты алмастыру терапиясы (ОАТ) ішінара агонист бупренорфин немесе бупренорфин/налоксон комбинациясын (бренді – Субоксон) қолдануды қамтиды. Бупренорфиннің ауызға қабылдауға/тіл астына салынатын формаларында налоксон бар, ол таблеткаларды ұнтақтап, инъекция жасаудан сақтауға көмектеседі. ОАЕ/ОАТ бағдарламасының негізгі принципі – адамның өміріндегі тұрақтылықты қалпына келтіру мүмкіндігі, сонымен қатар абстиненттік синдром симптомдарының азаюы және есірткіге құмарлықтың төмендеуі; алайда, емдеу дәрісінен күшті эйфориялық әсер пайда болмайды. Кейбір елдерде (АҚШ, Ұлыбритания, Канада немесе Австралия емес) стерильді инъекциялық құралдар алу үшін клиенттер NSP орталықтарына жиі барады, ал фармакотерапия алу үшін (мысалы, метадон, бупренорфин) – ОАТ клиникаларына барады. Бұл жиі келулер қажетті медициналық көмек көрсету үшін пайдалы жағдай ретінде қолданылады. Бұл мақсатты орталықтар клиенттердің дәстүрлі медициналық көмекке қол жеткізудегі қиындықтарын азайтуға мүмкіндік береді. Бұл топтың қажеттіліктеріне жауап беретін, қолжетімді, қабылданатын және мүмкіндікті пайдаланатын қызметтерді ұсыну құнды, бұл тиімсіз және қымбат жедел жәрдем көмегіне тәуелділікті азайтуға көмектеседі.

Психоделиктер

Психоделикалық зерттеулер жөніндегі көпсалалық қауымдастық жүргізген Зендо жобасы психоделикалық терапия принциптерін қолдана отырып, "Жарлы адам", "Бум фестивалі" және "Шыстақтағы найзағай" сияқты таңдаулы фестивальдерде психоделикалық препараттарды қолданғанда қиын жағдайға тап болған адамдарға қауіпсіз орын мен эмоционалдық қолдау көрсетеді, медициналық қызметтер мен құқық қорғау органдарының араласуынсыз.

Марихуана

Конопырға байланысты зиянды әсерлерге мас күйде көлік жүргізу кезінде жол апаттарының көбеюі, тәуелділік, психоз, есірткі қолданушы жасөспірімдердің әлеуметтік-психологиялық жағдайының нашарлауы және тыныс алу мүшелерінің аурулары жатады. Кейбір қауіпсіз каннабис қолдану кампаниялары, соның ішінде UKCIA (Ұлыбритания каннабис интернет белсенділері) адам организміне аз зиян келтіретін тұтыну әдістерін ұсынады, оларға ауыз арқылы (жеу), булану, түтінді салқындататын және белгілі бір деңгейде сүзгілейтін бонгтарды қолдану және каннабисты темекімен араластырмай шегу кіреді. Еуропалық есірткі және нашақорлық мониторинг орталығы (EMCDDA) көптеген дамыған елдерде каннабис иелігі үшін түрме жазасы қарастырылатынын да проблема ретінде атап көрсетеді, себебі заңды сақтайтын, бірақ есірткі қолданатын адамдарға қатысты сот үкімі, есірткінің өзінен туындайтын зияннан да ауыр болуы мүмкін. Мысалы, жұмысқа орналасу мүмкіндіктеріне кері әсер ету, азаматтық құқықтарды шектеу және жеке қарым-қатынастарды нашарлау арқылы. Есірткі саясаты альянсының Этан Наделман сияқты кейбір сарапшылар каннабистың ұйымдасқан заңдастырылуы қауіпсіз қолдануға ықпал етеді және осы өсімдіктің жеке химиялық құрауының зиянды әсерлерін анықтауға көмектеседі деп санайды. Каннабисқа қатысты заңдарды қолдану тәсілі де өте таңдаулы, тіпті кемсітушілікке ұшырауы мүмкін. Статистика көрсеткендей, әлеуметтік жағдайы нашар топтар, иммигранттар және этникалық азшылықтардың қамауға алу көрсеткіштері айтарлықтай жоғары. Португалияда каннабис сату және иелену әлі де заңсыз, ал АҚШ-та каннабис иелену федералдық қылмыс болып саналады.

Стимуляторлар

Біріккен Ұлттар Ұйымының есірткі және қылмыс жөніндегі кеңсесі былай мәлімдейді: "Алкоголь немесе опиоидты қолдану бұзылыстары бар адамдарға арналған емдеудің медициналық үлгілері әлемдік деңгейде жақсы қабылданып, іске асырылып келеді, алайда көптеген елдерде стимуляторларды қолдану бұзылыстары бар адамдарға арналған ұзақ мерзімді медициналық емдеудің баламасы жоқ". Стимулятор қолданушыларға көңіл бөлмеудің себебі, жүйелі түрде қысымға ұшыраған топтар арасында стимуляторлардың кең таралғандығымен байланысты деп саналады, мысалы, гейлер мен трансгендерлер арасында метамфетаминге тәуелділік, ал қара нәсілді адамдар арасында креккокаин қолдану. АҚШ-тағы крек эпидемиясы креккокаин және героин қолданушыларға тағайындалған жаза мерзімдерінің арасындағы айырмашылықты көрсетеді, оған сәйкес крек қолданушылары героин қолданушыларына қарағанда ұзақ мерзімге түрмеге жабылады. 2012 жылы креккокаинға байланысты сотталғандардың 88% афроамерикалықтарды құрады. 2006 жылдан бері стимулятор қолданушылар фентанилдің олардың қолданатын заттарына рұқсатсыз қосылуы салдарынан опиоидты артық мөлшерде қолдану қаупіне көбірек ұшырауда.

Темекі

Темекі зияндылығын азайту – темекі мен никотинді толығымен тастамай, әсіресе жануға қабілетті түрлерін пайдаланумен байланысты денсаулыққа қауіптерді азайтуға бағытталған шараларды білдіреді. Осындай шараларға қауіпсіз (төмен тарлы) темекіге ауысу, снус немесе түйіршіктей шайналатын темекіге ауысу, сондай-ақ темекісіз никотин жеткізу жүйелерін пайдалану жатады. Соңғы жылдары темекі тастау мақсатында электронды темекілердің (немесе вейпингтің) қолданылуы артып келеді, бірақ олардың ұзақ мерзімді қауіпсіздігі әлі де нақты емес. Бұл жағдай медицина және халық денсаулығы салаларындағы мамандар арасында пікір қақтығысын тудырды: бірі – толыққанды мәліметтер алынғанша барлық қолдануды шектеуді және одан бас тартуды жақтаса, енді бірі – оларды зиянды әсерді азайтудың тиімді құралы деп санайды, олардың қауіптері темекі шегудің қауіптерімен салыстырғанда әлдеқайда төмен болуы мүмкін. "Олардың темекі өнімдерін алмастыру арқылы темекі зияндылығын азайтудағы пайдалылығы әлі анық емес", дегенмен, темекіге байланысты өлім мен ауруларды азайту мақсатында олар стратегияның бір бөлігі болуы мүмкін.

Иіндерді алмасу бағдарламалары (НЭП)

Кейбір заңсыз есірткілерді қолдану үшін гиподермалық инелер қолданылуы мүмкін. Кейбір аймақтарда (әсіресе АҚШ-тың көп бөліктерінде) олар тек рецепт бойынша ғана қол жетімді. Героин және басқа да заттарды қолданатын адамдар шприцтерді жиі бөлісіп, бірнеше рет пайдаланады немесе қанды көзге түсіру сияқты қауіпті әрекеттерге барады. Нәтижесінде, жұқтырған қанмен ластанған шприцтерді қайта пайдалану арқылы адамнан адамға ВИЧ немесе гепатит С сияқты инфекциялар таралуы мүмкін. Зиянды азайту принциптері шприцтер оңай немесе кем дегенде ине мен шприц бағдарламалары (NSP) арқылы қол жетімді болуы керек деп ұсынады. Шприцтер жеткілікті мөлшерде қамтамасыз етілген жерлерде ВИЧ-инфекциясының деңгейі шектеулі жерлерге қарағанда әлдеқайда төмен. Көптеген елдерде есірткі тұтынушыларға жабдық тегін беріледі, ал басқалары төлемді немесе лас инелерді таза инелерге алмастыруды талап етеді, сондықтан осы процедура осылай аталады. 2010 жылғы шолуда NSP гепатит С вирусының жұқтыруын болдырмауға жеткілікті дәлелдер, ВИЧ жұқтыруын болдырмауға алдын ала дәлелдер және инъекция жасау тәуекелдік мінез-құлқын азайтуға жеткілікті дәлелдер табылған. Ине алмасу бағдарламаларының көптеген бағалауларында таза шприцтер көп қолжетімді жерлерде есірткіні заңсыз пайдалану деңгейі басқа аймақтардан жоғары емес екені анықталды. Ине алмасу бағдарламалары Нью-Хейвенде ВИЧ-инфекциясын 33%-ға, ал Нью-Йоркте 70%-ға азайтты. Мельбурн қаласының Ричмонд және Эбботсфорд аудандары героинді ұзақ уақыт бойы пайдалану мен сатуға шоғырланған жерлер. 2013 жылы "Солтүстік Ричмондта инъекциялық есірткінің әсерін зерттеуді" зерттеу ұйымы "Ярра есірткі және денсаулық форумы", "Ярра қаласы" және "Солтүстік Ричмонд" қоғамдық денсаулық орталығымен бірлесіп аяқтады және аймақтарда есірткіге байланысты заңсыз есірткі қолданудың "кең таралған, жиі және айқын" сипаты бар болғандықтан стерильді инъекциялық жабдыққа 24 сағат қол жеткізуді ұсынды. 2010-2012 жылдар аралығында екі қала маңында орынсыз тасталған инъекциялық жабдықтардың саны төрт есеге өскен. 2012 жылы Ричмонд пен Эбботсфордтың бір бөлігі болып табылатын Ярра қаласының жергілікті басқару аймағында әр ай сайын 1550 шприц қоғамдық шприцтерді жою контейнерлерінен жиналды. Сонымен қатар, 2011-2012 жылдар аралығында героиннің шамадан тыс дозасын қолданғандарға жедел жәрдем шақырулары Мельбурнның басқа аймақтарына қарағанда 1,5 есе көп болды (барлығы 336 жағдай), ал Солтүстік Ричмондта есірткіге байланысты тұтқындалулар штаттық орташа көрсеткіштен 3 есе көп болды. Бернет институтының зерттеушілері денсаулық сақтау қызметкерлерімен, тұрғындармен және жергілікті саудагерлермен сұхбаттасып, сонымен қатар Солтүстік Ричмондтағы ең көп таралған инъекциялық орындардағы есірткі жағдайын бақылады. 2013 жылдың 28 мамырында Бернет институты бұқаралық ақпарат құралдарында он жылдан астам уақыт бойы күш-жігерді жұмсағаннан кейін Мельбурнның Футскрей ауданында стерильді инъекциялық жабдыққа 24 сағат қол жеткізуді ұсынады деп мәлімдеді. Институттың зерттеулері бойынша, осы аймақта инъекция жасау жиі кездеседі және автотұрақтарда, саябақтарда, жаяу жолдарында және кіреберістерде инъекция жасау құралдарын орынсыз тастау орын алған. Сонымен қатар, инъекциялық есірткілерді қолданушылар шприцтерді қайта пайдалануға арналған ыдыстарды бұзып тастаған. Ұлыбританияның денсаулық сақтау және әлеуметтік қамтамасыз ету саласындағы ұлттық институты (NICE) 2014 жылдың сәуір айының басында егуге арналған инелерді ағызумен айналысатын жастардың санының өсуіне байланысты жаңа ұсыным енгізді. NICE 2009 жылы ине алмасу туралы нұсқаулық жариялаған болатын, онда 18 жасқа толмағандарға ине мен шприцтерді қолдану ұсынылмайды, бірақ ұйымның директоры профессор Майк Келли бағдарламаларда "толық басқа топ" адам қатысып жатқанын түсіндірді. Жаңартылған нұсқаулықта NICE "стероид қолданушылардың саны тез өсіп бара жатқан" жағдайда мамандармен қызмет көрсетуді және 15 жастағы стероидты инъекциялап, бұлшық еттерін дамытуға тырысқан адамдар туралы хабарлар бойынша 18 жасқа толмаған адамдарға инелер беруді ұсынды.

Бақыланатын инъекция орындары (SIS)

Бақыланатын инъекциялық орындар (SIS) немесе есірткі тұтыну бөлмелері (DCR) – есірткі тұтынушыларға гигиеналық және стресссіз ортаны қамтамасыз ету үшін есірткі пайдаланумен байланысты қоғамдық проблемаларды шешуге арналған, медициналық бақылаумен қамтамасыз етілетін, заңмен бекітілген мекемелер. Бұл мекемелерде стерильді инъекция жасауға қажетті құралдар, есірткі туралы ақпарат және негізгі медициналық көмек, емге бағыттау және медициналық қызметкерлерге қол жеткізу мүмкіндігі бар. Кейбірлері кеңес беру, гигиеналық және басқа да пайдалы қызметтерді жолға шыққан және кедей адамдарға ұсынады. Көптеген бағдарламаларда заңсыз есірткілерді сатып алуға немесе сатуға тыйым салынады. Көптеген жағдайда жеке куәліктерді қажет етеді. Кейбір мекемелер жергілікті тұрғындарға ғана рұқсат береді және басқа да қабылдау критерийлерін қолданады, мысалы, олар инъекциялық есірткі тұтынушылар болуы керек, бірақ жалпы алғанда Еуропада олар басқа тәсілдермен есірткі тұтынушы адамдарды алып тастамайды. Нидерландыда алғашқы инъекциялық бөлме жұмыс істеді, бірақ олар 1996 жылға дейін нақты заңдық қолдаумен жұмыс істемеді. Алғашқы рет 1986 жылы Швейцарияның Берн қаласында есірткіге укол салуға рұқсат етілген орын ашылды. 1994 жылы Германияда алғашқы орын ашылды. Дегенмен, Нидерландыдағыдай, олар жергілікті билік органдарымен және полициямен келісімде 2000 жылы Бундестаг заңдық бостандық бергенге дейін «сұр аймақта» жұмыс істеді. Еуропада Люксембург, Испания және Норвегия 2000 жылдан кейін орындар ашты. Сиднейдің Медициналық бақылаудағы инъекциялық орталығы (MSIC) 2001 жылдың мамыр айында сынақ ретінде құрылды, ал Ванкувердің Insite 2003 жылдың қыркүйегінде ашылды. 2010 жылы, тоғыз жылдық сынақтан кейін, Сиднейдегі орын тұрақты қоғамдық денсаулық сақтау мекемесі ретінде расталды. 2009 жылдың соңында 61 қалада 92 инъекциялық орын жұмыс істеді және АҚШ-та екі. АҚШ-тағы орындар 2021 жылы ашылды. 2010 жылдың сәуір айында Еуропалық есірткі және нашақорлық мониторингі орталығының соңғы жүйелі шолуында ДКР «есірткі тұтынуға ықпал етуі, емдеуге түсуді кейінге қалдыруы немесе жергілікті есірткі нарықтарындағы проблемаларды күшейтуі» мүмкін деген қорқынышқа қолдау табатын дәлелдер табылмады. ЕҚМДБ-ның шолуында инъекция жасау орындарының әсерін зерттеу «жергілікті саясаттың немесе экологиялық өзгерістердің әсерін ескере отырып, әдістемелік қиындықтарға тап болады» деп атап өтті, бірақ олар «инъекция жасау орындары мақсатты халыққа жетеді және инъекция жасаушыларға гигиеналық және қауіпсіздік жағдайларын жақсарту арқылы дереу жақсарады» деп қорытындылады. Сондай-ақ, «инъекция жасау үшін қауіпсіз құрылғылардың болуы есірткі тұтыну деңгейін немесе тұтынудың қауіпті үлгілерін арттырмайды, сондай-ақ жергілікті есірткі алу қылмыстарының жоғары деңгейіне әкелмейді». Ал оны қолдану «инъекция арқылы қауіпті әрекеттерді азайтумен, мысалы шприцтерді бөлісумен және қоғамдық орында есірткі тұтынумен байланысты» және «токсикация мен емдеу қызметтерін қолданудың артуымен байланысты». Сидней мен Ванкувердегі ең қатаң бағалауларға назар аударыңыз. Австралияның Сиднейдегі және Канаданың Британдық Колумбиядағы Ванкувердегі орталықтардың екеуінің жұмыс істеуі жылына 2,7 және 3 миллион долларды құрайды, алайда Канаданың математикалық модельдеуі, оның жарамдылығы туралы сақ болу керек, Ванкуверде жылына бір ғана адам өлімге әкелетін шамадан тыс дозадан құтқарылады, ал Австралияның есірткісіз талдауы Сиднейдегі орынның бір адамды құтқару үшін статистикалық тұрғыдан бір жылдан астам уақыт кететінін көрсетеді. Канада үкіметінің сарапшы-кеңесші комитеті Insite-тің ЖИТС-ті жұқтыруды азайтуы туралы журнал зерттеулерінің мәлімдемесін зерттеді, бірақ «бұл болжамдар толықтай дұрыс екеніне сенімді емес». Ванкувердегі орынның әсері байқалды, бірақ Ванкувердегі мекемеде бұл байқалмайды. Мұндай бағдарламалардың құрылымы опиоид агонисттер терапиясынан гөрі икемді. Канаданың бірнеше қалаларында қауіпсіз жабдықтау жобалары бар. Олар сондай-ақ қаламаған жүктіліктерді азайтады. Тек қана ішімдікке тыйым салатын бағдарламалардың дамыған елдерде ЖИТС қатеріне әсері жоқ сияқты, басқа салалар үшін ешқандай дәлел жоқ.

Заңдастырылған жезөкшелік

1999 жылдан бері кейбір елдер жезөкшелікті заңдастырды, мысалы Германия (2002) және Жаңа Зеландия (2003). Дегенмен, көптеген елдерде бұл практикаға тыйым салынған. Проституция мен адам саудасының статистикасын дәл жинау өте қиын. Бұл заңдастыруды қолдаушылардың ұйымдасқан қылмыстың деңгейін төмендетуге көмектеседі деген пікір білдіруіне, ал қарсыластары керісінше мәлімдеуіне себеп болды. Голландияның проституция саясаты, әлемдегі ең либералды саясаттардың бірі, бұл мәселе бойынша бірнеше рет өзгеріске ұшырады. 2015 жылға дейінгі кезеңде, адам саудасы туралы хабарламалар түскеннен кейін, ресми мақұлданған жұмыс орындарының үштен бірі жабылды. Жезөкшелер өздерінің асыға түсуін "көкек салып отырғандары" деп қабылдайды. Заңды жезөкшелік жезөкшелерге қызметтерінің заңсыз екендігіне байланысты тұтқындалу немесе сотталу қорқынышы болмай, зорлық-зомбылық немесе қанау жағдайларында полицияға жүгінуге мүмкіндік береді. Заңды және реттелген жүйеде көшеде жұмыс істейтін жезөкшелерге қарағанда лицензияланған борделдер болуы мүмкін, онда мекеменің иелері немесе қызметкерлері секс-қызметкерлеріне қатысты зорлық-зомбылық жағдайларында қызметкерлерге немесе бизнеске қылмыстық айыптар тағылуы немесе жабылуы туралы қорқынышсыз полицияға шақыруға болады. Заңды және реттелген жезөкшелік жезөкшелерден жыныстық жолмен берілетін инфекцияларға (ЖЖИ) үнемі тексеруден өтуді талап етуі мүмкін. Мысалы, Невада штатындағы секс-қызметкерлері ай сайын сифилис және ВИЧ тестілеулерінен, ал апта сайын гонорея және хламидиоз тестілеулерінен өтуге міндетті.

Жыныстық жұмыс және АҚТҚ

АИТВ/ЖИТС туралы терең білімге қарамастан, секс-жұмыскерлер арасында бүкіл әлем бойынша жылдам таралу орын алды. Зиянды азайту стратегиясы ретінде өзара білім беру, әсіресе ВИЧ инфекциясының қаупін азайтуға көмектесті, мысалы, Чадта бұл әдіс инфекцияның алдын алуға ең тиімдісі болып танылды. Зиянды азайтудың алғашқы үлгілерінің бірі 1980-ші жылдардағы Ливерпульде "Мерси зиянды азайту үлгісі" деп аталды, ал көшбасшылық жұмыскерлерді пайдалану, білім беруді тарату және есірткі тұтынушыларға таза құрал-жабдықтар ұсынудың сәттілігі Мэрсиде ВИЧ эпидемиясының болмауында көрінді. 1980-ші жылдары басталып, 1995 жылы өршіген СПИД эпидемиясы АҚШ-та есірткі тұтынушылар мен есірткі қолдану мәселесін саясаттастыруды одан да күрделендірді. Зиянды азайтуды енгізу АҚШ-та көптеген қарсылықтарға ұшырады, себебі секс-жұмыскерлер және инъекциялық есірткі қолданушылар сияқты стигматизацияланған топтармен байланысты белгілі бір есірткілер қаралап, жамандалды.

Қылмыстық құқық бұзушылықты жою

Криминалдан арылу стратегиясы ретінде зиянды азайту есірткіге тәуелділікті қылмыстық әрекет ретінде емес, тек қоғамдық денсаулық мәселесі ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Бұл басқа да зиянды азайту шараларын қолдануға мүмкіндік береді, нәтижесінде ВИЧ жұқтыру көрсеткіші төмендейді. 2008 жылы Дүниежүзілік есірткіге қарсы күрес федерациясы «кейбір ұйымдар мен жергілікті билік есірткіні заңдастыруды белсенді түрде қолдап, есірткі қолдануды қабылдап, есірткі тұтынушыларға тәуелділіктен арылуға көмектеспейтін «зиянды азайту» сияқты саясатты қолдап отырғанын» мәлімдеді. Бұл есірткіге деген сұранысты және оны жеткізуді шектеу үшін жасалып жатқан халықаралық күш-жігерді әлсіретеді. Федерация зиянды азайту шаралары көбінесе «есірткіні заңдастыру немесе басқа да орынсыз жеңілдету шаралары, БҰҰ конвенцияларын бұзатын саясат» болып шығатынын айтады. Сыншылар сонымен қатар, зиянды азайту шараларын қабылдамайды, себебі олар есірткі қолданудың кейбір түрлерін қоғамда қабылдануға лайықты деп қарастырады. Канаданың есірткіге қарсы күрес желісі «зиянды азайту философиясы заңсыз заттарды қолдануды көбінесе алдын алу мүмкін емес деп қарастырады, ал қолдану проблемалық емес болған жағдайда, өмір сүрудің мүмкін және қабылданатын түрі ретінде қарастырылады, бұл тәсіл «қоғамда есірткі қолдануды қабылдауды» арттыра алады. Олардың пікірінше, зиянды азайту «балалар мен жастарға есірткі қолдану туралы бұрыс хабар жібереді». 2008 жылы Дүниежүзілік есірткіге қарсы форумның декларациясында «есірткі қолдануды қабылдамайтын және есірткі тұтынушылардың тәуелділіктен арылуына көмектеспейтін» зиянды азайту саясаты сынға алынды, бұл топ «есірткіге деген сұранысты және ұсынысты шектеуге бағытталған» күш-жігерді әлсіретеді дейді. Олардың айтуынша, зиянды азайту есірткіге деген сұранысты азайтуға бағытталған күш-жігерді азайтуға әкеп соқпауы керек. Папа Бенедикт XVI ВИЧ/СПИД-ке қатысты зиянды азайту саясатын сынға алып, оны «ақшамен ғана шешілмейтін, презервативтерді тарату арқылы да шешілмейтін, тіпті проблемаларды күшейтетін қайғылы жағдай» деп атады. Бұл ұстаным, өз кезегінде, инфекциялардың алдын алудағы презервативтердің рөлін бұрмалап, оңайлату үшін кеңінен сынға түсті. Нил Ханттың «Наркотиктерді қолданудың зияндылығын азайту әдістерінің дәлелді негізін қайта қарау» атты мақаласында зиянды азайтудың сын-пікірлері қарастырылады, оның ішінде оның тиімді емес екендігі; ол нашақорларды «төменгі шегіне жетпей» қалуға мүмкіндік береді, соның салдарынан оларды тәуелділікке түсіреді; ол есірткі қолдануға ынталандырады; зиянды азайту – есірткі заңдарын реформалаудың «Троян аты» стратегиясы, мысалы, есірткіні заңдастыру.