Кіріспе
Фианна (көне аңызға толы кельт тайпасы Фианна; жекеше Fian; Fèinne) – темір дәуірі мен ерте орта ғасырлардағы гаэльдік Ирландиядағы шағын жауынгер-аңшылар тобы. Фиан еркін, жас еркектерден құралған, көбінесе Ирландияның гаэльдік ақсүйектерінен шыққан, "балалыққа берілген, бірақ әлі туаттың толыққанды жер иеленуші мүшесі ретінде орнығуға қажетті мүлікті мұраға алмаған" жігіттерден тұрған. Жылдың көп бөлігін олар жабайы табиғатта, аң аулау, басқа ирландтық руларынан мал ұрлау, жаттығу және жалдамалы әскер ретінде шайқасу арқылы өткізген. Ғалымдар фианның ерлікке жол ашу рәсімі екенін айтады және фианнаны басқа ерте еуропалық мәдениеттердегі ұқсас жас жауынгерлер тобымен байланыстырады. Олар "Фианна аңыздары" немесе "Фениан аңыздары" деп аталатын ирланд аңыздарында кездеседі, бұл Фианның басшысы Фионн мак Кумайл және оның тобының ерліктері мен оқиғаларына арналған. Кейінгі аңыздарда фианналар көбінесе Жоғарғы патшалардың үй әскерлері ретінде бейнеленеді. 19 ғасырдың Фениандық бауырластығы және 20 ғасырдың ирландтық ұлтшыл жастар ұйымы Фианна Éireann олардың құрметіне аталған.
Fianna ('/f//iː//ə//n//ə/ FEEənə, ; singular Fian; Fèinne ) were small warrior hunter bands in Gaelic Ireland during the Iron Age and early Middle Ages. A fian was made up of freeborn young males, often from the Gaelic nobility of Ireland, "who had left fosterage but had not yet inherited the property needed to settle down as full landowning members of the túath". For most of the year they lived in the wild, hunting, cattle raiding other Irish clans, training, and fighting as mercenaries. Scholars believe the fian was a rite of passage into manhood, and have linked fianna with similar young warrior bands in other early European cultures. They are featured in a body of Irish legends known as the 'Fianna Cycle' or 'Fenian Cycle', which focuses on the adventures and heroic deeds of the fian leader Fionn mac Cumhaill and his band. In later tales, the fianna are more often depicted as household troops of the High Kings. The Fenian Brotherhood of the 19th century and the Fianna Éireann, an Irish nationalist youth organisation of the 20th century, are named after them.
Тарихилығы
Фианның тарихи институты ерте ортағасырлық ирланд заңдарында кездеседі. Фиан (көпше түрі – фиана немесе фианна) – шағын аулаушы-жауынгерлер тобы. Олар еркін туған, жерсіз жас еркектерден, көбінесе жас аристократтардан құралған, «өсіп-жетілгенімен, туатының толық жер иеленуші мүшесі ретінде орнығуға қажетті мүлікті мұраға алмаған» жандар еді. Фиан мүшесі феннид деп аталса, фиан басшысы ригфеннид (сөзбе-сөз «феннид патшасы») болған. Фиандықтардың өмір салты фианаигехт деп аталды, ол жабайы табиғатта өмір сүру, аң аулау, шабуыл жасау, жауынгерлік және спорттық жаттығулар, тіпті поэзиямен шұғылдануды қамтыды. Жеффри Китинг өзінің 17 ғасырлық «Ирландия тарихы» еңбегінде, қыс айларында фианналардың ақсүйектер тарапынан қамтамасыз етіліп, тамақтандырылатынын, сол уақытта олардың тәртіпті сақтауға көмектесетінін, ал жаз/күз мезгілінде, Белтайннан Саминге дейін, азық-түлік және тері сату үшін аң аулау арқылы күнкөріс жасауға міндетті болғанын айтады. Китингтің тарихы сенімді тарих емес, көбінесе дәстүрлер жинағы, бірақ бұл жағдайда ғалымдар ерте ирланд әдебиетіндегі сілтемелерге және ортағасырлық Шотландиядағы Самхайн мен Белтайн арасындағы елен мен жабайы шошқаға аң аурудың жабық маусымының болуына назар аударады. Хьюберт Томас Нокс (1908) фианнаны «15-ші және 16-шы ғасырларда пайда болған, бірақ провинцияның тұрғындары емес, авантюристтердің басқаруындағы, жалақысын төлей алатын кез келген адамға қызметтерін сатқан еркін компаниялар сияқты Gallowglasses тобына» теңеді. Жозеф Нагги фианның «қоғамға жарамайтын элементтерді сіңіріп алып, жауырындарға арналған мүмкіндік жасауда маңызды рөл атқарғанын» және жас жігіттерді ересек өмірге дайындау рәсімі болғанын жазады. Фиан ерте ирландтық секулярлық қоғамында толерантты институт болды, ал секулярлық әдебиет оны 12 ғасырға дейін қолдады. Дегенмен, бұл институтты шіркеу жақсы көрмеді, және фианның құлауында шіркеутің басты рөл атқарғаны анық.
Шығу тегі
Ғалымдар фианнаны басқа ерте еуропалық мәдениеттердегі ұқсас жас жауынгерлер тобымен байланыстырды және олардың барлығы *kóryos-тан шыққан деп санайды, ол прото-индоевропалық қоғамда болған деп есептеледі. Ким Маккоун оны прото-кельт *wēnnā < *wēd nā (құйрықтар) деген сөзден шығарады. Генрих Циммер (1891) фианна ертегілерінің норвегиялық гаэлдердің мұрасынан тарағанын айтты. Ол фианна атауын көне скандинав тіліндегі fiandr "дұшпандар" > "батыл дұшпандар" > "батыл жауынгерлер" сөздерінің ирландша нұсқасынан алған.
Аңыз бейнесі
Фианналар Фианаигехт, "Фианна циклі" немесе "Фениан циклі" деп аталатын ирланд аңыздарының негізгі тақырыбы болып табылады. Көбінесе олар Финн (немесе Фионн) мак Кумхаййл және оның фиан мүшелерінің ерліктері мен оқиғалары туралы айтады. Ертегілерде фианналардың түрлі топтары көшпенді, аңшы-жауынгерлер ретінде бейнеленген, және оларда көптеген ежелгі діни сенімдер мен сиқырлы элементтер кездеседі.
Терминнің қазіргі қолданылуы
Жақындағы тарихта Fianna Éireann атауы, Fianna Fáil ("Ирландияның Фианнасы" немесе Inis Fáil, яғни "тағдыр аралы", сондықтан кейде "тағдыр сарбаздары" деп аударылады) сияқты қолданылды: Ирландиялық еріктілерге берілген лақап ретінде, Ирландия армиясының бас белгісінде, Армия рейнджерлерінің қанатының (Sciathán Fiannóglaigh an Airm) аты ретінде, Ирландия ұлттық әнұранының ирланд тіліндегі нұсқасының бірінші жолында және Fianna Fáil саяси партиясының атауы ретінде. Армия рейнджерлерінің девизі де "