Кіріспе
Сарғассум балдырлар туысы – Phaeophyceae класының Fucales отрядына жататын қоңыр макробалдырлар туысы. Көптеген түрлері әлемнің қоңыржай және тропикалық мұхиттарында таралған, олар көбінесе жақын суларда және коралл рифтерінде мекендейді, ал туыс планктондық (еркін жүзетін) түрлерімен кеңінен танымал. Phaeophyceae класына жататын көптеген түрлер негізінен суық су организмдері болып табылады және қоректік заттардың көтерілуінен пайда көреді, бірақ Сарғассум туысы бұл ереженің өзгешелігі болып көрінеді. Кез келген мөлшердегі қалыпты түрде бентосқа бейімделген түрлер, жаман ауа-райы кезінде рифтерден жұлынып кеткеннен кейін планктондық, көбінесе пелагикалық тіршілікке ие болуы мүмкін. Екі түрі (S. natans және S. fluitans) толығымен пелагикалық болып, вегетативтік жолмен көбейеді және өмірлік циклы бойында теңіз түбіне бекітілмейді. Атлант мұхитындағы Саргассо теңізі осы балдырлардың көп мөлшерде болуына байланысты осылай аталып кеткен. 2011 жылдан бастап Атлантикадағы жылдық гүлденудің көлемі жүз еседен астамға өсті, бұл Амазонка және Конго сияқты ірі өзендерде тыңайтқыштардың ағып кетуінің ұлғаюы сияқты факторлардың салдарынан болды.
Sargassum is a genus of brown macroalgae (seaweed) in the order Fucales of the Phaeophyceae class. Numerous species are distributed throughout the temperate and tropical oceans of the world, where they generally inhabit shallow water and coral reefs, and the genus is widely known for its planktonic (free floating) species. Most species within the class Phaeophyceae are predominantly cold water organisms that benefit from nutrients upwelling, but the genus Sargassum appears to be an exception. Any number of the normally benthic species may take on a planktonic, often pelagic existence after being removed from reefs during rough weather. Two species (S. natans and S. fluitans) have become holopelagic—reproducing vegetatively and never attaching to the seafloor during their lifecycles. The Atlantic Ocean's Sargasso Sea was named after the algae, as it hosts a large amount of Sargassum. The size of annual blooms in the Atlantic increased by over a hundred fold, starting in 2011, as a result of factors including increased fertilizer runoff in major rivers such as the Amazon and Congo.
Тарих
Саргазумды Саргассо теңізінен тапқан португалдық теңізшілер атаған. Олар оны өздерінің су құдықтарында өсетін, жүнді тас гүліне (Halimium lasianthum) ұқсас өсімдіктен атайды, ал ол португал тілінде «sargaço» (sɐɾˈɣasu) деп, латынша «salicastrum» деп аталады. Флорида аралдары мен Оңтүстік Флориданың құрлық жағалаулары саргазумның көп мөлшерде жабылып тұруымен әйгілі. Саргазумды немесе шырмауық балдырды Колумб байқаған. Бұл балдыр Саргассо теңізінің барлық аумағын жауып, кеме жүруді мүмкінсіз ететін аңызға айналғанмен, шындығында ол тек ағыстарда кездеседі. Саргазум түрлері емдік мақсатта қолдану үшін өсіріліп, тазартылады. Көптеген қытайлық дәрігерлер ұнтақталған саргазумды (S. pallidum түрін немесе сирек кездесетін хиджики, S. fusiforme) 0,5 грамм мөлшерінде жылы суда ерітіп, шай ретінде ішуді ұсынады. Дәстүрлі қытай медицинасында ол «海藻» (hǎizǎo) деп аталады және «ыстық шырышты» (жылу флегмасын) жою үшін қолданылады. Саргазум (F. Sargassaceae) тропикалық және субтропикалық аймақтарда кең таралған маңызды балдыр. Саргазумның әртүрлі түрлері халық медицинасында тағам ретінде қолданылады және витаминдерге, каротиноидтарға, ақуыздарға және минералдарға бай көз болып саналады. Әртүрлі саргазум түрлерінен терпендер, стерольдер, сульфатталған полисахаридтер, полифенолдар, саргакино қышқылы, саргакроманол және феофитин сияқты биоактивті химиялық қосылыстар бөліп алынды. Бұл бөліп алынған қосылыстар мен/немесе экстракттар анальгетикалық, қабынуға қарсы, антиоксиданттық, нейропротективтік, микробқа қарсы, ісікке қарсы, фибринолитикалық, иммундық модуляциялық, антикоагулянттық, гепатопротективтік және вирусқа қарсы сияқты әртүрлі биологиялық белсенділіктерді көрсетеді.
it has since been found to occur only in drifts. Sargassum species are cultivated and cleaned for use as an herbal remedy. Many Chinese herbalists prescribe powdered Sargassum—either the species S. pallidum, or more rarely, hijiki, S. fusiforme—in doses of 0.5 grams dissolved in warm water and drunk as a tea. It is called c=海藻 in traditional Chinese medicine, where it is used to resolve "heat phlegm". Sargassum (F. Sargassaceae) is an important seaweed excessively distributed in tropical and subtropical regions. Different species of Sargassum have folk applications in human nutrition and are considered a rich source of vitamins, carotenoids, proteins, and minerals. Many bioactive chemical compounds that are classified as terpenoids, sterols, sulfated polysaccharides, polyphenols, sargaquinoic acids, sargachromanol, and pheophytin were isolated from different Sargassum species. These isolated compounds and/or extracts exhibit diverse biological activities, including analgesic, anti inflammatory, antioxidant, neuroprotective, anti microbial, anti tumor, fibrinolytic, immune modulatory, anticoagulant, hepatoprotective, and anti viral activities.
Сипаттама
Бұл туысқа жататын балдырлардың түрлері бірнеше метрге дейін өсе алады. Олар көбінесе қоңыр немесе қара жасыл түсті болып келеді және бекіткіш, сабақша және жапырақтан тұрады. Оогониялар мен антеридиялар арнайы бұтақшалардағы қаптарға ендірілген тұжырымдамаларда пайда болады. Кейбір түрлердің жапырақтарында фотосинтезді жеңілдету үшін газбен толтырылған, жидек тәрізді қуыстар болады, олардың су бетінде қалуына көмектеседі. Көптеген түрлердің беті қалың және жабысқақ, ал берік бірақ иілгіш денелері күшті су ағындарына қарсы тұруға мүмкіндік береді.
"Жарға жабылған саргазумның жағалаудағы су басуы"
Шекті мөлшерде жағаға шайылып келген саргассум Атлантика және Кариб теңізінің жағалау экожүйелерін сақтауда маңызды рөл атқарады. Жағаға шыққаннан кейін саргассум Солтүстік Атлантиканың батыс тропикалық және субтропикалық аймақтарындағы қоректік заттарға кедей суларымен шектесетін жағалау экожүйелеріне көміртек, азот және фосфор сияқты маңызды қоректік заттарды жеткізеді. Бұдан өзге, ол жағалау эрозиясын азайтады. Бразилия, Кариб теңізі, Мексика шығанағы және Флориданың шығыс жағалауында саргассум үш футқа дейін жететін қалыңдықпен жағаға шайылып келді. 2011 жылдан бері су басу оқиғалары 2–3 жыл сайын күшейіп барады. 2018 жылғы саргассум су басу кезінде бір гүлдену 1600 шаршы километрден астам аумақты құрады, бұл орташа көлемнен үш еседен астам. Соңғы су басу оқиғалары туризм саласында миллиондаған долларлық кіріс жоғалтуға әкелді, әсіресе маусымдық туризмге тәуелді шағын Кариб елдеріне зиян келтірді. Sargassum natans I және Sargassum fluitans III – Саргассо теңізінде кездесетін басым саргассум түрлері. Жақында жүргізілген зерттеулер бұрын сирек кездесетін Sargassum natans VIII түрінің Батыс Атлантика және Саргассо теңізіндегі саргассумның биологиялық әртүрлілігінің басым бөлігін құрап отырғанын көрсетті.
Биологиялық әсерлері
Саргазумның бұрын-соңды болмаған мөлшерде жағалауға шығуы зардап шеккен аймақтарда түрлі биологиялық және экологиялық салдарға алып келеді. Жағалау бойындағы саргазумның ыдырауы үлкен мөлшерде оттегіні жұтып алады, нәтижесінде кеңінен оттегі жетіспейтін аймақтар пайда болып, балықтар қырылады. Ыдыраған саргазумнан сондай-ақ сутек сульфид газы (H2S) бөлінеді, ол адамдардың денсаулығына зиян келтіреді. 2018 жылғы саргазумның жағалауға шығуы кезінде Кариб теңізіндегі Гваделупа және Мартиника аралдарында 8 айдың ішінде саргазум уытынан 11 000 жағдай тіркелді. Қамытулы саргазумның көп мөлшері кораллдар мен теңіз шөптеріне жеткілікті жарық түсуіне физикалық кедергі келтіреді, қайықтардың винттерін бүлдіреді, теңіз тасбақаларын және сүтқоректілерді тұзаққа түсіреді. Саргазумның жағалауға әрбір шығуы ашық мұхиттан жағалау аймақтарына көп мөлшерде қоректік заттарды жеткізеді. Бұл қоректік заттардың тасымалдануын күрт арттырады, ал теңіз және жағалау экожүйелеріне тигізетін әсері әлі толыққанды зерттелмеген. Саргазумның жағалауға шығуының себептерін және оны тудыратын факторларды түсіну өте маңызды, өйткені бұл құбылыс жиілеуде.
Қоректік факторлар
Саргазо теңізі, Саргазум гүлденуінің белгілі бір көзі, олиготрофтық аймақ ретінде жіктеледі. Жылы, оттегі аз сулары мен азық-түлік заттарының төмен деңгейіне байланысты, биомасса өндірісі қолда бар азық-түлік заттарымен шектеледі. Тарихи тұрғыдан алғанда, Саргазо теңізіндегі азық-түлік заттарының төмен деңгейі Саргазум өндірісін шектеді. Азот пен фосфордың жаңа ағындары биомасса өндірісін арттырудың маңызды факторлары болып табылады. Жақындағы зерттеулер Саргазум биомассасының артуымен байланысты азық-түлік заттарының ағынына себеп болатын үш ықтимал көзді анықтады: Амазонка өзенінен азық-түлік заттарының көбеюі, Мексика шығанағындағы азық-түлік заттарының артуы және Батыс Африка жағалауындағы жағалаулық көтерілу, бұл Саргазум мекендейтін су қабатына терең, азық-түлік заттарына бай суларды жеткізеді. Кариб бассейні пассат желдерінің күшті әсеріне ұшырайтын аймақта орналасқан. Пассат желдері – Сахарадан құрғақ ауа толқындарын Атлантика мұхиты арқылы соққылап жеткізетін, тұрақты солтүстік-шығыс желдері. Бұдан өзге, пассат желдері Атлантиканың батысындағы жыл сайынғы дауыл маусымында маңызды рөл атқарады. Кариб ағысы және Атлант теңізінің Солтүстік Экваторлық ағысының Антиль тармағы – бұл аймақта Саргазумды тасымалдаудың негізгі арналары. Зерттеушілер су тасқынын жоғары дәлдікпен бақылау және болжау үшін жақында орташа ажыратымдылықтағы бейнелеу спектрорадиометрі спутниктік суреттерін және мұхит ағысы деректерін пайдалана бастады.
Адамға әсері
Ормандардың кесуі, сарқырама сулардың ағып кетуі және коммерциялық егіншілік тыңайтқыштарының су және теңіз жағдайындағы қоректік заттардың артық жиналуына себепкерлік ететіні жақсы зерттелген және эвтрофикацияның басты себептері болып табылады. Зиянды саргассумның жағаға шығуы 2011 жылға дейін басталмағандықтан, белгілі бір мөлшердегі қоректік заттардың шегіне жетіп, одан асып кеткен болуы мүмкін. Қазіргі ауыл шаруашылығы саясаты мен тәжірибесін ескере отырып, адамның араласуы болмаса, мұндай жағдайлар өздігінен тоқтамайды.
Тамақ ретінде
Жапондық тағамдар мен Чили елдері саргассумды, хиджики деп белгілі, дәстүрлі түрде тұтынған. Онда арсеннің жоғары мөлшері бар, ол жер асты суларынан, су арналарынан мұхиттарға, содан кейін қайтадан құрлыққа арсен айналымының бір бөлігі ретінде өтеді. Бұл теңіз балдырының түрінен арсенді өңдеу және оның мөлшерін қысқартудың әдістері бар, бұл оны жануарлар мен адамдар үшін дерлік шексіз тағамдық көз ретінде пайдалануға мүмкіндік береді.
Климаттың өзгеруі
Теңіз деңгейінің өзгеруі, тұздылығы, су температурасы, химиялық құрамы, жауын-шашын үлгілері және судың қышқылдығы балдырлардың гүлденуін реттеуде маңызды рөл атқарады. Адам қызметі салдарынан осы факторлардың өзгеруі күшейгендіктен, зиянды балдырлардың гүлдену жиілігі, ұзақтығы, күштілігі және таралу аймағы артты, нәтижесінде миллиондаған долларлық кіріс жоғалды, сондай-ақ жағалау мен коралл экожүйелеріне зиян келтірілді.