Кіріспе

Жапон самурайы және дипломаты Хасекура Рокуэмон Цуненага (支倉 六右衛門 常長) – киристан жапон самурайы және Сендай даймёсы Дате Масамунедің қызметшісі. Ол жапон императорлық әулетінен тегін шығарған, император Канмумен туыс. Еуропалық дереккөздерде оны Филипп Франциск Факсикура, Фелипе Франциск Факсикура және Филипп Франциск Факсикура Рокуемон деп те атаған. 1613-1620 жылдары Хасекура Кеичо елшілігін (慶長使節) басқарды, бұл Рим папасы V Пауылға дипломатиялық миссия болды. Ол Жаңа Испанияға және Еуропадағы басқа да порттарға сапар шекті. Қайту жолында Хасекура мен серіктері 1619 жылы Жаңа Испания арқылы бұрынғы маршруттарын қайтадан өтті, Акапулькодан Манилаға, содан кейін 1620 жылы Жапонияға дейін жүзіп келді. Хасекураның елшілігі Испания мен Римде құрметпен қабылданғанымен, бұл Жапония христиан дінін қысымға алуға көшкен кезде болды. Еуропалық монархтар Хасекура іздеген сауда келісімдерін қабылдамады. Ол 1620 жылы Жапонияға оралды және бір жылдан кейін аурудан қайтыс болды, оның елшілігі Жапонияның оқшаулануы күшейгенде аз нәтижелермен аяқталды. Жапонияның Еуропаға келесі елшілігі екі ғасырлық оқшауланудан кейін, 1862 жылы "Еуропадағы алғашқы жапон елшілігі" арқылы 200 жылдан астам уақыттан соң ғана болды.

Ерте өмір

Хасекура Цуненага Генки дәуірінің 2-жылы (1571) Ушу, Окитама но кори, Нагай со, Татеиши мурасында (қазіргі Ямагата префектурасының Йонезава қаласының бір бөлігі) дүниеге келген. Ол Солтүстік Жапониядағы Сендай доменіндегі орта деңгейдегі самурай, Даймё Дате Масамунеге тікелей қызмет ету мүмкіндігіне ие болды және жыл сайын 1200 коку көлемінде жалақы алды. Хасекура әулетінің бастауы Хасекура ауылы (支倉村) болған, қазіргі кезде Кавасаки қаласындағы Хасекура ауданы (支倉) деп аталады. Хасекура мен Дате Масамуне шамамен бір жаста болған, және Цуненаганың оның өкілі ретінде бірнеше маңызды міндеттерді орындағаны жазылған. Сондай-ақ, Хасекура 1597 жылы Тайко Тойотоми Хидэёши басшылығымен Кореяға жасалған жапон шапқыны кезінде алты ай бойы самурай қызметін атқарғаны туралы мәліметтер бар. 1612 жылы Хасекураның әкесі Хасекура Цуненари (支倉 常成) сыбайлас жемқорлыққа қатысы бар деп айыпталып, 1613 жылы өлім жазасына кесілді. Оның иелігі тәркіленді, ал ұлы да әдетте өлім жазасына кесілуі керек еді. Алайда, Дате оған Еуропа елшілігін басқару арқылы ар-намысын қайтару мүмкіндігін берді, сондай-ақ көп ұзамай оған оның жерлерін де қайтарды.

Жағдай: Жапония мен Испания арасындағы алғашқы байланыс

Испандықтар 1565 жылы Жаңа Испания (қазіргі Мексика және АҚШ-тың Калифорния штаты) мен Филиппин аралығында Тынық мұхиты арқылы сапарларын бастады. Маниладағы атақты галеондар Мексикадағы кен орындарынан батысқа қарай, испан иелігіндегі Филиппиннің Маниласына күміс тасыды. Бұл жерде күміс дәмдеуіштер мен Азияның түкпір-түкпірінен жиналған тауарларды, соның ішінде (1638 жылға дейін) Жапониядан келген тауарларды сатып алуға қолданылды. Испан навигаторы Андрес де Урданета алғаш картаға түсірген Манила галеондарының кері жолы кемелерді солтүстік-шығысқа қарай, Жапония жағалауындағы Курошио ағымына (Жапония ағымы деп те аталады) алып шықты, содан кейін Тынық мұхиты арқылы Мексиканың батыс жағалауына, әрі Акапулькоға жеткізді. Жаман ауа райының салдарынан испандық кемелер кейде Жапония жағалауында құлап, елмен байланыс орнатты. Испандықтар Жапонияда христиан дінін таратуды қалады. Жапонияға ықпал етуге жасалған әрекеттер 1549 жылдан бері елде дін таратуды бастаған иезуиттердің қатал қарсылығына, сондай-ақ Испанияның жапон саудасына қатысуын қаламаған португалдар мен голландтардың қарсылығына ұшырады. Алайда, Кристофер мен Косма сияқты кейбір жапондықтар 1587 жылы испан галеондарымен Тынық мұхитын кесіп өткені белгілі. Филиппин губернаторы мен Тоётоми Хидэёси сыйлықтар алмастырған, ол 1597 жылы жазған хатында: "Мен қара пілді ерекше деп таптым" деп алғыс білдірді. 1609 жылдың 25 шілдесінде Манила галеондары – Сан-Франциско, Санта-Ана және флагмандық кеме (алмиранта) Сан-Антонио, он алтыншы және он жетінші ғасырлардағы Филиппиннің ірі кеме жасау орталығы болған Кавиттен Акапулькоға қарай жолға шықты. 10 тамызда кемелер Islas de los Ladrones (қазіргі Солтүстік Мариан аралдары) маңында дауылға тап болды; тек Сан-Антонио ғана Акапулькоға жетті, ал Санта-Ана жартылай қирап, Бунго провинциясына (қазіргі Оита префектурасы) қонуға мәжбүр болды. Сан-Франциско ауыр зақымданып, мачтасын жоғалтып, су жинады, содан кейін Юбанда ауылының жанындағы рифке соқтығысты (вероятно, қазіргі Чыба префектурасының Онджуку қаласындағы Ивавада). Елу алты теңізші суға батып, қалғандары судағы қиындықтарға жабысып аман қалды. Құрлыққа жеткеннен кейін бірнеше теңізші Юбандадан келген жергілікті шаруаларды жақын маңдағы күріш егісінде кездестіріп, аман қалғандарды ауылға алып барды. Сан-Францисконың капитаны Родриго де Виверо бұрынғы Филиппин губернаторы ретінде танылды және зейнеткер шогун Токугава Иэясумен кездесуге мүмкіндік алды. Де Виверо 1609 жылдың 29 қарашасында қол қойылған келісімді жасады, оған сәйкес испандар Шығыс Жапонияда фабрика құрып, Жаңа Испаниядан кенші мамандарды шақыруға, қажет болған жағдайда испан кемелеріне Жапонияға баруға рұқсат берілді және испан сарайына жапон елшілігі жіберілді.

1610 Сан-Буэнавентура

Францискан монахы Луис Сотело қазіргі Токио аймағында дін таратумен айналысып, Токугава Иэясу мен оның ұлы Токугава Хидетаданы сауда шартын ілгерілету үшін оны өз кемелерінің бірімен Жаңа Испанияға (Мексика) өкіл ретінде жіберуге көндірді. Родриго де Виверо Жаңа Испанияда олардың қабылдануын қамтамасыз ету үшін жапон кемесімен бірге саяхаттауға ұсыныс жасады, бірақ шогун өкілі ретінде Алонсо Муньос есімді тағы бір францисканды жіберуді талап етті. 1610 жылы Родриго де Виверо, бірнеше испан теңізшілері, францискан монахы және саудагер Танака Шосуке басқаратын 22 жапон өкілі ағылшын теңізшісі Уильям Адамс шогун үшін салған Сан-Буэнавентура кемесімен Мексикаға аттанды. Жаңа Испанияға келген соң Алонсо Муньос вице-король Луис де Веласкомен кездесіп, оның Жапонияға танымал саяхатшы Себастьян Вискаиноны елші ретінде жіберуге келісімін алды. Оған сондай-ақ, жапон аралдарының шығысында деп есептелген «Алтын және күміс аралдарды» («Исла-де-Плата») зерттеу міндеті де жүктелді. Вискаино 1611 жылы Жапонияға жетіп, шогун мен феодалдармен көптеген кездесулер өткізді. Бұл кездесулер оның жапондық дәстүр-салтына құрметсіздік танытуымен, жапон халқының католик дінін таратуға наразылығының күшеюімен және голландтардың испандықтардың мүдделеріне қарсы жасаған қастандықтарымен бұзылды. Соңында Вискаино «Күміс аралды» іздеуге шықты, бірақ іздеу барысында нашар ауа-райына тап болып, кемесі зардап шегуіне байланысты Жапонияға қайта оралуға мәжбүр болды.

1612: Сан-Себастьян

Вискаиноны күтпей-ақ, Токугава шогунатының Әскери-теңіз министрі Мукай Шогеннің басшылығымен Идзуде салынған және Сан-Себастьян деп аталған тағы бір кеме 1612 жылдың 9 қыркүйегінде Луис Сотеломен және Дате Масамуне өкілдерінің екеуімен бірге Жаңа Испаниямен сауда келісімін ілгерілету мақсатымен Мексикаға жол тартты. Бірақ кеме Урагадан бірнеше шақырымдай жерде сүңгіп, экспедиция тоқтатылуға мәжбүр болды.

Транс-Тынық мұхит сапары

Аяқталғаннан кейін кеме 1613 жылғы 28 қазанда Акапулькоға шамамен 180 адаммен аттанды, олардың ішінде шогунның 10 самурайы (теңіз министрі Мукай Шоген Тадакацу берген), Сендайдан 12 самурай, 120 жапон саудагері, теңізшілер және қызметшілер, сондай-ақ шамамен 40 испан және португалдықтар болды, олардың ішінде Себастьян Вискаино да бар еді, ол өзінің сөзімен айтқанда, тек жолаушы ретінде ғана болған.

Жаңа Испания (Акапулько)

Кеме 1613 жылғы 26 желтоқсанда Мендосино мүйісін көріп, Калифорния жағалауымен бойлап жүрді және 1614 жылғы 22 қаңтарда Колимадағы Закатулаға түсті. Делегация үш ай теңізде жүргеннен кейін 25 қаңтарда Акапулькоға жетті. Жапондықтарды зор салтанатпен қарсы алды, бірақ олардың қалған саяхатын қалай ұйымдастыру жөнінде нұсқаулар келгенше Акапулькода күтуге мәжбүр болды. Жапондықтар мен испандықтар, әсіресе Вискаино арасында жанжалдар туды, бұл жапон билеушісінен келген сыйлықтарды басқару мәселесіне байланысты болды. Нахуатль тілінде жазылған бір замандас күнделігінде Вискаиноның ауыр жарақат алғаны туралы былай делінген: "Себастьян Вискаино да әлсіреп, жараланған күйі келеді; жапондықтар оны Акапулькода ұрып-соғып, пышақтап жарақаттады, себебі Жапонияда оған жүктелген барлық жауапкершілік туралы Мексикада белгілі болды".

Куба

1614 жылы шілдеде елшілік Кубаның Гавана қаласында тоқтап, кеме ауыстырды. Елшілік Гаванада алты күн тұрды. 2001 жылы 26 сәуірде Гавана шығанағының басында қоладан жасалған мүсін орнатылды.

Еуропаға сапары

Хасекура 1613-1620 жылдар аралығында Папа V Павелге және Еуропаға дипломатиялық миссияны басқарған Кейчо елшілігінің (慶長使節) басшысы болды. Оған дейін 1582 жылғы Теншо елшілігі (天正使節) өткен еді. Масамуне арнайы салынған «Сан-Хуан Баутиста» кемесімен Тынық мұхиты арқылы өтіп, Хасекура Жаңа Испанияға (қазіргі Мексика) жетіп, Акапулькоға келді және Веракруздан аттанды. Сапар барысында ол Еуропаның тағы бірнеше портына сапар шекті. Қайта оралу кезінде Хасекура және оның серіктері 1619 жылы Жаңа Испания арқылы бұрынғы маршрутын қайтадан өтіп, Акапулькодан Манилаға, содан кейін 1620 жылы солтүстікке қарай Жапонияға қайтып келді. Ол Америкада және Испаниядағы алғашқы жапон елшісі деп есептеледі.

Испания

Флот 1614 жылы 5 қазанда Санлукар де Баррамедаға келді. "Флот 5 қазанда Санлукар де Баррамеда портына аман-есен жетті, кейбір қауіптер мен дауылдардан кейін, және Медина Сидония герцогына келгені туралы хабарланды. Ол оларды құрметпен қарсы алып, елші мен оның сүйіктілерін қабылдау үшін кареталар жіберді". "Божу патшасы Жоате Масамуне жіберген жапон елшісі Хасекура Рокуэмон 1614 жылы 23 қазанда Севильяға келді. Оның қасында семсерлі 30 жапон, олардың күзетші капитаны, сондай-ақ боялған найзалары мен салтанатты қылыштары бар 12 садақшы мен халбардиер болды. Күзетшінің капитаны христиан болды және оны дон Томас деп атады, ол жапондық шейіттің ұлы еді". Жапон елшілігі 30 қаңтар 1615 жылы Мадридте король Филип III-мен кездесті. Хасекура патшаға Дате Масамунеден хат, сондай-ақ келісімшарт жасау туралы ұсыныс жеткізді. Король бұл өтініштерді қанағаттандыру үшін бар күшін салатынын айтты. Хасекура 17 ақпанда корольдік капеллан Диего де Гусман Лас-Дескальзас-Реалес монастырында крещение рәсімінен өтті және король мен Сотелоның құрметіне Фелипе Франсиско Хасекура деп аталды. Крещение рәсімін Толедо архиепискобы Бернардо де Сандовал и Рохас өткізуге тиіс болған, бірақ ол денсаулығына байланысты мұны істей алмады, ал Лерма герцогы – Филипп III билігінің басты әкімшісі және Испанияның іс жүзіндегі билеушісі – Хасекураның спонсоры болып тағайындалды. 1615 жылғы жазда елшілік Испания бойынша корольдік қаражат есебінен саяхаттады. Олар ақырында тамыз айында Римге баруға рұқсат алды және сол айдың басында жолға шықты.

Испанияға екінші сапары

Испанияда екінші рет 1616 жылғы сәуірде Хасекура патшамен тағы кездесті, ол сауда келісіміне қол қоюдан бас тартты, себебі Жапон елшілігі Жапония билеушісі Токугава Иэясудың ресми елшілігі болып көрінбеді. Керісінше, ол 1614 жылғы қаңтарда Жапониядан барлық миссионерлерді қуу туралы жарлық шығарды және Жапонияда христиан дінін қудалауды бастады. Екі жыл өткен соң, Еуропаны аралағаннан кейін, миссия 1616 жылғы маусымда Севильядан Жаңа Испанияға (Мексика) аттанды. Кейбір тіркеу құжаттарында кейбір жапондықтардың Испанияда қалған болуы мүмкін екендігі көрсетілген, бұл олардың соңғы тоқтаған жері Севильяға жақын ауылдарда (Эспартинас және Кория-дель-Рио) болғандықтан ықтимал. Қазіргі Испанияда "Хапон" фамилиясы бар отбасылар кездеседі.

Хасекура елшілігі туралы батыс басылымдары

Хасекура Цуненага елшілігі Еуропа бойынша көптеген жариялымдардың тақырыбы болды. 1615 және 1616 жылдары елшілікке ілесіп келген итальян жазушысы Сципионе Амати 1615 жылы Римде "Воксу патшалығының тарихы" атты кітап жариялады. Бұл кітап 1617 жылы неміс тіліне де аударылды. 1616 жылы француз баспагері Абрахам Савгрен Хасекураның Римге сапары туралы есеп жариялады: "Récit de l'entrée solemnelle et remarquable faite à Rome, par Dom Philippe Francois Faxicura" ("Дом Филипп Франсуа Факсикураның Римге салтанатты және ерекше кіруі туралы есеп").

Мексикаға оралу

Хасекура Жапонияға қайтып келе жатқанда Мексикада 5 ай болды. Сан-Хуан Баутиста кемесі 1616 жылдан бері Акапулькода күтіп тұрды, бұл Жапониядан Мексикаға Тынық мұхиты арқылы жасалған екінші сапардан кейін болды. Капитан Йокозава Шоген басқарған кемеде Киотодан әкелінген құнды бұрыш пен лактан жасалған бұйымдар болды, олар Мексика нарығында сатылды. Мексикадан Жапонияға тым көп күміс кетпеуі үшін испан корольі вице-корольден кірісті Мексика тауарларына жұмсауды сұрауды өтінді, бірақ Хасекура мен Йокозаваға сәйкесінше 12 000 песо және 8 000 песо күміс алып қайтуға рұқсат берілді.

Филиппин

1618 жылы сәуірде Хасекура мен Луис Сотело Мексикадан Филиппинге «Сан-Хуан Баутиста» кемесімен келді. Кемені Испания үкіметі протестанттық елдердің шабуылдарына қарсы қорғаныс жүйесін нығайту мақсатында сатып алды. Манила қаласында архиепископ 1619 жылдың 28 шілдесінде Испания короліне жолдаған хатында осы келісімді былай сипаттады:

«Губернатор жапондықтармен өте жақсы қарым-қатынаста болды және оларға қорғау берді. Олар көптеген қымбат заттар сатып алмақ болғандықтан, кемелерін беруге келісті. Кеме дереу жауынгерлік жағдайға келтірілді. Губернатор ақырында кемені сатып алды, себебі ол өте сапалы және берік болып шықты, ал қолда бар кемелердің саны өте аз еді. Сіздің Шаңырағыңыз үшін, төленген баға әділ болды.» (Документ 243)

Филиппинде болған кезінде Хасекура Дате Масамуне үшін көптеген тауарлар сатып алды және ұлына жазған хатында айтқандай, кеме салды. 1620 жылдың тамыз айында ол Нагасаки портына жетіп, Жапонияға қайта оралды.

Жапонияға оралу

Хасекура оралған кезде Жапония күрт өзгерді: 1614 жылдан бері христиан дінін жоюға күш салынып жатты, Токугава Иэясу 1616 жылы қайтыс болды және оның орнына одан да шетелге жатқыш көзқарастағы ұлы Токугава Хидетада келді, ал Жапония оқшаулану саясаты – "Сакокуқа" қарай бет бұрды. Хасекураның елшілігі кезінде осы қуғын-сүргін туралы хабар Еуропаға жеткендіктен, еуропалық билеушілер, әсіресе Испания королі Хасекураның сауда және миссионерлік ұсыныстарына оң жауап беруден тартынды. Хасекура Сендайға келген соң Масамуне Датеге саяхаты туралы баяндады. Ол Рим папасы Пауыл V-нің портретін, дұғада тұрған өзінің портретін (жоғарыда көрсетілгендей) және Филиппиннен әкелген Цейлон және Малайзия/Индонезия пышақтары жиынтығын табыс етті, бәрі де бүгінде Сендай қалалық мұражайында сақтаулы. "Масамуне үйінің жазбалары" оның баяндамасын қысқаша сипаттайды, соңында Хасекураның сөздеріне қатысты таңғалыс пен ашу арасындағы криптикалық сезіммен ("奇怪最多シ") аяқталады: "Рокуэмон Оңтүстік елдерге барды, Паоло патшаға құрмет көрсетті, онда бірнеше жыл тұрды, енді Лузоннан қайтып келді. Оңтүстік елдердің патшаларының суреттерін және өзінің суретін әкелді, оларды табыс етті. Оның Оңтүстік елдер туралы айтқандарының көп бөлігі және Рокуэмонның сөздерінің мағынасы таң қалдырарлық және ерекше болды."

Ұрпақтары мен қызметшілерінің өлтірілуі

Хасекураның Рокуэмон Цунейори есімді ұлы болды. Оның ұлының екі қызметшісі, Йогоэмон (与五右衛門) және оның әйелі христиан дінін ұстанды деп айыпталды, бірақ азаптау кезінде (қарсы бағытта ілу, "тсуруши" деп аталады) сенімінен бас тартудан бас тартты және нәтижесінде 1637 жылдың тамызында қайтыс болды. 1637 жылы Рокуэмон Цунейоридің өзі де Эдодан келген біреудің шағымынан кейін христиандыққа күдік келтірді, бірақ Комёдзи (光明寺) Дзен ғибадатханасының басшысы болғандықтан тергеуден қашып құтылды. 1640 жылы Цунейоридің тағы екі қызметшісі, Хасекурамен бірге Римге барған Тарозаэмон (太郎左衛門, 71) және оның әйелі (59) христиан дінін ұстанды деп айыпталды. Олар да азаптау кезінде сенімінен бас тартудан бас тартты және қайтыс болды. Бұл жолы Цунейори кінәлі деп танылды және сол күні 42 жасында, өзінің үйінде христиандарды жарияламағаны үшін, оның өзінің христиан болғандығы расталмаған күйінде, жазаланды. 11-ші ұрпақ Мияги префектурасының Сендай қаласы Вакабаяши ауданына көшті, онда қазіргі 13-ші ұрпақ Цунетака Хасекура тұрады. 13-ші ұрпақ Мияги және Акита префектураларында белсенді қызмет етеді.

Мұра

Хасекураның саяхаттарының өзі Жапонияда Сакоку саясатынан кейін ел қайта ашылғанға дейін ұмытылып кеткен еді. 1873 жылы Ивакура Томоми басқарған Еуропадағы жапон елшілігі (Ивакура миссиясы) Италиядағы Венецияға сапары барысында Хасекураның саяхаттары туралы алғаш рет құжаттар көрсетілген кезде естіді. Хасекура Цуненаганың мүсіндері Мексикадағы Акапульконың шетінде, Кубада Гавана шығанағының кіреберісінде, Испаниядағы Кория-дель-Риода, Италиядағы Чивитавеккия шіркеуінде, Ишиномаки қаласына жақын Цукиноурада және Миягидегі Осато қаласында орналасқан. Кория-дель-Рионың шамамен 700 тұрғыны Жапон тегін (алғашқыда Хасекура де Жапон) алып жүреді, бұл оларды Хасекура Цуненаганың делегациясының мүшелерінің ұрпақтары екенін көрсетеді. Хасекура алғаш рет саяхатына шыққан Исиномаки портында елшілікті бейнелейтін және Сан-Хуан Баутистаның көшірмесін көрсететін ойын-сауық паркі салынды.

Өмірге негізделген шығармалары

1980 жылы Шусаку Эндо "Самурай" атты роман жазды, ол Хасекураның саяхаттарын баяндайтын ойдан шығарылған туынды. 2005 жылы Испанияда түсірілген "Гисаку" атты анимациялық фильм 17 ғасырда Испанияға келген Йохей есімді жас жапон самурайының басынан өткен оқиғаларды көрсетеді, бұл оқиға Хасекураның саяхаттарынан шабыттанған. Йохей сиқырлы күштерінің арқасында бүгінгі күнге дейін жасырынып аман қалды ("Ғасырлар бойы ұйықтағаннан кейін, ол өзі танымайтын әлемде оянады") және суперқаһарман ретінде қазіргі Еуропада көптеген оқиғалардың қаһарманы болады. Джон Хиллидің 2017 жылғы "Севилья самурайлары" атты тарихи романы Хасекура мен оның 21 самурайдан тұратын делегациясының саяхатын суреттейді. 2019 жылы жарық көрген "Самурайдың қызы" атты жалғасы самурай мен испан әйелінен туған жас қыздың және анасы қайтыс болғаннан кейін әкесімен Жапонияға жасаған саяхатын баяндайды. 2018 жылы Стефан Бегойн режиссерлік еткен француздық деректі фильм "Un samouraï au Vatican" Хасекура Цуненага басқарған Еуропаға дипломатиялық миссияның саяхатын көрсетеді. Содан кейін, 2021 жылы деректі фильмнің өңделген нұсқасы PBS деректі телесериалының 19-шы маусымының 5-ші бөлімі ретінде көрсетілді.

Пайдаланылған әдебиеттер

Хасекураның экспедициясы туралы көркем әңгіме.