Емендегі ежелгі Саба тілі

Кіріспе

Ежелгі Оңтүстік Арабия тілі, кейде Саба тілі деп аталатын бұл тіл, шамамен б.з.д. 1000 жылдан бастап 6-шы ғасырға дейін Саба тайпасы тарапынан қолданылған. Оңтүстік Арабияның ежелгі өркениетінің Химяриттер, Хашидиттер, Ширвахиттер, Хумланиттер, Гайманиттер және Радманиттер сияқты басқа халықтары да оны жазу тілі ретінде пайдаланған. Саба тілі – афроазиялық тілдер отбасының Оңтүстік Араб семит тобына жатады. Саба тілі ерекшелігі – үшінші жақты көрсету үшін "h" әрпін және себептік жөндік түрін жасау үшін қолдануында. Ал қалған тілдер осы мақсатта "s1" әрпін пайдаланған. Сондықтан Саба тілі "h" тілі, ал қалғандары "s" тілі деп аталды. Африканы Саба тайпасының жаулап алу кезеңіне қатысты көптеген Саба жазбалары да табылды.

Сценарий

Сәби тілі Оңтүстік Арабия әліпбиінде жазылған, және еврей және араб тілдері сияқты тек дауыссыз әріптерді көрсететін, ал дауыстылар тек matres lectionis арқылы белгіленген. Ұзақ жылдар бойы тек ресми Маснад жазуындағы (Сабаик ms3nd) жазулар ғана табылған, бірақ 1973 жылы б.з.д. II ғасырының екінші жартысына дейінгі тарихтағы екінші, кішкентай және ағымдағы жазудағы құжаттар ашылды; олардың тек бірнешеуі ғана қазірге дейін жарияланған. Оңтүстік Арабия әліпбиі Йемен, Эритрея, Джибути және Эфиопияда б.з.д. VIII ғасырынан бастап қолданылды, және үш орында да кейіннен қазірге дейін қолданылып келе жатқан Ге’ез әліпбиіне айналды. Алайда, Ге’ез тілі енді Сабай немесе Көне Оңтүстік Арабия тілдерінің ұрпағы деп есептелмейді; және семит тілдерінің бір мезгілде қолданыста болғандығын көрсететін тіл біліміндегі дәлелдер бар, олар Эритрея мен Эфиопияда б.з.д. 2000 жылға дейін сөйленген. Сабай тілі шамамен 1040 арнау жазуында, 850 құрылыс жазуында, 200 құқықтық мәтінде және 1300 қысқа графикалық жазуда (тек жеке есімдерді қамтитын) кездеседі. Әзірге ешқандай маңызды әдеби мәтін табылған жоқ. Дереккөздердің жеткіліксіздігі және жазулардың шектеулі формасы Сабай тілінің грамматикасын толыққанды түсінуді қиындатады. Орта Сабай кезеңіне жататын, ағаш таяқшаларға ойылған мыңдаған ағымдағы жазулар (Zabur деп аталады) табылған; олар хаттар мен құқықтық құжаттарды көрсетеді, сондықтан грамматикалық формалардың кең ауқымын қамтиды.

Әуелі дауыстылар

Саба тілі абжад әрпімен жазылатындықтан, дауысты дыбыстар белгіленбегендіктен, дауысты жүйесі туралы нақты айту қиын. Дегенмен, басқа семит тілдеріне сүйенсек, оның кем дегенде a, i және u дауыстылары болған деп есептеледі, олар қысқа және ұзақ ā, ī және ū түрінде кездескен. Ежелгі саба тілінде ū және ī ұзын дауыстылары w және y әріптерін matres lectionis ретінде қолданып, кейде белгіленген. Ежелгі кезеңде мұндай жазу әдетте сөздің соңында қолданылса, орта және кейінгі саба тілінде сөздің ортасында да жиі кездеседі. Саба тілінде ұзын дауысты ā жазуға арналған белгі жоқ, бірақ кейінгі жазуларда Радманит диалектісінде h әрпі этимологиялық тұрғыдан күтпеген жерлерде көпше түрінде қолданылады: мысалы, bnhy (ұлдары; құрастырмалы жай) әдеттегі bny орнына; бұл h әрпі ā дауыстысын білдіреді деген жорамал бар. Ұзын дауыстылар ū және ī, әрине, жеке есімдіктердегі hmw (олар), етістік түрі ykwn (сондай-ақ ykn деп жазылады; ол болады) және mw, my энклитикалық бөлшектерінде, мүмкін, баса көрсету үшін белгіленген сияқты көрінеді.

Қосындылар

Саба тілінде, протосемит тілі сияқты, үш сибиляциялы фонема бар, олар әртүрлі әріптермен көрсетіледі; осы дыбыстардың нақты фонетикалық сипаты әлі анықталған жоқ. Саба тілінің зерттелуінің бастапқы кезеңдерінде ежелгі Оңтүстік Араб тілі еврей әріптерімен жазылған. Альвеолярлық немесе поствелярлық үнді қабаттаушы дыбыстардың транскрипциясы пікірталас тудырды; алғашқы кезеңдегі белгісіздіктен кейін Николаус Родоканакис және басқалар Corpus Inscriptionum Semiticarum үшін таңдаған транскрипция (s, š және ś) басымдық алды, бірақ А. Ф. Л. Бистон оны 1–3 индекстерімен жазылған s арқылы алмастыруды ұсынды. Бұл соңғы нұсқа ағылшын тілінде сөйлейтін әлемде кеңінен қабылдалды, ал неміс тілінде сөйлейтін аймақтарда, мысалы, төмендегі кестеде келтірілген ескі транскрипция белгілері жиі қолданылады. Бистон оларды s1, s2 және s3 деп белгіледі. Протосемит тілінің сибиляциялы дыбыстарының соңғы реконструкцияларын ескере отырып, s1 ықтимал [s] немесе [ʃ] ретінде айтылған, s2 ықтимал бүйірлік үнді қабаттаушы [ɬ], ал s3 аффрикат [t͡s] ретінде дами алуы мүмкін деп болжауға болады. Үш дыбыс арасындағы айырмашылық Ежелгі Саба және Орта Саба тілдерінде сақталады, бірақ Кейінгі Саба тілінде s1 және s3 бірігеді. Индекс n ерте Саба кезеңінен кейін ғана пайда бола бастады. Ерекшеленген дауыссыз дыбыстар q, ṣ, ṭ, ẓ және ḍ-ның нақты табиғаты да талқылауда: олар қазіргі араб тіліндегідей фарингалды ма, әлде эфиопия тіліндегідей (және реконструкцияланған протосемит тілінде) глоттализацияланған ба? Екі мүмкіндікті де қолдайтын аргументтер бар. Дегенмен, Орта Саба тілінен бастап ṣ және ẓ әріптері жиі алмастырылады, бұл олардың бір фонемаға біріккенін көрсетеді. Протосемит *p дыбысының нәтижесі ретінде билабиалдық үнді қабаттаушы f дыбысы латынша жазылған есімдерде дәлелденген. Кейінгі Саба тілінде ḏ және z да бірігеді. Ежелгі Саба тілінде n дыбысы кейде ғана келесі дауыссыз дыбысқа ұқсасады, бірақ кейінгі кезеңдерде бұл ассимиляция қалыпты құбылысқа айналады.

Sabaic, like Proto Semitic, contains three sibilant phonemes, represented by distinct letters; the exact phonetic nature of these sounds is still uncertain. In the early days of Sabaic studies, Old South Arabian was transcribed using Hebrew letters. The transcriptions of the alveolars or postvelar fricatives remained controversial; after a great deal of uncertainty in the initial period the lead was taken by the transcription chosen by Nikolaus Rhodokanakis and others for the Corpus Inscriptionum Semiticarum (s, š, and ś), until A. F. L. Beeston proposed replacing this with the representation with s followed by the subscripts 1–3. This latest version has largely taken over the English speaking world, while in the German speaking area, for example, the older transcription signs, which are also given in the table below, are more widespread. They were transcribed by Beeston as s1, s2, and s3. Bearing in mind the latest reconstructions of the Proto Semitic sibilants, we can postulate that s1 was probably pronounced as a simple [s]or [ʃ], s2 was probably a lateral fricative [ɬ], and s3 may have been realized as an affricate [t͡s]. The difference between the three sounds is maintained throughout Old Sabaic and Middle Sabaic, but in the Late period s1 and s3 merge. The subscript n did not start appearing until after the Early Sabaic period. The exact nature of the emphatic consonants q, ṣ, ṭ, ẓ and ḍ also remains a matter for debate: were they pharyngealized as in Modern Arabic, or were they glottalized as in Ethiopic (and reconstructed Proto Semitic)? There are arguments to support both possibilities. In any case, beginning with Middle Sabaic the letters representing ṣ and ẓ are increasingly interchanged, which seems to indicate that they have fallen together as one phoneme. The existence of bilabial fricative f as a reflex of the Proto Semitic *p is partly proved by Latin transcriptions of names. In late Sabaic ḏ and z also merge. In Old Sabaic the sound n only occasionally assimilates to a following consonant, but in the later periods this assimilation is the norm.

Қосылым

Басқа батыс семит тілдеріндей, сабай тілінде де шекті етістік формаларының екі түрі бар: жұрнақтармен жасалған кемелді және префикстер мен жұрнақтардың біріктірілуімен жасалған кемелсіз. Кемелсіз формада екі түрді ажыратуға болады: қысқа форма және n арқылы жасалған ұзын форма (әсіресе, n кемелсіз), ол Қатабан және Хадрамит тілдерінде кездеспейді. Іс жүзінде қолдануда екі кемелсіз форманы бір-бірінен ажырату қиын. Кемелді және кемелсіздің жұпталуын былай қорытындылауға болады (белсенді және пассив формалары әріптік жазуда ажыратылмайды; сөздік мысалы fʿl – «істеу»):

КемелдіКемелсізҚысқа формаҰзын формаЖадағай1. С. фʿл к (?) 2. С. е. фʿл к 2. С. ә. фʿл кт фʿлт фʿл н3. С. е. фʿлй фʿлй фʿл н3. С. ә. фʿл тт фʿлт фʿл нЖұп1. С. е. фʿл(й)й фʿл йй фʿл нн1. С. ә. фʿл тыт фʿл йт фʿл ннКөпше2. С. е. фʿл кмвт фʿл нн3. С. е. фʿл уй фʿл уй фʿл нн3. С. ә. фʿл й, фʿл н (?)т фʿл н(?)т фʿл нн(?)

Керемет

Кемелдік жақ негізінен өткен оқиғаны сипаттау үшін қолданылады. Тек шартты сөздер мен түйіндемелерде және шартты мағынасы бар қатысты сөздерде ғана ол классикалық араб тіліндегідей қазіргі уақыттағы әрекетті көрсетеді. Мысалы: w s3ḫly Hlkʾmr w ḥmʿṯt "Hlkʾmr және ḥmʿṯt кінәларын мойындады (екілік)".