Кіріспе

Шахма бабуины (Papio ursinus), сондай-ақ Кейп бабуины деп те аталатын бұл бабуин, барлық бабуиндер сияқты, Ежелгі әлем маймылдар тұқымдасына жатады. Ол барлық маймылдардың ішіндегі ең ірілерінің бірі. Негізінен Оңтүстік Африкада таралған шахма бабуины үстемдік иерархиясы, ұжымдық азық іздеу, аналықтардың балаларды асырап алуы және достық қарым-қатынастар сияқты әртүрлі әлеуметтік мінез-құлықтарға ие. Бұл мінез-құлықтар күрделі эволюциялық экологияның құрамдас бөлігін құрайды. Жалпы алғанда, түрге қауіп төніп тұрған жоқ, бірақ адам санының өсуі адамдар мен бабуиндер арасындағы байланысты күшейтті. Аң аулау, тұзаққа түсіру және жазабас оқиғалар көптеген бабуиндердің өліміне немесе жабайы табиғаттан кетуіне себеп болады, соның салдарынан бабуиндердің саны азайып, әлеуметтік құрылымы бұзылады.

Таксономия

Африкадағы бабуиндердің (Papio) әртүрлі популяциялары арасындағы будандастыруға байланысты авторлар кейде бүкіл радиацияны бір түрге, хамадрия бабуинына (Papio hamadryas) топтастырады. Содан кейін популяцияларды түршелерге бөлу үшін кездейсоқ шекаралар қолданылды. Басқа авторлар шақма бабуинын сары бабуиннің (Papio cynocephalus) түршесі деп санаған, бірақ қазір ол жеке түр ретінде, Papio ursinus деп танылған. Шақма бабуины қолданылатын жіктемеге байланысты екі немесе үш түршеге бөлінеді. Grubb және авторлар (2003) екі түрше тізімдесе, Groves (2005) «Әлемдегі сүтқоректілер түрлерінде» үш түрше келтірген. Ол ең ауыр түрлердің бірі; аталықтарының салмағы орташа есеппен шамамен 2 кг-ға дейін жетеді. Бабуиндерде жыныстық диморфизм байқалады, әйелдер аталықтарға қарағанда айтарлықтай кішідірек. Ересекті аналық шақманың салмағы орташа есеппен , ал ересек аталықтары кейбір жағдайларда ересек аналықтарынан екі есе ұзын және үш есе ауыр болуы мүмкін. Ол зәйтүн бабуинымен шамамен бірдей, бірақ орташа дене массасы бойынша сәл жоғары, ал салмағы компактты мандрильге ұқсас, аталықтарының салмағы шақма бабуинынан орташа есеппен көп, ал аналықтары аналық шақмадан аздап жеңіл. Жалпы ұзындығы және жыныстар арасындағы орташа (бірақ ең жоғары емес) дене салмағы бойынша мандриль әдетте барлық қазіргі маймылдардың ішіндегі ең үлкені деп есептелсе, шақма бабуины ең ірі маймыл болып көрінеді. Шақма бабуины әдетте қоңырдан сұр түске дейін болады және мойнының артқы жағында қалың түк болады. Солтүстік бабуин түрлерінің (Гвинея, хамадрия және зәйтүн бабуиндары) аталықтарынан айырмашылығы, шақма аталықтарында қасқыр жоқ. Бұл бабуиннің ең ерекше белгісі – оның ұзын, төмен қарай еңкейген беті. Шақма бабуиндарының аталықтарының тістерінің орташа ұзындығы, олар туған тобынан кеткен кезде 7 см-ге жетеді. Бұл тістердің ең ұзын кезеңі, себебі содан кейін олар тозығып немесе сынуы мүмкін. Түршелердің арасында көлем және түс бойынша айырмашылықтар бар. Кейп шақмасы ірі, ауыр, қоңыр және қара аяқтары бар. Сұр аяқты шақма Кейп шақмасынан сәл кіші, түсі мен дене бітімі ашық, ал аяқтары сұр. Ruacana шақмасы әдетте Кейп шақмасының кішірек, азырақ қоңыр нұсқасы болып көрінеді.

Тіршілік ету ортасы және таралуы

Чакма бабуины орманды, саванна, дала және шөлді жерлерде, Дракенсбергтің шөпті альпілік беткейлерінен Калахари шөліне дейін қоныстанды. Африкалық шаруалардың көпшілігі бабуиндарды зиянкестер деп есептейді, себебі олар егілген дақылдар мен малға таласады. Әсіресе Жақсы Үміт мүйісінде чакма бабуиндары моллюскалар және басқа да ұсақ теңіз жәндіктелерін іздейтіні белгілі. Ол көбінесе аңның етін жеп қояды, ал ірі жануарларды аулауға сирек тырысады. Бір рет чакма бабуинының нәресте өлтіргені туралы хабар болған, бірақ бұл оқиға соншалықты сирек болғандықтан, жергілікті тұрғындар оны колдовство деп ойлаған. Көбінесе жабайы чакма бабуиндары адамдар жақындағанда қашып кетеді, бірақ бабуиндардың қоныстанған жерлеріне жақын ауылдар мен қалалардағы адамдар қалдырған тағам мен қоқыстың оңай қолжетімді болуына байланысты бұл өзгеріп жатыр.

Жауыздық

Олардың қаһарлы табиғаты мен үлкен мөлшеріне қарамастан, шақма бабуиндары түрлі жыртқыштарға осал. Күдісіз, ересек шақма бабуиндарының басты жыртқышы – барс. Ватерберг биосферасында чакма бабуины барлық өлтірілгендердің 20,2%-ын және барс өнімдерінің 18,7%-ын құрады. Бұрын аз жазылған болса да, Африка жабайы иті, еркек бабуиндармен шамалас немесе тіпті олардан кішірек болса да, Мана бассейндері ұлттық паркінде (Зимбабве) чакма бабуиндарын басты олжасы ретінде қарастырып, 118 өлтірудің 44%-ын құрады. Чакма бабуиндарына сирек кездесетін жыртқыштық шабуылдарды арыстандар, дақты гиена, Ніл крокодилдері және Африка тас питоны жасағаны хабарланды (қауіптің азаятын деңгейі бойынша). Шақалар мен жас шақма бабуиндарының жыртқыштары тіпті де әртүрлі болуы мүмкін, бірақ олар туралы мәлімет аз. Су қоймалары сияқты қауіпті жерлерге жақындағанда, шақма бабуиндары тобының осал мүшелері топтың арт жағына қарай жылжуы мүмкін, бірақ жыртқыш жақындаса, қорқыныштан топтың алдыңғы қатарына шығуы да мүмкін. Ересек еркек чакма бабуинының қорғанысы күшті, ол жыртқыштарға үлкен, өткір кәдімгі тістерімен шабуылдай алады, бұл кем дегенде барс сияқты қаһарлы жыртқыштарға да ауыр зақым келтіруі мүмкін, және (жараланбайтындығына қарамастан) ересек еркектер бабуин тобының ең осал мүшелері емес. Басқа маймылдардағыдай, үлкен, күшті еркек бабуиндар жыртқыштар көзге түскен жағдайда, шабуылдау арқылы топтың осал мүшелерін сәтті қорғай алады.

Әлеуметтік ұйым

Чакма бабуины әдетте әлеуметтік топтарда, яғни «топтарда» өмір сүреді, олар бірнеше ересек еркектер, ересек әйелдер және олардың балаларынан құралады. Алайда, кейде бір ғана ересек еркек пен бірнеше ересек әйелдерден тұратын өте шағын топтар да пайда болады. Чакма топтарында үстемдік иерархиясы қалыптасады. Топтағы әйелдердің статусы анасы арқылы мұраға көшеді және салыстырмалы түрде өзгермейді, ал еркектердің статусы жиі өзгеріп отырады, әсіресе үстем еркек ауысқанда. Чакма бабуиндарының ерекшелігі – аталар да, аналар да өз жыныстағы мүшелермен тығыз қарым-қатынас жасамайды. Керісінше, ең берік әлеуметтік байланыстар көбінесе туыс емес ересек еркектер мен әйелдер арасында болады. Бала өлтіру шақма бабуиндары арасында басқа көптеген бабуин түрлеріне қарағанда жиі кездеседі, себебі жаңа үстемдікке ие болған еркектер көбінесе бұрынғы үстем еркек тудырған нәрестелерді немесе жас бабуиндарды өлтіреді. Бабуин топтары күрделі топтық мінез-құлыққа ие және дене тілі, бет-әлпеті, дауыс және сезіну арқылы байланыс жасайды.

Таңертеңгі таралу үлгілері

Чакма бабуины түнгі жыртқыштардан сақтану үшін көбінесе биік жартастарда, тік жарларда немесе биік ағаштарда үлкен топта ұйықтайды. Таңғы уақытта ұйықтайтын жерден таралу синхронды болады, топтың барлық мүшелері бір уақытта кетеді. Көп жағдайда таралуды бір жеке тұлға бастайды, ал топтың қалған мүшелері оған ілесуді немесе ілеспеуді шешеді. Сәтті таралуды бастау үшін кем дегенде бес ізбасарды тарту қажет, бірақ барлық бастау әрекеттері сәтті аяқталмайды. Күтпегендей, бастамашының үстемдік статусы таралудың сәтті басталуымен тығыз байланысты емес; үстем тұлғалар бағынышты тұлғаларға қарағанда сәтті таралуды бастауға көбірек бейім емес. Бір зерттеу көрсеткендей, таралу бастау әрекеттерінің табыстылық деңгейі барлық жыныстар бойынша салыстырмалы түрде тұрақты болғанымен, еркектер әйелдерге қарағанда бастама көтеруге бейім, ал бала емізетін әйелдер ұрпағына тәуелді емес әйелдерге қарағанда бастама көтеруге азырақ бейім. Тағы бір зерттеу сәл өзгеше нәтижелерге қол жеткізді. Таңғы таралуды бастауда үстемдік иерархиясы маңызды рөл атқармаса, әлеуметтік байланыс маңызды. Топта орталық рөл атқаратын (күтім жасау және басқа мүшелермен өткізген уақыт арқылы өлшенген) чакма бабуиндары таңғы таралу кезінде оларға көбірек ілеседі. Бұл зерттеу топ мүшелері өте жақын байланыста болған тұлғалардың мінез-құлқына көбірек ұмтылатынын көрсетті.

Тамақ іздеу

Топтың азық іздеу шешімдерінде үстемдік рөл атқарады. Доминантты жеке тұлға (әдетте альфа-еркек) топты оңай монополияланатын ресурстарға жетелейді. Топ көбінесе одан кейін ереді, тіпті көптеген бағынышты мүшелер осы нақты ресурсқа қол жеткізе алмайды. Таңертеңгі таралу сияқты, топ мүшелерінің көшбасшыны ұстануға бейімділігі сол үстем жеке тұлғамен әлеуметтік байланыстарымен оң байланысты. Бірнеше жеке тұлғаның бірдей ресурсқа бірден қол жеткізуімен ұжымдық азық іздеу мінез-құлқы да байқалды. Дегенмен, бұл мінез-құлықты әлеуметтік байланыс емес, ортақ тамақтану қажеттіліктеріне байланысты деп санауға болады. Бірдей тамақтану қажеттіліктері бар жүкті әйелдер, фертильді әйелдерге қарағанда мінез-құлқының синхрондалу ықтималдығы жоғары. Азық-түлік тығыздығы төмен аймақтарда азық іздеу синхрондалуы төмендейді.

Бала асырап алу

Чакма бабуиндерінде асырап алу мінез-құлқы байқалады. Анасы қайтыс болған немесе жоғалған жетім бабуиндер өздерін өздері күтіп-бағу үшін тым кішкентай болады. Бір зерттеуде тоғыз табиғи жетім және үш жасанды жетім баланың барлығы, біреуін қоспағанда, топтың басқа бір мүшесімен асыралып алынған. Асыралып алынбаған бала 16 айлық болған, ең үлкен жетімнен 4 ай үлкен және өздігінен өмір сүруге жеткілікті есейген еді. Асырап алу мінез-құлқына жетім баламен бірге ұйықтау, оны күту, көтеріп жүру және топтың басқа мүшелерінен қорғау кіреді. Еркек және әйел бабуиндердің екесі де балаға қамқорлық жасайды, және бұл баланың жынысына байланысты емес. Сонымен қатар, күтімшілердің басым көпшілігі көбеюге дайын емес, олар төрт немесе бес жаста. Бұл мінез-құлықты түсіндіретін екі негізгі теория бар: туыстық таңдау, онда күтімшілер туысқан болуы мүмкін жетімдерге қамқорлық жасайды, және ата-аналық тәжірибе, онда жас бабуиндер өздерінің ата-аналық дағдыларын жетілдіру үшін жетімді пайдаланып, өмірге бейімделу мүмкіндіктерін арттырады.

Достық

Жақма бабуиндері арасында көбінесе «достық» деп аталатын қарым-қатынастар қалыптасады. Бұл өзара көмектесуге негіделген қарым-қатынастар әдетте сүт емізіп жүрген аналықтар мен ересек аталықтар арасында болады. Аналықтар нәресте өлтіруден қорғану үшін аталық достықтарына ұмтылады деп саналады. Көптеген бабуин түрлерінде жаңа топқа келген иммигрант альфа-аталықтар көбінесе нәресте өлтіруге бейім. Жаңа аталық, өзге шешеден туған нәрестелерді өлтіру арқылы, топтағы аналықтармен жұптасуға болатын уақытты қысқартады. Әдетте, күтімге мұқтаж баласы бар аналық, баласы шамамен 12 айлыққа толғанда және емшектен шығарғанға дейін жыныстық белсенділікке түсе алмайды. Дегенмен, анасы баласы өлгеннен кейін көп ұзамай жыныстық қатынасқа дайын болады. Бұл қорғаныс гипотезасы аталықтар арасындағы иерархиядағы өзгерістер кезінде аналық бабуиндердегі стресс гормондарының деңгейін зерттеу арқылы қолдау табады. Иммигрант аталық еркектер үстемдік иерархиясының ең жоғары сатысына көтерілгенде, сүт емізіп жүрген және жүкті аналықтардың стресс гормондарының деңгейі артады, ал нәресте өлтіру қаупі жоқ аналықтардағы стресс гормондары өзгеріссіз қалады. Сонымен қатар, аталық досы бар аналықтар, досы жоқ аналықтарға қарағанда стресс гормондарының деңгейі аз өседі. Аталықтар үшін достықтың пайдасы осылайша түсіндіріле бермейді. Аталықтар көбінесе өзі жұптасқан аналықтармен достық қарым-қатынасқа түседі, бұл олардың өз балаларын қорғау үшін, әйелдің болашақ ұрпағын қорғау үшін емес, достыққа баруы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл достық қарым-қатынастар жақма бабуиндерінің жұптасу жүйесінде маңызды рөл атқарады. Аналық бірнеше аталықпен жұптасады, бұл оның баласының әкесі болуға мүмкіндігі бар аталықтар санын арттырады және оның балаларын қорғауға және күтім жасауға дайын дос табу ықтималдығын жоғарылатады. Аналық жақма бабуиндері аталық достықтары үшін бір-бірімен бәсекелесетіні байқалған. Бұл бір аталықтың бірнеше аналыққа әке болу ықтималдығының жоғары болуының салдары болуы мүмкін. Бұл бәсекелестіктер аналықтардың үстемдік иерархиясымен күшті байланысты, үстем аналықтар бағынышты аналықтарды аталықтармен достық қарым-қатынаста ығыстырады. Әдетте, үстем аналық, бағынышты аналықтың досы болып табылатын аталықпен достық құруға тырысқанда, бағынышты аналық сол аталыққа күтім көрсетуді және кеңістіктегі жақындықты азайтады, бұл оның баласының нәресте өлтіру қаупіне ұшырауы мүмкін.

Қорғау

Чакма бабуины кеңінен таралған және қорғауға алынған жануарлар тізіміне кірмейді. Дегенмен, кейбір шектеулі аймақтарда, мысалы, Оңтүстік Африканың Оңтүстік Кейп түбегінде, олардың жергілікті популяциясы мекендеу орындарының жоғалуы және барыс, арыстан сияқты қорғалатын басқа түрлердің шабуылдары салдарынан азайып барады. Көптеген топтар тамақ іздеу кезінде қалалық аймақтарда мазасыздық тудырып, қоқыс жәшіктерін аударып, көліктер мен үйлерге заңсыз кіріп, көптеген зиян келтіреді. Бұл топтар қауіпті және агрессивті болуы мүмкін, тіпті адамдардан тікелей тамақ ұрлайды. Осындай жағымсыз кездесулер нәтижесінде, ашуланған жергілікті тұрғындар бабуиндерді аңдап, улап тастайды. Оқшауланған бұл популяцияның 10 жыл ішінде жойылуы мүмкін деп есептеледі. Бұл ретте, IUCN үшін жұмыс істейтін сарапшылар түрдің бүкіл ареал бойынша қысқаруына әкелетін елеулі қауіптер жоқ деп санайды.