Кіріспе

Екінші тілді үйрену процесі – екінші тілді табиғи меңгеру. Екінші тілді меңгеру (SLA), кейде екінші тілді үйрену деп аталады, немесе L2 (тіл 2) меңгеру, адамдардың екінші тілді үйрену процесі. Екінші тілді меңгеру – бұл осы процесті зерттеуге арналған ғылыми сала. Кейбір мамандар екінші тілді меңгеруді қолданбалы лингвистиканың бір саласы деп санайды, бірақ психология және білім беру сияқты басқа да ғылымдар да оны зерттейді. SLA зерттеулерінің орталық тақырыбы – аралық тіл: білім алушылар қолданатын тіл, олардың білетін тілі мен үйренетін тілі арасындағы айырмашылықтардың ғана емес, сонымен қатар өзінің жүйелі ережелері бар толыққанды тілдік жүйе. Бұл аралық тіл білім алушылар мақсатты тілге қатысқанда біртіндеп дамиды. Жаңа тілдің элементтерін меңгеру реті оқушылардың ана тіліне қарамастан, тілдік білім алған-алмағандығына қарамастан, тұрақты болып қалады. Дегенмен, білім алушылардың білетін тілдері жаңа тілді үйрену процесіне әсер ете алады. Бұл әсер тілдік трансфер деп аталады. SLA-ны басқаратын негізгі фактор – білім алушылар алатын тілдік ақпарат. Білім алушылар тілді қаншалықты көп оқыса және оған қаншалықты көп уақыт берсе, соғұрлым жақсы меңгереді. Лингвист Стивен Крашен ұсынған кіріс гипотезасы екінші тілді меңгеру үшін түсінікті ақпараттың ғана жеткілікті екенін айтады. Крашен тілді меңгеру мен тілді үйрену арасындағы айырмашылықты көрсетеді, тілді меңгеру – бейсаналық процесс, ал тілді үйрену – саналық процесс деп санайды. Бұл гипотезаға сәйкес, L2 (тіл 2) меңгеру процесі L1 (тіл 1) меңгерумен ұқсас. Ал тілді үйрену – тілді саналы түрде үйрену және талдау. Крашен саналы түрде үйренген тілдік ережелер тілді қолдануда шектеулі рөл атқарады, екінші тілдің шығысын формаға қарай тексеруге арналған бақылаушы ретінде ғана қызмет етеді (егер білім алушының уақыты болса, жеткілікті білімі мен ынтасы болса). Басқа зерттеушілердің өзара әрекеттесу гипотезасы және түсінікті шығыс гипотезасы бойынша жұмыстары шығыс пен өзара әрекеттесу мүмкіндіктері білім алушылардың жоғары деңгейге жетуі үшін де қажет болуы мүмкін екенін көрсетті. Жаңа тілді қалай меңгеру туралы зерттеулер бірнеше салаға қатысты. Назар негізгі тілдік дағдылардың туа біткен (табиғат), үйренген (тәрбие) немесе екі фактордың үйлесімі екенін анықтауға бағытталған. SLA зерттеуінің танымдық тәсілдері тілді меңгеруге жауапты мидағы процестерді зерттейді, мысалы, тілге назар аудару оқу қабілетіне қалай әсер етеді немесе тілді меңгеру қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді есте сақтаумен қалай байланысты. Әлеуметтік-мәдени тәсілдер SLA-ны таза психологиялық құбылыс деп қарастырмайды және оны әлеуметтік контексте түсіндіруге тырысады. SLA-ға әсер ететін негізгі әлеуметтік факторлар – тілге бату деңгейі, L2 қауымдастығымен байланыс және жыныс. Лингвистикалық тәсілдер тілді басқа білім түрлерінен бөлек қарастырады және SLA-ны түсіндіру үшін лингвистиканың кең ауқымды зерттеулерінен алынған нәтижелерді пайдалануға тырысады. Сондай-ақ, жас және оқу стратегиялары сияқты жеке факторлардың SLA-ға қалай әсер ететіні туралы көптеген зерттеулер бар. SLA-да жасқа қатысты жиі талқыланатын тақырып – сын кезең гипотезасы, ол адамдардың балалық шақта белгілі бір жастан кейін тілді толық меңгеру қабілетін жоғалтатынын көрсетеді. Ересектер мен балалардың білім алуы арасындағы айырмашылықтар да SLA-ның қызығушылығын тудырады. Оқу стратегиялары оқу немесе коммуникативтік стратегиялар ретінде жіктеледі және тиісті меңгеру дағдыларын жақсарту үшін жасалған. Эмоционалды факторлар – жаңа тілді үйрену қабілетіне әсер ететін сезімдер. Меңгеруге әсер ететін жалпы эмоционалды факторлар – уайым, жеке тұлға, әлеуметтік көзқарас және мотивация. Жеке тұлғалық қасиеттердің ішінде интроверсия мен экстраверсия оқуға әсер етуі мүмкін. Адамдар екінші тілдің жойылуы деп аталатын процесс арқылы тілді жоғалтуы мүмкін. Бұл көбінесе тілді қолданбаудан немесе уақыт өте келе тілге бейімделмеуден туындайды. Жойылудың ауырлығы біліктілік деңгейі, жас, әлеуметтік факторлар және меңгеру кезіндегі мотивация сияқты әртүрлі факторларға байланысты. Соңында, сыныптағы зерттеулер тілді үйретудің білім алуға тигізетін әсерін қарастырады.

Анықтамалар

Екінші тіл – адамның ана тілінен өзге үйренген кез келген тіл; бұл ұғым екінші тілді меңгеру деп аталса да, үшінші, төртінші немесе одан кейінгі тілдерді үйренуді де қамтиды. Екінші тілді меңгеру – білім алушының не істейтінін көрсетеді; ол тілді оқыту әдістерін білдірмейді, бірақ оқыту меңгеруге әсер ете алады. "Меңгеру" термині бастапқыда оқу процесінің санасыздығын көрсету үшін қолданылған, бірақ соңғы жылдары оқыту мен меңгеру көбінесе мағынасы бірдей болып кетті. Екінші тілді меңгеру мұра тілін үйренуді қамтуы мүмкін, бірақ әдетте екі тілділікті қамтымайды. Көптеген екінші тілді меңгеру зерттеушілері екі тілділікті тіл үйрену процесінің нәтижесі деп санайды, емес, өзінің процесі деп, және бұл терминді ана тілі деңгейіндегі еркін сөйлеумен байланыстырады. Дегенмен, білім беру және психология салаларындағы авторлар көп тілділіктің барлық түрлерін білдіру үшін екі тілділікті жиі қолданады. СТБ-ны (Екінші тілді меңгеруді) шет тілін меңгерумен салыстырудың қажеті жоқ; керісінше, екінші тілдерді және шет тілдерін үйрену әртүрлі жағдайларда бірдей негізгі процестерді қамтиды.

Зерттеудің негізі

Екінші тілді меңгеру академиялық пәні – қолданбалы лингвистиканың саласы. Ол кең ауқымды және салыстырмалы түрде жаңа. Тіл білімінің түрлі салаларымен қатар, екінші тілді меңгеру психология және білім беру салаларымен тығыз байланысты. Академиялық пәнді оқу процесінен ажырату үшін екінші тілді меңгеру зерттеуі, екінші тілдерді зерттеу және екінші тілді меңгеруді зерттеу терминдері де қолданылады. SLA зерттеулері салааралық ғылым ретінде басталып, осы себепті нақты басталу күнін анықтау қиын. Дегенмен, екі еңбек, әсіресе, SLA-ның қазіргі заманғы зерттеуінің дамуына үлкен үлес қосты: Пит Кордердің 1967 жылғы «Оқушылардың қателіктерінің маңызы» атты мақаласы және Ларри Селинкердің 1972 жылғы «Тіл аралық кезең» атты еңбегі. Бұл сала келесі онжылдықтарда үлкен дамуға жетті. 1980 жылдан бері SLA түрлі ғылыми және теориялық тұжырымдардан зерттеледі. 2000 жылдардың басында кейбір зерттеулер 5-11 жас аралығындағы балалардың адам тілдерін және компьютер тілдерін (мысалы, Java) меңгеруінің ұқсас екенін көрсетті, бірақ бұл педагогтар арасында кеңінен қабылданбады. Бүгінгі күні бұл саладағы маңызды тәсілдер – жүйелі функционалдық лингвистика, әлеуметтік-мәдени теория, когнитивтік лингвистика, Ноам Хомскийдің әмбебап грамматикасы, дағдыларды қалыптастыру теориясы және байланыс теориясы. Тілді қалай үйренуге болады деген мәселе бойынша көптеген пікір-таластар болды және көптеген сұрақтар әлі де шешілмей тұр. Екінші тілді меңгерудің көптеген теориялары бар, бірақ олардың ешқайсысы SLA зерттеушілерінің барлығына толық түсінік ретінде қабылданбады. SLA саласының салааралық сипатынан, жақын арада мұндай бірлікке қол жеткізу күтілмейді. Дегенмен, бірінші тілді меңгеру және екінші тілді үйрену зерттеулерін біріктіруге бағытталған, бірыңғай тұжырымдама беруге тырысулар жасалып жатыр.

Крашен кезеңдері

Стивен Крашен екінші тілді меңгеру процесін бес кезеңге бөледі: дайындық кезеңі, бастапқы өндіріс, тілдік даму, орташа деңгейдегі еркіндік және жоғары деңгейдегі еркіндік. Бірінші кезең – дайындық кезеңі, ол «үнсіз кезең» деп те аталады. Осы кезеңде оқушылардың пассивті сөздік қоры 500 сөзге дейін жетеді, бірақ олар әлі екінші тілде сөйлей алмайды. Барлық оқушылар үнсіз кезеңнен өте бермейді. Кейбіреулері тілді бірден қолдана бастайды, бірақ олардың сөйлеуі шығармашылық емес, көбінесе еліктеуден тұрады. Басқалары тіл курсының бөлігі ретінде басынан бастап сөйлеуге мәжбүр болуы мүмкін. Егер оқушылар үнсіз кезеңнен өтетін болса, ол шамамен үш-алты айға созылуы мүмкін. Крашеннің екінші кезеңі – бастапқы өндіріс, онда оқушылар бір немесе екі сөзден тұратын қысқа фразалармен сөйлей алады. Олар сондай-ақ тілдің бөліктерін жаттай алады, бірақ оларды қолданғанда қателіктер жіберуі мүмкін. Оқушылардың белсенді және пассивті сөздік қоры шамамен 1000 сөзден тұрады. Бұл кезең әдетте алты айға созылады. Үшінші кезең – тілдік даму. Осы кезеңде оқушылардың сөздік қоры шамамен 3000 сөзге дейін өседі және олар қарапайым сұрақтар мен фразаларды қолдана отырып қарым-қатынас жасай алады. Олар жиі грамматикалық қателіктер жіберуі мүмкін. Төртінші кезең – орташа деңгейдегі еркіндік. Бұл кезеңде оқушылардың сөздік қоры шамамен 6000 сөзден тұрады және олар күрделі сөйлемдерді қолдана алады. Олар өз ойларымен және пікірлерімен бөлісе алады. Оқушылар күрделі сөйлемдерді құру кезінде жиі қателіктер жіберуі мүмкін. Соңғы кезең – жоғары деңгейдегі еркіндік, ол әдетте тілді бес-он жыл бойы үйрену кезінде жетеді. Осы кезеңде оқушылар ана тілінде сөйлейтіндей деңгейде еркін сөйлей алады. Крашен сонымен қатар екінші тілді меңгерушілердің ойлау процестерінің сипаты және екінші тілді меңгеру кезіндегі өзіне-өзі сезінудің дамуы туралы бірнеше гипотезалар жасады. Осы гипотезалардың ең маңыздылары – Монитор теориясы және Эмоционалды сүзгі гипотезасы.

Клейн және Пердью кезеңдері

1980 жылдардың басында Вольфганг Клейн басқарған және Клайв Пердью үйлестірген Макс Планк психолингвистика институтында екінші тілді меңгеруді (SLA) зерттеуге қатысты ірі жоба жүргізілді, ол Еуропаға келген ересек иммигранттардың екінші тілді қабылдауын зерттеді. 1990 жылдардың басында жарияланған нәтижелер екінші тілді меңгеру үш кезеңнен өтетінін ұсынды: бастапқы кезең (немесе номиналды сөйлеу құрылымы), негізгі кезең (немесе шексіз сөйлеу құрылымы) және негізгі кезеңнен кейінгі (немесе шекті сөйлеу құрылымы).

Шешу гипотезасы

Шөлмектік гипотеза грамматиканың басқаларына қарағанда оңай немесе қиын компоненттерін анықтауға тырысады. Оның пікірінше, функционалдық морфология тіл үйренудің шектеулі тұсы болып табылады, яғни ол синтаксис, семантика және фонология сияқты басқа лингвистикалық салаларға қарағанда қиынырақ, себебі ол сөйлемнің мағынасына әсер ететін синтаксистік, семантикалық және фонологиялық ерекшеліктерді біріктіреді. Мысалы, ағылшын тіліндегі өткен шақтың қалыптасуын білу үшін етістіктің соңындағы алломорфтар сияқты фонологиялық үлгілер мен ережесіз етістік формаларын меңгеру қажет. Сондай-ақ, корей және орыс тілдері сияқты артикльдері жоқ тілдерді ана тіні ретінде қолданатын адамдар үшін артикльдерді үйрену де қиынға соғады. Бір зерттеуде оқушылардың V2 синтаксистік ерекшелігі мен субъект-етістік келісімі морфологиялық қасиетіне қатысты пікірлері қабылдауға дайындық тапсырмасы арқылы салыстырылды. Зерттеушілер ағылшын тілін орташа және жоғары деңгейде меңгерген норвегиялық тілшілер V2 грамматикасын сәтті бағалай алса да, субъект-етістік келісімінде айқын қиындықтарды бастан өткергенін анықтады, бұл шөлмектік гипотезамен сәйкес келеді. Бұл теорияның танымдық және ғылыми маңыздылығынан бөлек, шөлмектік гипотеза практикалық тұрғыдан да пайдалы болуы мүмкін, өйткені педагогтар SLA сабақтарында оңай меңгерілетін түсініктерге назар аудармай, уақыттарын тиімді пайдаланып, қиын мәселелерге көбірек назар бөле алады.

Құрама әсерлер гипотезасы

Бұл гипотеза екінші тілді меңгеру ерекше тілдік кемшіліктері бар балаларға қосымша қиындықтар туғызуы мүмкін деп болжайды, олардың тілдік дамуы мектеп жасына дейін созылуы мүмкін, себебі олар қалыпты дамыған балаларға қарағанда сөздік жады мен ақпаратты өңдеу механизмдерінің жетіспеушілігіне тап болады. SLI және екі тілділікпен ауыратын адамдарға қатысты зерттеулердің саны шектеулі, сондықтан SLI бар балалардың екі тілді дамуын қалай қолдауға болатынын көрсететін деректерге қажеттілік бар. "Күммулятивті" термині тіл үйренудегі ішкі кемшіліктердің және екі тілділіктің салдарынан туындаған сыртқы қиындықтардың жиынтығын білдіреді, бұл өз кезегінде SLI бар оқушыны күшін басып тастауы мүмкін. Теория бойынша, SLI бар екі тілді балалар кемтар болып қалады, SLI бар бір тілді және қалыпты дамыған екі тілді балалардан қалып қояды. Парадистің ұзақ мерзімді зерттеуі ағылшын тілін екінші тіл ретінде меңгеруде SLI бар балаларда уақыт өте келе етістік морфологиясының қалыптасуын қарастырды. Зерттеу нәтижесінде SLI және қалыпты дамыған бір тілді балаларда байқалған білім алу үлгісі SLI бар балаларда да ұқсас екендігі анықталды, бұл CEH теориясымен қайшы келеді. Бұл SLA SLI бар балаларға кері әсер етпейді және тіпті пайдалы болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Бірінші тілді үйренумен салыстыру

Екінші тілді үйренетін ересектер алғашқы тілді үйренетін балалардан кем дегенде үш жағынан ерекшеленеді: балалардың миы әлі де дамып жатыр, ал ересектердің санасы қалыптасқан, сондай-ақ ересектердің ойлау және сөйлеуін бағыттайтын, кемінде, бірінші тілі бар. Кейбір ересектер екінші тілді өте жақсы меңгерсе де, айтылуы ана тіліне ұқсамайды. Ересектерде ана тіліне жатпайтын айтылудың себебі сын кезең гипотезасымен түсіндіріледі. Оқушының сөйлеуінің жетілуі тоқтағанда, ол "тоқтау" деп аталады. Екінші тілді үйренушілердің сөйлеуіндегі кейбір қателер олардың ана тілінен туындайды. Мысалы, ағылшын тілін үйренетін испандықтар "It is raining" орнына "Is raining" деп айтуы мүмкін, сөйлемнің жолдасын жіберіп алады. Мұндай жағдайда бірінші тілдің екінші тілге тигізетін әсері теріс тілдік трансфер деп аталады. Алайда, ағылшын тілін үйренетін француздықтар "It is raining" сөзінде "it" жолдасын жібермейді. Себебі, испан тілінде прономиналдық және тұлғасыз сөйлемнің жолдасын жіберуге болады (немесе осы жағдайда, бастапқыда қолданбайды), бірақ француз тілінде жолдар міндетті. Француз тілінде сөйлегенде прономиналдық жолдасты қолдануды білетін адам ағылшын тілінде сөйлегенде оң тілдік трансфердің мысалы болып табылады. Барлық қателер бірдей сипатта болмайды; тіпті ана тілі бірдей екі адам бір екінші тілді үйренсе де, ана тілінің әртүрлі аспектілерін пайдалануы мүмкін. Сонымен қатар, осы екі адам грамматиканың әртүрлі формаларын меңгеруі мүмкін. Тағы бір қателік – тілдік конвергенция деп аталады. Бұл екінші тілді меңгерген балаларда кездеседі. Бір тілдің грамматикалық құрылымы немесе жалпы грамматикалық үлгілері екінші тілге әсер етуі мүмкін. Бір зерттеуде Сингапурдың бастауыш сынып оқушылары, ағылшын және мандарин тілдерін үйренгендер, тілдік конвергенцияның белгілерін көрсетті. Зерттеуде бұл оқушылар ағылшын тілінде сөйлегенде мандарин тіліне тән грамматикалық үлгілерді қолдануға бейім екені анықталды. Тілдік конвергенция балалардың жаңа тілдің грамматикасын ғана емес, сонымен қатар ана тілінің грамматикасын да дамытып жатқанынан туындайды, сондықтан екі грамматика бірігеді. Сонымен қатар, адамдар екінші тілді үйренгенде, алғашқы тілді сөйлеу тәсілдері сезімтал түрде өзгереді. Бұл өзгерістер тілдің кез келген аспектісіне қатысты болуы мүмкін, айтылудан бастап синтаксиске дейін, сондай-ақ оқушының қимыл-қозғалысына және тілдің ерекшеліктеріне дейін. Мысалы, ағылшын тілін екінші тіл ретінде меңгерген француздықтар /t/ дыбысын француз тілінде бір тілді француздықтардан өзгеше айтады. Мұндай айтылу өзгерісі екінші тілді меңгерудің басында да кездеседі; мысалы, ағылшын тілінде сөйлейтіндер корей тілін үйренгеннен кейін ағылшын /p t k/ дыбыстарын, сондай-ақ ағылшын дауыстыларын әртүрлі айтады. Екінші тілдің бірінші тілге тигізетін осы әсерлері Вивиан Кукты көп құзыреттілік идеясын ұсынуға итермеледі, ол адамның әртүрлі тілдерін жеке жүйелер ретінде емес, олардың санасындағы байланысты жүйелер ретінде қарастырады.

Оқушы тілі

Оқушы тілі – оқушының жазбада немесе ауызша қолданатын тілі. Бұл екінші тілді үйренуді зерттеуде қолданылатын маңызды деректер түрі. Екінші тілді үйрену саласындағы көптеген зерттеулер оқушының санасындағы тілдің ішкі көрінісіне және осы көріністердің уақыт өте келе қалай өзгеретініне қатысты. Аталған көріністерді миды сканерлеу сияқты әдістермен тікелей бақылау мүмкін емес болғандықтан, екінші тілді үйрену зерттеушілері оқушылардың сөйлеуі немесе жазуы арқылы осы ережелер туралы қорытынды жасауға мәжбүр.

Тіл аралық

Бастапқыда, оқушы тілін сипаттау әртүрлі тілдерді салыстыруға және оқушылардың қателіктерін талдауға негізделді. Дегенмен, бұл тәсілдер екінші тілді үйрену процесінде оқушылар жасаған барлық қателіктерді болжауға қабілетсіз болды. Мысалы, ағылшын тілін үйреніп жатқан серб-хорват тілділері "Пэт қазір не істеп жатыр?" деген дұрыс емес сөйлем айтуы мүмкін, мұндай құрылым екі тілдің екеуінде де қолданылмайды. Сонымен қатар, Йип ағылшын тіліндегі ергативті етістіктерді мандарин тілінде сөйлейтін ағылшын тілінің L2 оқушылары жиі дұрыс пассивтемейтінін анықтады. Мысалы, тіпті жетілген оқушылар да "не болды?" сияқты сөйлемдер құрауы мүмкін, бұл құрылымның L1 немесе L2 тілінде анық көзі жоқ. Бұл L2 тілділерінің ергативтерді транзитивті деп түсінуіне байланысты болуы мүмкін, себебі ағылшын тілінде пассивтеуге рұхсат беретін жалғыз етістіктер осылар. Мұндай жүйелі қателерді түсіндіру үшін интерлингва идеясы дамытылды. Интерлингва – екінші тілді үйренушінің санасында қалыптасатын жаңа тілдік жүйе. Оқушының интерлингвасы – үйреніліп жатқан тілдің кемшіліктерінен тұратын, кездейсоқ қателерге толы нұсқасы емес, сонымен қатар оқушының ана тілінен келген қателерге ғана негізделген тіл де емес. Керісінше, ол өздерінің жүйелі ережелері бар дербес тіл. Тілдің көптеген аспектілерін – грамматика, фонология, лексика және прагматиканы интерлингва тұрғысынан қарастыруға болады. Интерлингваның қалыптасуына үш түрлі процесс әсер етеді: Бұл зерттеулер әртүрлі ана тілдері бар оқушылар арасында осы реттің аз ғана өзгеретінін көрсетті. Сонымен қатар, бұл реттің ересектер мен балалар үшін де бірдей екені және тіл сабақтарына қатысса да өзгермейтіні анықталды. Бұл екінші тілдерді үйренуде тек тілдік факторлар ғана емес, басқа да факторлар бар деген пікірді қолдады және интерлингва тұжырымын нығайтты. Алайда, зерттеулер осы реттің бірдей екенін көрсетпеді. Барлық оқушылар екінші тілдің грамматикасын үйренуде ұқсас кезеңдерден өткенімен, жеке адамдар мен әртүрлі ана тілдері бар оқушылар арасында кейбір айырмашылықтар болды. Грамматикалық құрылымды нақты қашан меңгергенін анықтау да қиын, себебі оқушылар кейбір жағдайларда дұрыс қолданса, басқа жағдайларда қате жіберуі мүмкін. Сондықтан, белгілі бір тілдің грамматикалық ерекшеліктерінің қандай ретпен меңгерілетінін көрсететін қадамдық тізбек туралы айту дұрыс, онда нақты грамматикалық ерекшеліктер басқаларынан бұрын немесе кейін меңгеріледі, бірақ жалпы реттілік шамалы қатаң. Мысалы, егер B және D ерекшеліктерін A ерекшелігі меңгерілмейінше (B және D ерекшеліктері A-ға тәуелді) алуға болмаса және C ерекшелігі B-ға тәуелді болса, бірақ D B-ға тәуелді болмаса (немесе, демек, C-ға тәуелді болмаса), онда (A, B, C, D) және (A, D, B, C) реттері мүмкін, өйткені олар екеуі де жарамды топологиялық реттер.

Оқу және оқыту мүмкіндігі

Оқуға қабілеттілік – оқыту принциптеріне тікелей байланысты даму тізбегін түсіндіретін теория ретінде қалыптасты. Оқыту қабілеттілігі теориясы шеңберінде оқыту принциптері тілді игерудің негізгі механизмдері ретінде қарастырылады. Оқыту принциптерінің мысалдары ретінде бірегейлік принципі мен кіші жиынтық принципін атауға болады. Бірегейлік принципі білім алушылардың форма мен мағына арасындағы бір-бірге сәйкестікке басымдық беретінін көрсетеді, ал кіші жиынтық принципі білім алушылардың қолда бар деректермен үйлесетін ең тар гипотезалық кеңістікте бастауға бейім екенін айтады. Бұл екі принцип те балалардың грамматикалық дұрыстықты бағалау қабілетін түсіндіруге қолданылды. Сонымен қатар, олар тілдік қателерді түсіндіруде де пайдалы, себебі жоғары жиынтықтардың құрылуы артық жалпылауға нұсқауы мүмкін, нәтижесінде грамматикалық емес сөйлемдерді қабылдау немесе жасау туындайды. Оқушылардың даму сатыларын білу маңызды, өйткені бұл мұғалімдерге оқу қателерін болжауға және жіктеуге мүмкіндік береді. Бұл гипотеза екінші тілді игеруді тек білім алушылар белгілі бір элементтерді табиғи ортада игеруге дайын болғанда ғана жеделдетуге болатынын болжайды. Оқыту қабілеттілігі теориясының мақсаты – қай тілдік құбылыстардың қатаңдануға (фоссилизацияға) бейім екенін анықтау, яғни кейбір екінші тілді игерушілердің тиісті ақпарат болған жағдайда да қателіктер жасауын тоқтатудың қиындығын түсіндіру.

Өзгерімділік

Екінші тілді меңгеру дискретті кезеңдермен жүрсе де, ол бір кезеңнен келесісіне ретсіз түрде дамымайды. Білім алушылардың тіл аралық ерекшеліктерінде бір кезеңнен екіншісіне өту кезінде айтарлықтай өзгерістер болуы мүмкін. Мысалы, Род Эллис жүргізген бір зерттеуде, оқушы бинго ойнағанда "Менің карточкама қарама" және "Карточкама қарама" деген екі фразаны да қолданған. Тіл аралық тілде екі форманы алмастыра қолдану кезіндегі өзгерістердің шағын бөлігі еркін өзгеріс болып табылады. Дегенмен, көптеген өзгерістер жүйелі өзгерістер болып табылады, яғни оқушының айтқан сөзінің контекстіне байланысты өзгереді. Формалар тілдік контекстке байланысты өзгеріп, мысалы, сөйлемнің жолдауы жалғаулы сөз немесе есімдік болып келе ме; олар әлеуметтік контекстке байланысты өзгеріп, жоғары лауазымды тұлғалармен ресми тіл қолданып, достарымен бейресми тіл қолдануы мүмкін; сондай-ақ, психолингвистикалық контекстке байланысты да өзгеріп, яғни білім алушылардың айтатын сөздерін жоспарлауға мүмкіндігі бар-жоғына байланысты өзгеруі мүмкін. Өзгерістің себептері АЖЗ зерттеушілері арасында қызу талқылаулардың нысаны болып табылады.

Тілдерді ауыстыру

Бірінші тілді меңгеру мен екінші тілді меңгерудің маңызды айырмашылығы – екінші тілді меңгеру процесіне оқушының бұрыннан білетін тілдері әсер етеді. Бұл әсер тілдік трансфер деп аталады. Тілдік трансфер – бұл оқушының алдыңғы тілдік білімі, олар кездесетін мақсатты тілдің деректері және олардың когнитивтік процестері арасындағы өзара әрекеттесу нәтижесінде туындайтын күрделі құбылыс. Тілдік трансфер әрқашан оқушының ана тілінен ғана емес, екінші немесе үшінші тілден де болуы мүмкін. Ол тілдің нақты бір саласына ғана шектелмейді; тілдік трансфер грамматика, айтылу, лексика, дискорс және оқуда кездесуі мүмкін. Тілдік трансфер көбінесе оқушылар өздері білетін тілдің бір ерекшелігі мен өзі дамытқан аралық тілдің бір ерекшелігі арасындағы ұқсастықты сезген кезде орын алады. Егер осылай болса, күрделі тілдік құрылымдарды меңгеру кешіктірілуі мүмкін және оқушыға таныс тілдің қарапайым құрылымдарына ұқсас тілдік құрылымдарға басымдық берілуі мүмкін. Оқушылар кейбір тілдік құрылымдарды пайдаланудан мүлдем бас тартуы мүмкін, егер олар өз ана тілінен тым алыс деп санаса. Тілдік трансфер көптеген зерттеулердің нысаны болды, бірақ оның көптеген аспектілері әлі де түсініксіз. Тілдік трансферді түсіндіру үшін түрлі гипотезалар ұсынылған, бірақ оның неге пайда болатынына қатысты жалпы қабылданған бір тұжырым жоқ. Кейбір лингвистер осы құбылысты сипаттау үшін тілдердің өзара әсері терминін қолдануды жөн көреді. Екі тілді балаларға жасалған зерттеулер тілдердің өзара әсерінің екі бағытта болатынын көрсетеді; мысалы, Николадис (2012) үш және төрт жастағы екі тілді балалар француз тіліне тән перифразалық конструкцияларды, мысалы, "иттің шляпасы" және грамматикалық дұрыс емес ағылшын тіліндегі кері иеленуші құрылымдарды, мысалы, "chien chapeau" (ит шляпасы) бір тілді балаларға қарағанда әлдеқайда көп қолданатынын хабарлады. Перифразалық конструкциялар ағылшын және француз тілдерінде грамматикалық болғандықтан күтіледі, ал француз тіліндегі кері иеленушілер грамматикалық емес, сондықтан күтпеген. Голланд-ағылшын екі тілді және ағылшын бір тілді балаларды сөздердің реті бойынша тілдердің өзара әсерін зерттеген зерттеуде Унсворт екі тілді балалардың ағылшын тілінде дұрыс емес V2 сөздердің ретін, көмекші және негізгі етістіктермен бірге, бір тілді балаларға қарағанда көбірек қабылдауы мүмкін екенін анықтады. Доминанттық осы құбылыстың болжаушысы болды; голланд тіліне басымдық беретін балалар ағылшын тіліне басымдық беретін балаларға қарағанда сөздердің ретіне сезімталдық танытпады, бірақ бұл әсер шағын болды және жеке айырмашылықтар байқалды.

Тілдің басымдығы

Тілдік үстемдік термині екі тілділерде қолдану жиілігі мен тиімділік арасындағы айырмашылықтар тұрғысынан анықталуы мүмкін. Сөйлеушінің L2 деңгейінің негізгі немесе жетілген болуы қоршаған ортаның, жеке ерекшеліктердің және басқа да факторлардың күрделі жиынтығымен анықталады. Тілдік үстемдік тілдің жойылу процесі арқылы уақыт өте келе өзгеруі мүмкін, онда кейбір L2 дағдылары L1 дағдыларымен теңеседі немесе тіпті олардан басып өтеді. Зерттеулер тілге ұшырау мөлшері мен тілдік әсердің арасындағы байланысты көрсетеді; тілдік үстемдік трансфердің бағытына әсер етеді деп саналады. Бір зерттеуде трансфердің асимметриялық екендігі және үстемдікпен болжалануы анықталды, себебі кантон тілінде үстемдік көрсететін балалар кантон тілінен ағылшын тіліне грамматиканың көптеген салаларында айқын синтаксистік трансферді көрсетті, бірақ керісінше емес. Сондай-ақ, процестік теория, дамушы модельдер, бәсекелестік модель және дағдыларды меңгеру теориялары қарастырылды. Басқа когнитивтік тәсілдер оқушылардың сөйлеу өндірісін, әсіресе сөйлеуді жоспарлау және коммуникация стратегияларын зерттеді. Сөйлеуді жоспарлау оқушылардың сөйлеу нәтижелеріне әсер етуі мүмкін, ал осы саладағы зерттеулер жоспарлаудың сөйлеудің үш аспектісіне қалай әсер ететініне назар аударды: күрделілік, дәлдік және ағылу. Осы үштің ішінде жоспарлаудың ағылуға (fluency) әсері зерттеулерде ең көп назар аударды. Коммуникация стратегиялары – бұл оқушылардың кез келген коммуникациялық қиындықтарды еңсеру үшін қолданатын саналы стратегиялары. Олардың екінші тілді меңгерудегі әсері әлі де анық емес, кейбір зерттеушілер оларға көмектеседі деп санайды, ал басқалары керісінше пікір білдіреді. Жақындағы когнитивтік тәсілдердегі маңызды идея – оқытудың өзінің даму барысында өзгеруі. Мысалы, L1 тілінің құбылыстарын әртүрлі тілдерде (мысалы, жапон, ағылшын) түсіндіретін байланыстық модельдерді L2 модельдерін жасау үшін пайдалануға болады, алдымен L1 (мысалы, корей) бойынша оқыту арқылы, содан кейін L2 (мысалы, ағылшын) бойынша оқыту арқылы. Синтаксис пен лексикалық оқытудың дамуымен өзгеретін әртүрлі оқыту жылдамдықтарын қолдану арқылы модель сезімтал кезеңдердің әсерін және әртүрлі типтегі оқушыларға тілге ұшыраудың әсеріндегі айырмашылықтарды түсіндіре алады.

Әлеуметтік-мәдени факторлар

Осы пәннің бастапқы кезеңдерінен бері зерттеушілер әлеуметтік аспектілердің маңызды рөл атқаратынын мойындады. Екінші тілді меңгеруді социолингвистикалық тұрғыдан зерттеуге көптеген әртүрлі тәсілдер қолданылды, және Род Эллистің айтуынша, осы көп түрлілік "социолингвистикалық SLA L2 меңгерудің әлеуметтік аспектілеріне қатысты түсініксіз терминдер жиынтығымен толы" екенін көрсетеді. Дегенмен, осы тәсілдердің барлығына ортақ нәрсе – тілді таза психологиялық құбылыс ретінде қарастырудан бас тарту; керісінше, социолингвистикалық зерттеулер тілді үйренудің әлеуметтік контекстін меңгеру процесін дұрыс түсіну үшін қажетті деп санайды. Эллис екінші тілдерді меңгеруге әсер ететін әлеуметтік құрылымдардың үш түрін анықтайды: социолингвистикалық орта, нақты әлеуметтік факторлар және жағдаяттық факторлар. Социолингвистикалық ортада екінші тілдің қоғамдағы орны қарастырылады, мысалы, оны халықтың көпшілігі немесе азы қолдана ма, оның қолданылуы кең таралған ба әлде бірнеше функционалдық рөлдермен шектелген бе, немесе қоғам негізінен екі тілді ме, бір тілді ме. Эллис сондай-ақ екінші тілдің табиғи немесе білім беру ортасында меңгерілуінің айырмашылығын көрсетеді. Екінші тілді меңгеруге әсер ететін әлеуметтік факторларға жас, жыныс, әлеуметтік топ және этникалық идентификация жатады, ал этникалық идентификация зерттеулердің көп бөлігіне ие. Жағдаяттық факторлар – әрбір әлеуметтік өзара әрекеттесуде өзгеретін факторлар. Мысалы, білім алушы жоғары әлеуметтік статусы бар адаммен сөйлескенде көбірек әдеп көрсетеді, ал достарымен сөйлескенде бейресми тіл қолданады. Толыққанды оқу бағдарламалары екінші тілді меңгеруді жеңілдететін социолингвистикалық ортаны қамтамасыз етеді. Толыққанды оқу бағдарламалары – балаларға L2 тілінде оқытылатын білім беру бағдарламалары. Оқыту тілі L2 тілі болғанымен, оқу жоспары толыққанды оқу бағдарламаларымен салыстырылады және L1 тілінде нақты қолдау бар, себебі барлық мұғалімдер екі тілді. Осы бағдарламалардың мақсаты – L1 және L2 тілдерінде жоғары деңгейдегі тиімділікті дамыту. Толыққанды оқу бағдарламаларындағы студенттердің екінші тілдегі білімі, мектепте тек пән ретінде екінші тіл білімін алатын студенттерге қарағанда жоғары екені көрсетілген. Бұл әсіресе олардың қабылдау дағдыларына қатысты. Сонымен қатар, толыққанды оқу бағдарламасына ертерек қатысқан студенттер, әдетте, кейінірек қатысқан студенттерге қарағанда екінші тілді жақсы біледі. Дегенмен, кейінірек қосылған студенттер ана тіліне жақын деңгейде білім алады. Студенттердің қабылдау дағдылары өте жақсы болғанымен, егер олар уақыттың көп бөлігін тек нұсқауларды тыңдауға жұмсаса, олардың өнімді дағдылары төмендеуі мүмкін. Грамматикалық дағдылар мен сөздік қорын нақты білу – бұл қиындық тудыратын ерекше салалар. Толыққанды оқу қажет, бірақ екінші тілді ана тіліне ұқсас меңгеру үшін жеткіліксіз деп саналады. Ұзақ әңгімелесуге мүмкіндіктер және синтаксистік, сондай-ақ семантикалық дамуды ынталандыратын тапсырмалар екі тілді меңгеру үшін қажетті өнімді дағдыларды дамытуға көмектеседі. Оқушының өз тобымен, сондай-ақ мақсатты тілдің қауымдастығымен байланысу сезімі социолингвистикалық ортаның әсерін, сондай-ақ екінші тілді меңгеру процесіндегі әлеуметтік факторларды көрсетеді. Әлеуметтік идентификация теориясы екінші тілді меңгерудің маңызды факторы – үйренетін тілдің қоғамдастығына үйренушінің қабылданатын идентификациясы, сондай-ақ мақсатты тілдің қоғамдастығының үйренушіге қалай қарағаны екенін көрсетеді. Оқушының мақсатты тілдің қоғамдастығына немесе мәдениетіне байланыстылығын сезінуі немесе сезінбеуі олардың мақсатты мәдениеттен әлеуметтік қашықтығын анықтауға көмектеседі. Әлеуметтік қашықтықтың аз болуы білім алушыларды екінші тілді меңгеруге талпындырады, өйткені олардың білім алу процесіне инвестициясы жоғары болады. Керісінше, әлеуметтік қашықтық мақсатты тілді меңгеруге деген талпынысты төмендетеді. Дегенмен, теріс көзқарастар тек білім алушыдан ғана емес, сонымен қатар мақсатты тілдің қоғамдастығы білім алушыдан үлкен әлеуметтік қашықтықты сезіне алады, бұл білім алушының тілді үйрену қабілетін шектейді. Екі тілділікті білім алушының мәдениеті немесе қауымдастығы бағалай ма, жоқ па, бұл тілді үйрену мотивациясының маңызды көрсеткіші болып табылады. Әлеуметтік фактор ретінде жыныс та АЖЖ-ға әсер етеді. Әйелдердің екінші тілді үйренуге ерлерге қарағанда көбірек ынтасы мен оң көзқарасы бар екені анықталды. Дегенмен, әйелдер көбірек уайымдайды, бұл олардың жаңа тілді үйренуге қабілетін шектеуі мүмкін. Әлеуметтік әсерлерді түсіндіру үшін бірнеше модельдер әзірленді. Шуманның аккультурация моделі білім алушылардың даму қарқыны мен тілдік жетістік деңгейінің "әлеуметтік қашықтыққа" және білім алушылар мен екінші тілдік қауымдастық арасындағы "психологиялық қашықтыққа" байланысты екенін ұсынады. Шуманның моделінде әлеуметтік факторлар ең маңызды, бірақ білім алушылардың екінші тілді үйренуге қаншалықты дайын екені де рөл атқарады. Тағы бір социолингвистикалық модель – Гарднердің социоағарту моделі, ол сыныптағы тілді меңгеруді түсіндіру үшін жасалған. Гарднердің моделі АЖЖ-ның эмоционалдық аспектілеріне назар аударады, оның пікірінше, оң мотивация жеке тұлғаның L2 үйренуге дайындығына ықпал етеді; сонымен қатар, жеке тұлғаның L2 үйрену мақсаты – жеке тұлғаның мәдениеттің бір бөлігі болуға деген құштарлығына негізделген, яғни (мақсатты тілдік) бір тілді қауымдастықтың бір бөлігі болуға. Интегративтік сияқты факторлар мен оқу жағдайына қатысты көзқарастар мотивацияны қозғайды. Оң мотивацияның нәтижесі тек тілдік ғана емес, сонымен қатар тілдік емес, яғни білім алушы қажетті мақсатқа жеткен. Гарднердің моделіне көп сын айтылғанымен, оның көптеген сыншылары оның артықшылықтарына ықпал еткен. Топтар аралық модель "этнолингвистикалық өміршеңдік" құрылымын екінші тілді меңгерудің кілті ретінде ұсынады. Тілдік социализация – "тілдік және мәдени білім бір-бірі арқылы құрастырылады" деген қағидаға негізделген тәсіл және 2000 жылдан кейін көбірек назар аударды. Соңында, Нортонның әлеуметтік идентификация теориясы – билік, идентификация және тілді меңгеру арасындағы қатынасты кодификациялауға жасалған әрекет. АЖЖ-ға ерекше тәсіл – социомәдени теория. Ол бастапқыда Лев Выготский және оның ізбасарларымен әзірленді. Выготскийдің теориясының орталық тұсы – жақын даму аймағы (ЖДА) тұжырымы. ЖДА тұжырымы әлеуметтік өзара әрекеттесу, мақсатты тілдің жетілген пайдаланушыларымен тілді тәуелсіз үйренуге қарағанда жоғары деңгейде үйренуге мүмкіндік береді. Социомәдени теория екінші тілді меңгеруге қатысты есептеулік модельге негізделген тәсілдерден өзгеше болжамдар жиынтығына ие. Сонымен қатар, ол басқа әлеуметтік тәсілдермен тығыз байланысты болғанымен, ол жалпы әлеуметтік түсіндірме емес, ойдың теориясы. Эллистің айтуынша, "Бұл парадигманың, 'социомәдени' деген атауына қарамастан, L2 мәдени құндылықтарын қалай меңгеруді түсіндіруге емес, социомәдени сипаттағы тәжірибелер арқылы L2 білімін қалай қабылдауды түсіндіруге бағытталғанын есте ұстаған жөн".

Тілдік факторлар

Лингвистикалық тәсілдермен екінші тілді меңгеруді түсіндіру лингвистиканың кең ауқымды зерттеуінен туындайды. Олар танымдық және әлеуметтік-мәдени тәсілдерден айырмашылығы, лингвистикалық білімді бірегей және басқа білім түрлерінен бөлек деп қарастырады. Екінші тілді меңгерудегі лингвистикалық зерттеу дәстүрі танымдық және әлеуметтік-мәдени зерттеу дәстүрлерінен салыстырмалы түрде оқшау дамыды, және 2010 жылға дейін лингвистиканың кеңінен зерттелуінен әсері күшті болып келді. Лингвистикалық дәстүрде зерттеудің екі негізгі бағыты бар: жалпыға бірдей грамматикаға негізделген генеративтік тәсілдер және типологиялық тәсілдер. Типологиялық универсалдар – әлемнің барлық тілдеріне тән принциптер. Олар әртүрлі тілдерді зерттеу және олардың қай аспектілері әмбебап болуы мүмкін екенін анықтау арқылы эмпирикалық жолмен анықталады; содан кейін осы аспектілер басқа тілдермен салыстырылып, нәтижелер тексеріледі. Екінші тілді үйренушілердің аралық тілдері типологиялық универсалдарға бағынатыны көрсетілді, және кейбір зерттеушілер типологиялық универсалдар аралық тілдің дамуын шектеуі мүмкін деп болжайды. Универсалды грамматика теориясын Ноам Чомский 1950 жылдары ұсынған, және ол лингвистика саласында кең танымал болды. Ол адамның тілдік құзыреттілігін сипаттауға бағытталған. Ол балалар тек грамматиканың сипаттамалық ережелерін үйрену арқылы тілді меңгере алмайды деп сенді; олар тіл үйренгенде шығармашылықпен ойнап, сөздерді құрастырып, олардың мағынасын жасайды, жаттап алу механизмінен өзгеше. Ол жалпыға бірдей және тұрақты принциптер жиынтығынан және әртүрлі тілдер үшін әртүрлі орнатылатын параметрлер жиынтығынан тұрады. Универсалды грамматикадағы «универсалдар» типологиялық универсалдардан өзгеше, себебі олар зерттеушілердің ой-шағылысының нәтижесі, ал типологиялық универсалдар әлемдік тілдердің деректерімен оңай тексеріледі. Универсалды грамматика аясындағы зерттеушілердің көпшілігі бірінші тілді меңгерушілердің барлығы универсалды грамматикаға қол жеткізе алады деп санайды; бірақ екінші тілді меңгерушілер үшін бұл жағдай емес, және екінші тілді меңгеру контекстінде көптеген зерттеулер білім алушылардың қандай деңгейде қол жеткізе алатынына назар аударды. L2 қолданушыларының универсалды грамматикаға толық немесе ішінара қол жеткізілуі туралы генеративтік лингвистер арасында пікірталас жалғасуда. Бұл қабылдаушылық бағалау сынақтары арқылы байқалады. Мысалы, бір зерттеуде испан тілін үйренуші ағылшын тіліндегі L1 тілінде сөйлейтіндер түсіністік тапсырма кезінде, тіпті жоғары деңгейдегі біліктілікке ие болғанда да, жағдайға сәйкес келгенде imperfect уақытын қабылдаса, үздіксіз және әдеттегі жағдайларда preterite уақытын қолдануды қабылдамайды. Универсалды грамматика теориясы SLA зерттеуінің кейбір байқауларын түсіндіре алады. Мысалы, L2 қолданушылары көбінесе оларға бейімделмеген L2 туралы білімді көрсетеді. L2 қолданушылары көбінесе сыртқы көздерден үйренбеген, сондай-ақ L1 білімдерін бұрыннан білмеген екіұшты немесе грамматикалық емес L2 бірліктерін біледі. Бұл көзге көрінбеген білім универсалды грамматиканың бар екенін көрсетеді. Генеративтік лингвистердің тағы бір дәлелі – тілді меңгерген балалардың өз тіліндегі грамматиканың барлық қырларын толық меңгеруге жеткілікті деректері жоқ, бұл кіріс пен шығыс арасындағы сәйкессіздікке әкеледі. Балалардың тек оң дәлелдерге ғана бейімделгені, бірақ қай сөз тізбегінің грамматикалық емес екендігі туралы интуиция болуы да универсалды грамматиканы білдіруі мүмкін. Алайда, L2 білім алушылары теріс дәлелдерге қол жеткізе алады, өйткені олар түзетулер немесе грамматика оқыту арқылы грамматикалық емес туралы ашық түрде оқытылады. Бұл гипотезаның қатаң нұсқасы 12 жастан кейін оқушылардың тілді толық үйрену қабілетін жоғалтатынын айтады. Алайда, маңызды кезеңнің аяқталуын белгілейтін нақты жас туралы пікірлер бар, ол 6 жастан 13 жасқа дейін, көптеген адамдар бұл жасөспірімдік кезеңнің басталуы деп санайды. Бұл қатаң нұсқа екінші тілді меңгеру үшін қабылданбады, өйткені кейбір ересектер мен жасөспірімдер балалардың өз тілінде сөйлеу деңгейіне және жалпы еркіндікке кішкентай балаларға қарағанда жылдам жетеді. Алайда, жалпы алғанда, екінші тілді үйренетін жасөспірімдер мен ересектер, бастапқы кезеңдерде тез жетілуге қарамастан, екі тілді балалардың туғаннан бастап меңгерген деңгейіне сирек жетеді. Бұл жас тілді меңгеруге тікелей қатысы жоқ, бірақ оған әсер ететін басқа факторлар бар деген болжамға әкелді. Туғаннан бастап екі тілді меңгеруші балалар бірдей екі тілді меңгерушілер деп аталады. Бұл жағдайларда, екі тіл де балалардың ата-аналары немесе күтушілерімен сөйлеседі, және олар екі тілді біле отырып өседі. Бұл балалар әдетте монолингвті құрдастарымен бірдей тілдік кезеңдерге жетеді. Егер бала туғаннан бастап екі тілді үйренбесе, бірақ бірінші тілді туғаннан бастап, екінші тілді балалық шақта меңгерсе, онда олар тізбекті екі тілді меңгерушілер деп аталады. Көптеген адамдар тізбекті екі тілді меңгерушінің бірінші тілі олардың ең білікті тілі болады деп есептейді, бірақ бұл әрқашан да солай бола бермейді. Уақыт өте келе және тәжірибемен баланың екінші тілі оның ең күшті тілі болуы мүмкін. Бұл әсіресе баланың бірінші тілі үйде сөйленетін азшылық тілі болса, ал баланың екінші тілі мектепте немесе қоғамда бес жасқа дейін үйренген көпшілік тіл болса, орын алуы мүмкін. Бірдей және тізбекті екі тілді меңгерушілер үшін біліктілік баланың әртүрлі жағдайларда мағыналы әңгімелерге қатысу мүмкіндігіне байланысты. Көбінесе бірдей екі тілді меңгерушілер тізбекті екі тілді меңгерушілерге қарағанда өз тілдерінде біліктірек болады. Бұған бір себеп – бірдей екі тілді меңгерушілер тілдерінің көбірек бөлінген ұсыныстарын дамытады, әсіресе фонетикалық және семантикалық деңгейдегі өңдеуге қатысты. Бұл білім алушыларға тілдер арасындағы айырмашылықты көбірек білуге мүмкіндік береді, нәтижесінде, нашар білетін білім алушылардың тануы қиын болатын тілдер арасындағы жіңішке айырмашылықтарды тануға мүмкіндік береді. Тілді өмірдің ертерек кезеңінде үйрену осы тілдердің бөлінген ұсыныстарын дамытуға көмектеседі, өйткені білім алушының бірінші тілі одан әрі қалыптаспаған болады. Керісінше, тілді кейінірек үйрену семантикалық ұсыныстардың көбірек ұқсас болуына әкеледі. Осы себепті отбасымен өзара әрекеттесу және бірінші тілді одан әрі дамыту, сондай-ақ оңды нығайту ұсынылады. Белгілі бір жасқа жеткеннен кейін туындайтын нақты тілдік кемшіліктер туралы біртұтас пікір жоқ. Кейбіреулер тек айтылудың әсер ететініне сенсе, ал басқалары басқа қабілеттердің де әсер ететініне сенді. Алайда, көбінесе ересек білім алушылардың жасқа байланысты айқын акценті, кішкентай сөздік қоры және көптеген тілдік қателер жасауы туралы келісім бар. Ересек білім алушылар мен жас білім алушылар арасындағы біліктіліктегі осы айырмашылықтың бір түсіндірмесі универсалды грамматикаға байланысты. Универсалды грамматика – пікіртал тудыратын теория, ол адамдардың туғаннан бастап бар әмбебап тілдік принциптер туралы білімі бар екенін көрсетеді. Бұл принциптер балалар тілді үйренгенде оларға жетекшілік етеді, бірақ олардың параметрлері тілден тілге өзгереді. Теория ересектерге дейін Универсалды грамматика сақталады, бірақ әр тіл үшін параметрлерді қайта орнату қабілеті жоғалады, жаңа тілді білікті түрде үйренуді қиындатады. Ересек білім алушылардың туған тілі қалыптасқандықтан, олар үшін тілді меңгеру процесі жас білім алушылардан өте өзгеше болады. Білім алушының туған тілінің қолданылуын басқаратын ережелер мен принциптер екінші тілдің дамуына әсер етеді. Екінші тілді меңгерудегі жас арасындағы айырмашылықтардың кейбір биологиялық емес түсіндірмелері бар...

Көңіл-күй факторлары

Оқушының білім алу процесіне қатысты көзқарасы екінші тілді меңгерудегі маңызды фактор екені анықталды. Тіл үйрену жағдайындағы алаңдаушылықтың сәтті оқуға кедергі келтіретіні дәлелденді. Алаңдаушылық тілдік ақпаратты ойлап өңдеуге бөгет жасайды, себебі алаңдаумен байланысты ойлар мен сезімдер психикалық ресурстар үшін бәсеке тудырады. Нәтижесінде, тілдік өңдеуге қажетті тапсырмалар үшін жеткілікті сақтау және энергия қалмайды. Бұған қоса, алаңдаушылық көбінесе өзіне сенімсіздік пен сәтсіздікке қаулымен бірге жүреді, бұл жаңа тілді үйренуге кедергі келтіруі мүмкін. Жаңа тілді үйрену ерекше жағдай тудырады, ол тілдік алаңдаушылық деп аталатын нақты бір алаңдау түрін шақыруы мүмкін, бұл тілді меңгеру сапасына әсер етеді. Алаңдаушылық екінші тілді меңгеруде (SLA) де зиянды болуы мүмкін, себебі ол оқушының тілдік ақпаратты қабылдау, шоғырлану және жаттау қабілетіне әсер етеді. Оқу жылдамдығы мен дәлдігіне де әсер етеді. Алаңдаушылықтан туындаған күйбең тіл үйренушінің дұрыс ақпаратты еске түсіруіне және қолдануына кедергі келтіреді. Бұған қатысты, жеке тұлғаның да маңыздылығына назар аударылды. Экстраверттер мен интроверттердің мінез-құлқының әсері талқыланды. Экстраверттік қасиеттер оқушыларға екінші тілді үйренуге көмектесетін мүмкіндіктер мен адамдарды іздеуге көмектеседі, ал интроверттерге мұндай қарым-қатынас мүмкіндіктерін табу қиын болуы мүмкін. Дегенмен, экстраверттер сөйлеу шеберлігін жақсы дамытса, интроверттер тілдік қателерді аз жасайды деген пікірлер де бар. Экстраверсия өздігінен білім алуға ынталандыру арқылы пайдалы болуы мүмкін, бірақ оқушыларға ойлану және уақытты басқару дағдыларын меңгеру қиындық тудыруы мүмкін. Алайда, бір зерттеуде экстраверттер мен интроверттердің екінші тілді меңгерудегі табысқа жету жолдарында ерекше айырмашылықтар жоқ екені анықталды. Ар-ождандылық, келісімділік және ашықтық сияқты басқа да жеке тұлғалық факторлар өзін-өзі реттеуге әсер етеді, бұл екінші тілді меңгерушілерге қатысуға, мағынаны түсінуге және оқу процесіне пайдалы болу үшін өз ойларын, сезімдерін және іс-әрекеттерін бейімдеуге көмектеседі. SLA зерттеулері ар-ождандылықтың уақытты басқару дағдыларымен, метакогнициямен, талдау оқытумен және табандылықпен байланысты екенін көрсетті; келісімділік – күш-жігерге, ал ашықтық – терең ойлау, интеллект және метакогницияға байланысты. Оқушының жеке басына генетикалық факторлар мен оның ортасы әсер етеді, бұл білім алу қабілетін жеңілдетуі немесе тежеуі мүмкін. Әлеуметтік көзқарастар, мысалы, гендерлік рөлдер мен тіл үйренуге қатысты қоғамдық пікірлер де маңызды рөл атқарады. Мәдени көзқарастар тіл үйренуге елеулі кедергі келтіруі мүмкін, мысалы, Навахо балаларының ағылшын тілін үйренудегі қиындықтары жиі айтылады. Сондай-ақ, тіл үйренудің табысты болуы үшін жеке оқушының мотивациясы маңызды. Мотивацияға мақсаттың маңыздылығы, құндылығы және өзіне сенімділік әсер етеді. Бұл контексте мақсаттың маңыздылығы – екінші тілді меңгерушінің мақсатының маңыздылығы және осы мақсатқа қаншалықты жиі ұмтылатыны; құндылық – екінші тілді меңгерушінің SLA-ға беретін бағасы, оны үйренуге деген құштарлығы мен L2-ні меңгеруге қатысты көзқарасы; ал өзіне сенімділік – оқушының тілдік мақсатына жете алатынына сенуі. Зерттеулер ішкі мотивацияның, яғни тілдің өзіне деген шынайы қызығушылықтың, сыртқы мотивациядан гөрі ұзақ мерзімді перспективада тиімдірек екенін көрсетті, мысалы, жоғары баға немесе мақтау сияқты сыйлықтар үшін тіл үйренуде. Алайда, мотивация динамикалық және екінші тілді меңгерушінің сөйлеу шеберлігі дамыған сайын, олардың сыртқы мотивациясы ішкі мотивацияға айналуы мүмкін. Оқушылардың мотивациясы екінші тілдік қауымдастық пен мәдениетпен байланыс арқылы дами алады, себебі оқушылар көбінесе екінші тілдік қауымдастықтағы адамдармен қарым-қатынас жасауды және олармен сәйкес болуды қалайды. Оқушылардың мотивациясы сыныптан тыс мақсатты тілдің әртүрлі іс-шараларына өз еркімен қатыса бастағанда да дами алады, мысалы, мақсатты тілде музыка тыңдау немесе бейнеойындар ойнау арқылы, көбінесе ағылшын тілінде. Сонымен қатар, қолдау көрсетілген оқу ортасы өзіне сенімділікті және тәуелсіздікті арттыру арқылы мотивацияны жеңілдетеді. Қолдау көрсетілген ортада оқушылар қиын тапсырмаларды қабылдауға көбірек дайын, осылайша екінші тілді дамытуға ынталандырады.

Қалқыма

Атриция – тіл қолданылмауы немесе оған ұшыраспауы салдарынан тілдегі шеберліктің жоғалтылуы. Бұл динамикалық ортада тілді меңгеру процесінің табиғи бөлігі. Орта өзгерген сайын тіл де бейімделеді. Мұны іске асырудың бір жолы – L1-ді тілді игеру және атрициямен байланысты өзгерістер кезеңдерін басқару үшін пайдалану. Оқушының L2 тілі қолданудан тоқтатылған кезде бірден жоғалмайды, бірақ оның коммуникативтік функциялары бірте-бірте L1 тілінің функцияларымен алмастырылады. Екінші тілді меңгеру сияқты, екінші тілдің атрициясы да сатылап жүреді. Дегенмен, регрессия гипотезасына сәйкес, атриция сатылары тілді игеру сатыларының кері тәртібімен жүзеге асады. Тілді игеру кезінде ең алдымен түсіну дағдылары, содан кейін сөйлеу дағдылары дамиды, ал атриция кезінде сөйлеу дағдылары бірінші болып жоғалады, одан кейін түсіну дағдылары. Жасы, шеберлігінің деңгейі және әлеуметтік факторлар атрицияның қалай жүзеге асуына әсер етеді. Көбінесе кішкентай балалар L2-ні пайдаланбаған жағдайда ересектерге қарағанда жылдам жоғалтады. Алайда, егер бала тілді жақсы меңгерген болса, оны жоғалтуға бірнеше жыл қажет болуы мүмкін. Шеберліктің деңгейі атрицияның шамасын анықтайтын ең маңызды фактор болып табылады. Өте жақсы білетін адамдар үшін атрицияның байқалатын кезеңі өте аз немесе мүлдем байқалмайды. Кейбір жағдайларда, L2-де жақсару байқалуы мүмкін, яғни қалдық оқыту эффектісі. Тілді қолдануды тоқтатқаннан кейінгі алғашқы бес жыл ішінде, жақсы білетін адамның жоғалтқан тіл білімінің жалпы пайызы, нашар білетін адамға қарағанда аз болады. Бұл туралы когнитивтік психологиялық түсіндірме, жоғары деңгейдегі шеберлік лингвистикалық құрылымдардың схемаларын немесе психикалық бейнелерін пайдалануды қамтитынын көрсетеді. Схемалар тілдік ақпаратты еске түсіруге қатысты терең психикалық процестерді қамтиды, олар атрицияға төзімді. Нәтижесінде, осы жүйемен байланысты ақпарат, осы жүйемен байланысты емес ақпаратқа қарағанда, атрицияға аз ұшырайды. Соңында, әлеуметтік факторлар атрицияға жанама әсер етуі мүмкін. Атап айтқанда, мотивация мен көзқарас процеске әсер етеді. Тілге және оған сәйкес келетін қоғамға деген жоғары мотивация және оң көзқарас атрицияны азайтуы мүмкін. Бұл, мотивацияланған және оң көзқарасқа ие оқушының L2-де жоғары деңгейдегі шеберлікке қол жеткізуімен байланысты болуы мүмкін.

Екінші тілді үйренуге үйрету

Тіл үйрену жүйесін зерттеуде табиғи ортада тіл үйренуге көп күш жұмсалғанмен, сыныпта екінші тілді меңгеру мәселесін зерттеуге де назар аударылды. Бұл зерттеулер тіл білімі саласымен тығыз байланысты және негізінен оқытудың білім алушыға тигізетін әсерін қарастырады. Онда мұғалімдердің қызметі, сыныптағы жағдай және сынып ішіндегі қарым-қатынастың динамикасы да зерттеледі. Бұл зерттеулер сапалық және сандық әдістерді қамтиды. Зерттеулердің ауқымы кең. Тілдерді оқытудың тиімділігін фонетикадан прагматикаға дейін, барлық деңгейде және қазіргі кездегі әрбір оқыту әдістемесі бойынша жүйелі түрде өлшеуге талпыныстар жасалды. Осы зерттеулер көптеген дәстүрлі тілдерді оқыту тәсілдерінің тиімсіз екенін көрсетті. Грамматика ережелерін және сөздік тізімдерін оқытумен шектелген педагогика студенттерге тілді дәл және еркін қолдану дағдысын қалыптастырмайды. Екінші тілді жетік меңгеру үшін, оны коммуникативтік мақсаттарда қолдануға мүмкіндік беру қажет. Зерттеулердің тағы бір саласы – оқушыларға көмектесудегі түзету туралы кері байланыстың әсері. Бұл кері байланыстың тиімділігі қолданылған түзету әдісіне және сыныптың жалпы бағытына – формалды дәлдікке немесе мағыналы мазмұнды жеткізуге – байланысты екені анықталды. Сондай-ақ, жарияланған зерттеулерді тіл мұғалімдерін өз сыныптарында оқушылардың тілін зерттеуге тартуға бағытталған тәсілдермен толықтыруға үлкен қызығушылық бар. Мұғалімдер оқушыларының тілінің ерекшеліктерін анықтағанда, педагогикалық араласуларын оқушылардың тілдік дамуын арттыру үшін жетілдіре алады. Егер адам тек сыныпта ғана тіл үйренгісі келсе, ол қандай тілді меңгергісі келетінін ескеруі керек; тілдің санаты оқуға жұмсалатын уақыт мөлшерін анықтайды. Тілдердің үш негізгі санаты бар. I санатка француз, испан және швед тілдері сияқты "туыс тілдер" жатады; II санатка фин, орыс және вьетнам тілдері кіреді; III санатка араб, қытай, жапон және корей тілдері жатады. Осылайша, тілдер ағылшын тіліне ұқсастығы бойынша жіктеледі. Сәйкесінше, I санатка жататын тілді меңгеру үшін 24 апта немесе 600 сағат сыныптық жұмыс қажет; II санатка жататын тілдерге 44 апта немесе 1100 сағат; III санатка жататын тілдерге 88 апта немесе 2200 сағат уақыт керек. Сонымен қатар, шет тілін сыныпта меңгеру үшін, қажетті уақытты ескеру жеткілікті.