Кіріспе

Ұлыбританияның экономикалық географиясы қазіргі экономикалық рейтингтердегі жоғары орнын көрсетеді, сонымен қатар оның сауда мемлекеті және империялық держава ретіндегі ұзақ тарихын да бейнелейді. Бұл, өз кезегінде, көмір және темір кені сияқты табиғи ресурстарды пайдалануға негізделген. 1945 жылғы Беванның сөйлеген сөзінен (төменде) бері көп өзгерді, көмір кендері көбінесе тасталып қалды және империядан бас тартылды. Үстемдік позициясы жойылғаннан кейін, Ұлыбританияның экономикалық географиясы тұрақты бір факторға қарай қалыптасады: ол – сауда мемлекеті.

Ауыл шаруашылығы

Ұлыбритания азық-түлікпен өзін-өзі қамтамасыз етуде сирек кездесетін жағдайға ие және оның қазіргі заманғы ауыл шаруашылығының үлгісі тарих, қазіргі мемлекеттік саясат және салыстырмалы артықшылықтардың үйлесімін көрсетеді. XVIII ғасырдағы қоршау актілерінен бастап, Ұлыбританияның жоталы жерлері (Уэльс және Шотландияның жоталары да оның ішінде) көбінесе мал шаруашылығымен және орман шаруашылығымен байланысты болды. Алайда, қоршау актілері кезінде Ұлыбританияның жазық жерлерінің көп бөлігі бұғаттау, немесе заңсыз, бірақ көз жұмылып қаралатын, бөлік-бөлікпен қоршау сияқты процестер арқылы қоршалған болатын. Дегенмен, бұрынғы ашық егістік жүйесінің іздерін ландшафттың кейбір бөліктерінде, мысалы, бұрынғы шаруалық жолақтардың шекаралық орларынан қалған ойыстарда әлі де көруге болады. Қоршау, өз кезегінде, қарқындылыққа алып келді. Ұлыбританияның ауыл шаруашылығының көп бөлігі интенсивті және жоғары механикаландырылған, химиялық тыңайтқыштар мен инсектицидтерді қолдану қалыпты жағдай. Еуропалық стандарттар бойынша ол өте тиімді, бірақ бұл оны міндетті түрде табысты етпейді. Бұл интенсивтілік соғыстан кейінгі жылдары одан әрі күшейді, егістік алқаптары шұңғылдардың есебінен кеңейтілді. Бұл процеске биологиялық әртүрлілікке зиян келтіргені үшін қатты сын айтылды. Шығыс Англия және Оңтүстік-Шығыс Англия астық өндірудің маңызды орталықтары болды, ал Оңтүстік-Шығыс Англияның кейбір аймақтары базар бақшасында маманданды. Кент графтығы осы сала бойынша осыншалықты танымал болғандықтан, оны көбінесе Англияның бағы деп атайды және әсіресе, қызылша өсірумен ерекшеленеді. Сүт шаруашылығы ең көп Оңтүстік-Батыс Англияда дамыған. Қазіргі Ұлыбританияның ауыл шаруашылығының егжей-тегжейлі үлгісіне Еуропалық Одақтың Ортақ ауыл шаруашылығы саясаты, бағаны қолдау және жерді жатқызу саясатының үйлесімі зор әсер етеді. Оңтүстік-Шығыс қалаларының шетіндегі, өте жақсы ауыл шаруашылығы жерлері көбінесе Metropolitan Green Belt-тің бағаның бұрмалануы салдарынан өңделмейді. Шындығында, 2001 жылдан бері спекулянттар Green Belt ауыл шаруашылығы жерлерін сатып алып, әдетте құрылыс аймақтарына жақын орналасқан жерлерді, учаскелерге бөліп сатуда, сатып алушыларды үкімет тұрғын үй дағдарысын шешу үшін Green Belt қорғауын әлсіретуге мәжбүр болады деп сендіруде (төменде қараңыз). Мұндай учаскелердің қайтадан өндіріске қайта оралуы қашан болатынын болжау қиын.

Қазба отын

Ұлыбританияның өнеркәсіп секторында бұрын көмір басым болды; Оңтүстік Уэльсте, Солтүстік және Оңтүстік Стаффордширде, Лестершир мен Дербиширде, Оңтүстік Йоркширде, Нортумберлендте, Дурхам графтығында, Файф пен Мидлотианда шоғырланған. 1981-2003 жылдар аралығында шахталар мен кеншілердің саны қысқартылып, өнім 75%-дан астамға төмендеді. 2003 жылы қалған шахталар 17,2 миллион тонна мұнай эквиваленті өндірді, бұл Ұлыбританияны 1981 жылы 4-ші орында болғанмен салыстырғанда 15-ші ең ірі көмір өндіруші елге айналдырды, деп хабарлайды BP Statistical Review of World Energy 2004. Басты сала – Солтүстік теңіз мұнайы. Оның қызметі Шотландия мен Солтүстік Англияның шығыс жағалауында шоғырланған. Шотландияның шығыс жағалауындағы Солтүстік теңіз суларында Ұлыбританияның қалған мұнай қорының шамамен жартысы бар, ал қорлардың ширегі Солтүстік теңізде, Шетланд аралдарына жақын жерде орналасқан. 2004 жылғы қаңтар мәліметтері бойынша, Oil and Gas Journal журналына сәйкес, Ұлыбританияның дәлелденген шикі мұнай қоры 4,7 миллиард баррельді (750 000 000 м³) құрады, оның ішінде құрлықтағы қоры да бар. Тығыз байланысты сала – табиғи газ, ол 1970 жылдардан бері Ұлыбританияның барлық газ қажеттіліктерін қамтамасыз етіп келеді және улы көмір немесе қала газын ығыстырды. Табиғи газдың көп бөлігі Солтүстік теңізде өндіріледі, ал қалғаны құрлықта және Ирландия теңізінде. Мұнай өндірісімен байланысты емес ең ірі қорлар Ұлыбритания мен Нидерланд арасындағы Солтүстік теңіздің оңтүстігінде орналасқан, алайда ең ірі қорлар мұнай өндірісімен байланысты. 2010 жылға дейін Ұлыбритания табиғи газды сырттан импорттаушы елге айналуы күтілуде.

Қаржы және қызмет көрсету

Бір кезде әрбір үлкен қалада қор биржасы болған. Қазіргі уақытта Ұлыбританияның қаржы индустриясы Лондон мен Канар Уорф қалаларында шоғырланған, ал кеңселік және әкімшілік операциялар Англияның оңтүстігіне жиі таратылған. Лондон – әлемдегі ірі қаржы орталықтарының бірі, бұл оны әлемдік қалаға айналдыратын маңызды факторлардың бірі саналады. Осы себепті Лондонның орталық бөлігінде әлемдегі ең қымбат коммерциялық жылжымайтын мүлік орналасқан. 1990 жылдардың басынан бастап Лондон Нью-Йоркке қарағанда көбірек АҚШ банктеріне ие екенін мақтан етуге мүмкіндік алды, сонымен қатар бес жүзден астам шетел банктерінің филиалдарына да үй иесі болды. Бұл әлемдегі басты қаржы орталығы, Нью-Йорк пен Токио қатарлы, кез келген маңызды қаржылық ойыншының өкілдігі болуы тиіс үш орталықтың бірі болып табылады. Лондон Ситиінде шамамен 300 000 жұмыскер бар, олардың көп бөлігі қаржы және кәсіби секторларда жұмыс істейді. Лондон ішінде банктердің болуы Лондон Ситиінің оларды орналастыру мүмкіндігіне қысым жасады. 1980 жылдардың ортасында дағдарысқа жетті, және қала заманауи кеңсе кеңістігін кеңейте алғанымен, бұл Канар Уорф бәсекелес ретінде құрылғанға дейін болған жоқ. Қызығы, Канар Уорф 1970 жылға дейін әлемдегі ең ірі доктардың бірі болған Лондон доктерінде салынды. Шығыс Лондонның фабрикаларынан әлемге түрлі тауарлар жіберілді; 1961 және 1993 жылдар аралығында Лондондағы өндірістегі жұмыс орындары 1,6 миллионнан 328 000-ға дейін азайды. 1990 жылдардың ортасында Лидс интернеттің пайда болуын пайдаланып, ком-бумның бір бөлігі болды. Бұл Ұлыбританияда толық кеңжолақты және цифрлық жабылуды қамтамасыз еткен алғашқы қала болды, бұл оны корпорациялардың кеңеюі үшін, әсіресе колл-орталықтарды ашу кезінде өте тартымды орынға айналдырды. 1990 жылдардың өзгеру кезеңінде Лидстің Лондонмен басқа Ұлыбритания қалаларына қарағанда жақсы байланысы болды, ол Лондоннан пойызбен 2 сағаттық қашықтықта орналасқан. Осының нәтижесінде, қазір ол Ұлыбританияның екінші ірі қаржы және құқықтық орталығы және Ұлыбританияның ең ірі электрондық бизнес секторы, қала арқылы Ұлыбританияның интернет трафигінің 1/3-і өтеді. Осы тұрғыдан алғанда, Канар Уорф пен Лидс Ұлыбританияның өзгерген экономикалық географиясының ең символдық белгілері болып табылады. Эдинбург – Ұлыбританияның екінші қаржы астанасы.