Кіріспе

Құстар туысы

Поицефалус туысы шынайы тотықтар (Psittacidae) отбасының Psittacinae кіші отбасына жатады және Африкалық аймақтың әртүрлі өңірлерінде таралған тотықтардың он түрін қамтиды. Бұл аймақ Сахара төңірегіндегі Африканы, батыста Сенегалдан, шығыста Эфиопиядан және оңтүстікте Оңтүстік Африкаға дейін қамтиды. Мадагаскарға ғана тән ғашықтар тотықтары (Agapornis) және ваза тотықтары (Coracopsis) сияқты, Поицефалус тотықтары да Африкалық зоогеографияның ерекше мысалдары болып табылады. Кейбір түрлерінің сәл өзгеше пішіндері немесе түршелері кездеседі. Поицефалус тотықтары ғасырлар бойы үй жануарлары ретінде ұсталып келеді, ал Сенегал тотығы ең танымал түрі болып саналады. Бұл түрдің саудасы, шамамен, 19 ғасырдың басында Сенегал тотықтары алғаш рет Еуропаға үй құсы ретінде келген кезде басталған. Африкалық сұр тотықтармен бірге, Сенегал тотықтары Африкадан ең көп тасымалданатын тотықтардың қатарында болып табылады.

Сыртқы келбеті

Поицефалус тұқымдасының өкілдері – қысқа, кең құйрықтары бар, салыстырмалы түрде ірі басы мен тұмсығы бар, денесінен түсімен ерекшеленетін мықты денелі құстар. Олардың қауырсындары орташа ұзындықта болғанымен, қанат қауырсындары құйрық қауырсындарының ұшына дейін созылады, сондықтан қанаттары өте ұзын көрінеді. Г. Стрюденнің сөзіне сүйенсек, Poicephalus ежелгі грек тілінен аударғанда "сұр бас" (poliós = сұр және kephalé = бас) деген мағынаны білдіреді. Поицефалус тұқымдасының көптеген түрлері басымен жасыл түсті. Дегенмен, сұр түс те жиі кездеседі, ал басындағы қауырсыны әдетте денесінің қалған бөлігінен өзгеше түске ие болады. Мысалы, Сенегал попугайлары мен қоңыр бас попугайларының басы қара немесе қоңыр түсті, ал қоңыр мойынды және Кейп попугайларының бас қауырсыны сұр қоңырдан күміс сұрға дейін өзгереді. Қызыл маңдайлы попугайды есептемегенде, осы төрт түрдің бас және дене қауырсынының түстері араласпайды немесе біріне бірі жапсарласпайды. Қызыл маңдайлы попугай ғана тегіс түс өзгерісін көрсетеді, құлақ аймағындағы сұр жаңқалары мен қызыл маңдай және тәжі анық бөлінеді. Тағы бір ерекшелік – Рюппелдің попугайларының еркектерінде байқалады, олардың қоңыр қауырсындары құлақ аймағында және басының жоғарғы бөлігінде күміс сұр түске боялған, ал басының үстіңгі жағында жасыл түс сезіледі. Ал аналықтарының арқасы, құйрығы және жоғарғы жағы көк түсті, ал төменгі жағы мен желкені – көкшіл сұр. Көптеген түрлерде жыныстық диморфизм байқалады, Рюппелдің попугайлары, қоңыр мойынды попугайлар, Кейп попугайлары және қызыл ішкі попугайлар диморфты, ал Поицефалус попугайларының басқа түрлерін қауырсынының түсіне қарай ажырату мүмкін емес. Бұл айырмашылық қызыл ішкі попугайларда ең айқын байқалады, аталықтарының кеудесі, құрсағы және қанаттарының асты қызыл немесе ашық қызғылт түсті қауырсынмен жабылған, ал аналықтарының қауырсыны осы аймақтарда күлгін-сұр түсті болады. Бұл тұқымдағы ең кішкентай түр – Майер попугайы, ересектерінің дене ұзындығы 22 см (≈ 8,66 дюйм) және салмағы шамамен 120 г (≈ 4,23 унция) құрайды. Ал ең ірі түрі – Кейп попугайы, керісінше, көбінесе Африкалық сұр попугайға тең болады, ересек еркектерінің денесі 32 см (≈ 12,6 дюйм) және салмағы шамамен 400 г (≈ 14,1 унция) жетеді. Көптеген Poicephalus попугайларының ірі бас және күшті тұмсығы бар, олардың түсі түрлеріне байланысты өзгереді. Қоңыр бас попугайлары мен Ниам-Ниам попугайларының жоғарғы тұмсығы сұр, ал төменгі тұмсығы ақшыл, ал басқа түрлердің тұмсығы біртекті сұр немесе ұшы қараңғы мүйіз түсті болады. Кейп попугайы өте мықты тұмсығымен ерекшеленеді, ол оның негізгі тамақ көзі – Подокарпус ағаштарының қатты қабықты жемісін алу үшін қажет. Британдық попугайлар маманы Розмари Лоу бұл тұқымның ішінде тек Кейп попугайы ғана жаңғақты тұмсығымен аша алатынын атап көрсетті. Акаулардан басқа, бұл попугайлар арасында сирек кездесетін қабілет.

Тарату

Поицефальді попугаидің барлық он түрі Африкада, Сахарадан оңтүстікке қарай қоныстанған. Олардың табиғи мекені солтүстіктегі Қызыл теңіз бен Аден шығанағының жағалау аймақтарынан бастап, Оңтүстік Африкадағы Дракенсбергке дейін, солтүстік Калахари шөлінің жиегі мен оңтүстіктегі Намибке дейін созылады. Осылайша, поицефальді попугаи Африканың тропикалық және субтропикалық кез келген жерінде, жоғары биіктіктегі таулардан басқа, таба аласыз. Бірақ олар субтропикалық Афромонтан аймақтарында және Калахари шөлі мен Оңтүстік Африканың Жоғары жазығы қосылатын географиялық аймақта да өмір сүреді. Сахел және олардың таралған жеріндегі тағы екі шөл (Намиб және Калахари шөлдері) попугайлар үшін қолайлы жағдай болмағандықтан, табиғи таралу шекаралары болып табылады. Оңтүстік-шығыста орманды кесудің күшеюі олардың таралған аймағын шектейді. Мәселен, Африканың ең қауіпті ірі попугайларының бірі саналатын Кейп попугаилары Шығыс Кейп провинциясынан Квазулу-Наталға дейінгі аймақта бөлініп кеткен. Поицефальді попугаи Африка жағалауындағы тек бірнеше ғана аралдарға таралған; қоңырбас попугаи Үнді мұхитындағы Пемба аралында кездеседі, ал Сенегал попугаи Гвинея жағалауындағы Лес-де-Лос аралдарында таралған. Ал поицефальді попугаи Занзибардан жойылып кеткен. Әдетте, поицефальді попугаи түрлерінің таралған аймақтары үстіртпейді, бірақ ұзақ құрғақшылықтан кейін тамақ азайғанда және попугайлар мол тамақ іздеуге мәжбүр болғанда мұндай жағдай тууы мүмкін. Сонда бір аймақта бірнеше түрлі поицефальді попугаи кездесуі мүмкін. Поицефальді попугаимен бірге таралған аймақта табиғи түрде кездесетін басқа попугай түрлеріне африкалық сұр попугайлар, африкалық сақиналы попугайлар, сондай-ақ қызылбас, қарамойын, сарымойын, қызғылтбет, қаражағалы, қарақанатты, Фишер және Лилиан попугаилары жатады.

Тіршілік ету ортасы

Кейп-парогты қоспағанда, оның бағаланатын тағамы – подокарп және цельтис тұқымдары, ал поицефалус парогтары – оңай бейімделетін, көптеген тағамдарды жейтін түрлер. Осы себепті олар төменгі тропикалық жаңбырлы ормандар, мангр ормандары, әртүрлі биомдардың жаңбырлы және құрғақ ормандары, Африка саванналарының орманды бөліктері сияқты әртүрлі орталарға таралуға мүмкіндік алды. Сұрбас попугай (P. f. suahelicus) және Мейер попугайы ерекше түрлі мекен орындарында қоныстанды. Сұрбас попугайдың табиғи таралу аймағы орманды жазық саванналардан бастап ылғалды, биік таулық жаңбырлы ормандарға дейін, 4000 метрге дейінгі биіктіктерде қамтиды. Мейер попугайлары да түрлі тіршілік аймақтарының ылғалды ормандық аймақтарында, сондай-ақ бұталы және шөптесін саванналарда кездеседі. Кейде поицефалус парогтарын егістік алқаптарында да көруге болады, онда олар жемістер мен дәнді жейді.

Мінез-құлық және экология

Поицефальді попугайлар американдық Амазонка попугайларымен туыс болмаса да, олар ұқсас экологиялық орталарды мекендейді және мінез-құлқында кейбір ортақтықтарды көрсетеді. Поицефальді попугайлар көбінесе ересек құстар мен олардың балапандарынан тұратын шағын отбасылық топтарда өмір сүреді, кейде басқа отбасылармен бірігіп, ірі топтарды құрайды. Егер жем жеткілікті болса, мұндай топтарда 100-ге дейін құс болуы мүмкін. Поицефальді попугайлардың кейбір топтары бау-бақшаларға, жүгері және тары егістіктеріне, елді мекендерге жақын жерлерде зиян келтіргенімен, олар көбінесе ұялшақ және адамдардан қашық жүреді. Поицефальді попугайлар түндерін ағаш басында өткізеді, әдетте бір және соңғы ағашқа оралып ұйықтайды. Күн батқанда, олар тамақтанатын жерлеріне ұшу алдында өзін тазартады. Құстардың кетуін әдетте дауысты шақырулар хабарлайды. Тамақ көзіне байланысты, поицефальді попугайлар ұзақ қашықтықтарға ұша алады: қоңыр мойынды попугайлар шамамен 80 км (≈ 50 миль) жерден тамақ іздеуге ұшуы белгілі. Қызыл маңдайлы попугайлардың топтары жоғары биіктіктегі аймақтарда ұйықтап, содан кейін тамақ іздеу үшін төмен түседі, биіктіктегі шамамен 300 метрлік айырмашылықты еңсере алады. Таңертең тамақтанғаннан кейін поицефальді попугайлар көбінесе тиісті тамақ көзінің жанындағы ағаштарда демалады, кезектесіп ұйықтап немесе мазақтап, өзін тазартады. Олар кешкісін тамақтанатын жерлеріне қайта оралып, содан кейін түнгі ұйықтарына кетеді.

Диета

Поицефальді попугайлардың көпшілігі әр түрлі ағаштар мен бұталардың тұқымдарымен, жемістерімен және жапырақтарымен қоректенеді. Нектарға бай гүлдер мен қосымша жемістер де олардың рационының бір бөлігі, сонымен қатар жәндіктер де, бірақ соңғылары олардың тамағының көп бөлігін құрамайды. Олардың рационындағы су мөлшері попугайлардың қажеттілігін толық қамтамасыз етпегендіктен, олар өмір сүретін ортада су көздерін қажет етеді. Кейп попугайы – Поицефалус попугайлары арасындағы ерекше жағдай, себебі ол негізінен Подокарп және Цельтис ағаштарының тұқымдарымен қоректенетін, аз түрлі тамақтанатын диеталық маман. Аулау және қоныс ортасын жоғалтудан басқа, осы себептерге байланысты Кейп попугайының саны азайып, IUCN оны "қауіпті жағдайда" деп тізімдеген. Сенегал және Мейер попугайлары сияқты кейбір Poicephalus түрлері жартылай көшпелі, осылайша азық-түліктің жетіспеуіне немесе маусымдық ауытқуларына бейімделеді. Олар көбейтілу маусымынан кейін ғана көшіп барады.

Өсіру

Поицефальді попугайлар ең ерте үш жасқа келгенде көбейе бастайды. Содан кейін олар Африка баобабы және кароб сияқты үлкен ағаштардың табиғи қуыстарында ұялайды, олар олардың ұялау орындарының ең көп таралған жерлері болып табылады. Дегенмен, Кап попугайлары Подокарпус ағаштарын жақсы көреді, ал қызылқұйрық попугайлар термит үйінділерінің ішіне салынған қуыстарда ұялайды. Ұя салуға ешқандай материал жиналмайды. Жұмыртқалардың бір тобы әдетте екі-төрт жұмыртқадан тұрады, олар бір-төрт күн аралығында салынады және 26-28 күн бойы аналық ғана күтіп бағады. Осы уақытта аталық аналыққа тамақ әкеледі және балапандар ұядан шыққаннан кейін бірнеше күнге дейін ұяға жақын қалады. Аналық балапандарды жылы ұстауын тоқтатқаннан кейін, аталық та оларды тамақтандыруға кіріседі. Балапандардың салмағы әзірге тек тұтқында өсірілгендерде ғана өлшенді, ол бес (Мейер попугайы) алты (қоңырбас попугайы) граммды құрайды (≈ 0,18-ден 0,21 унцияға дейін). Балапандар ақ немесе ақшыл сұр түсті жұмсақ қауырсындармен жабылған, ал олардың әдетте шулы ата-аналары ұя маңында тыныш және сақ болады. Сенегал және қоңырбас попугайлары туралы сенімді деректер тұтқында ұсталған попугайларды бақылау нәтижесінде алынған, ол Сенегал попугайларының ұшқындау кезеңі тоғыз және он бір апта аралығында өзгеретінін, ал жас қоңырбас попугайлары өмірінің он екінші аптасында ұядан шығатынын көрсетті. Аталық оларды он бес аптаға дейін тамақтандырып отырды.

Жыртқыш жануарлар, паразиттер және әдеттегі аурулар

Отырған аналықтар мен ұядағы балапандар, әсіресе, жыртқыштарға тойтарыс бере алмайды, мысалы, дасипельттер, бумслангтар, саванна мен Ніл мониторлары сияқты монитор кесірткелері, бабуиндер, циветтер және мангустар. Африканың қайың бүркіті де кейде ұяларды тонап, бір тырнағымен ұяның кіреберісінен ұстап, екінші тырнағымен балапандарды ұстап алады. Аталған жыртқыштар көбінесе жұмыртқалар мен жас құстарды аулайды, ал ересек құстарды бүркіттер, қазтар, соколар және тиісті өлшемдегі сұңқарлар аулайды. Пойцефалус попугайларында ең көп кездесетін сыртқы паразиттер – құстардың қауырсындарында және терісінде тіршілік ететін қауырсын кенелері мен құс бітесі. Басқа да жабайы жануарлар сияқты, Пойцефалус попугайлары Кокцидия, Аскаридида, Капиллярия нематодалары және Цестода (таспа құрттары) сияқты ішкі паразиттермен зарарлануы мүмкін. Жабайы Пойцефалус попугайларына тән аурулар туралы көп мәлімет жоқ, бірақ Кейп попугайлары мен Рюппелл попугайларының зерттеулерінде олардың бір бөлігінің Psittacine beak and feather disease (PBFD) ауруын қоздыратын вирусқа шалдыққандығы анықталды. Бұл көбінесе өлімге алып келетін ауруға қазірге дейін ем табылған жоқ, және кейбір құстарда ешқандай белгі байқалмаса да, олар өздерімен бірге вирусты тарата алады.

Халық саны

Поицефалус түрлерінің популяциялық динамикасы және қорғау статусы әртүрлі, «ең аз уайым тудыратын» деңгейден «жою қаупі бар» деңгейге дейін ауыспалы. Қазірге дейін тек Оңтүстік Африка мен Намибияда ғана кең ауқымды далалық зерттеулер жүргізілді, сондықтан ең сенімді деректер осы аймақтардан және онда мекендейтін түрлер мен түршелерден алынған. World Parrot Trust онлайн энциклопедиясына сәйкес, көптеген Поицефалус түрлерінің саны әлі белгісіз, бірақ қызыл маңдайлы попугайлардың саны төмендеп бара жатқандай көрінеді, ал қалғандарының саны тұрақты деп есептеледі. Хоппе мен Велке Поицефалус попугайларының популяциясының өсуі туралы мәліметтердің көбінесе дәйекті еместігін немесе ескіргенін, тіпті мүлдем болмаса, атап көрсетеді. Қызыл ішкі попугайлар мен Сенегал попугайлары әлі де кең таралған болса, тұрақты түрлерінің кейбір түршелері мекендеу ортасының жоғалуы мен аулау салдарынан жою қаупіне тап болды. Мысалы, кең ауқымды орманды жою мен аулаудың салдарынан қызыл маңдайлы попугайдың Poicephalus gulielmi fantiensis түршесі қауіп төңкеріліп отыр (әйтсе де, Құрлықтағы жою қаупі бар түрлердің халықаралық саудасы туралы конвенция (CITES) мұндай құстардың саудасын заңсыз деп жариялайды). Чад пен Орталық Африка Республикасына тән Ниам-Ниам попугайы және Эфиопияның жоталарына тән сары маңдайлы попугай туралы сенімді деректер әлі жоқ. Сары маңдайлы попугайдың мекендейтін жерлерінде қарқынды орманды жою салдарынан оның саны азайып бара жатқан болуы мүмкін. Қоңырбас попугайлар мен Руппел попугайлары туралы ақпараттар қайшылыққа толы. Кейбір зерттеулер екі түрдің де өзінің ареалдарында өте сирек кездесетінін көрсетсе, басқалары екі түрдің де саны азайып бара жатқанын, бірақ әлі де сынды қауіп төндірмейтінін мәлімдейді. Сенімді деректер бар түрлердің ішінде ең көп қауіп төндіретін Поицефалус түрі – Кейп попугайы, ол өте көп мөлшерде Podocarpus тұқымдарымен қоректенеді. Podocarpus ағаштарының орманды жою салдарынан көптеген аймақтарда азаюына байланысты, бұл түрдің жойылу қаупі бар. 2018 жылы жабайы Кейп попугайларының саны 1453 дананы құрады, бұл 2004 жылмен салыстырғанда аздап өскенін көрсетеді, тіпті деректер әртүрлі көздерден алынған болса да.

Таксономия

Поицефалус тұқымдасын ағылшын натуралисі Уильям Джон Суэйнсон 1837 жылы енгізді. Тұқымның үлгі түрі кейіннен Сенегал попугайы деп белгіленді. Атауы ежелгі грек тіліндегі "phaios" – "сұр" және "kephalos" – "бас" сөздерінен шыққан. Тұқымда он түр бар. Қызыл маңдайлы тотық, немесе Жардин тотығы, P. gulielmi Сары маңдайлы тотық, P. flavifrons Қоңыр мойынды тотық, немесе Ункапе тотығы, P. fuscicollis Мыс тотығы, немесе Левалян тотығы, P. robustus Мейер тотығы, P. meyeri Рюппель тотығы, P. rueppellii Қоңыр бас тотық, P. cryptoxanthus Ниам-Ниам тотығы, P. crassus Сенегал тотығы, P. senegalus Қызыл қарны бар тотық, P. rufiventris

Кіші түрлер

Кейп қасқыр тұқымдас құсы мен қызыл маңдайлы қасқыр тұқымдас құстар бір-бірімен тығыз байланысты түрлер тобын құрайды.

Құс шаруашылығы мен адам денсаулығына қамқорлық

Сенегал попугайы, Мейер попугайы, қызылқұйрық попугайы және қоңырбас попугайы үй жануарлары ретінде танымал, себебі оларды пәтерде ұстау оңай, олар көбінесе басқа серіктес попугайларға қарағанда тыныш және кішкентай болады. Пойцефалус попугайларының кейбір түрлері сирек кездеседі және тұтқындықта танылмайды. Кейбір Пойцефалус популяциялары мекендеу ортасының жоғалуынан қысымға ұшыраса, ал басқалары үй жануарлары саудасы үшін аулауға түседі. Мысалы, Сенегал попугайы әлі де Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) Қызыл тізімінде "алаңдаушылық тудырмайтын" түр ретінде тіркелгенімен, 1981 жылдан бері халықаралық саудада 735 775 құс тіркелді.