Кіріспе

Тур соборы – Францияның Тур қаласында, Индре-и-Луар департаментінде орналасқан Рим-католик шіркеуі, әйгілі Гаттианға арналған. Бұл Тур архиепископтарының тақ орны, Тур шіркеулік провинциясының митрополиттік соборы. Ол 1170 және 1547 жылдар аралығында салынған. Құрылыс басталған кезде шіркеу Луар өзені арқылы салынып жатқан көпірдің оңтүстік басында, Парижден Францияның оңтүстік-батысына қарай созылатын жол бойында орналасқан. 1862 жылдан бері ол тарихи ескерткіш ретінде тіркелген. 1905 жылдан бастап ол Франция мемлекетінің меншігіне өтті, бірақ Католик шіркеуі оны пайдаланудың эксклюзивті құқығын сақтап қалды.

Тарих

Осы жерде үш бұрынғы собор болған. Біріншісі, Әйіс Сент-Мориске арналған, оны 337–371 жылдары епископ Лидорий салған. 558 жылы өртеніп, оны Тур епископы Григорий қайтадан салып, 590 жылы қайта бағыштады. Оның орналасқан жері каструмның, яғни ежелгі римдік қабырғалардың оңтүстік-батыс бұрышында болғандықтан, собордың кіреберісі ежелгі римдік қала қабырғасының бір бөлігін құрады. Шамамен 1160 жылы Анжу стилінде тағы бір құрылыс басталды. Ол өртенгеннен қатты зақымданып, аяқталмай қалды. 1220 жылы хормен жұмыс қайта басталды және Людовик IX, немесе Әйіс Людовик, қаржылық көмек көрсетті. Хор мен трансепт 1240 жылдан бастап 14 ғасырдың басына дейін, романдық құрылыстың төменгі қабырғаларының бөліктерін пайдалана отырып қайта салынды. Төменгі бөліктер негізінен ерте готикалық стильде, ал жоғарғы қабырғалар кейінгі Районант стилінде болды. 14 ғасырдың соңында трансепт аяқталды. 1356 жылы собор Әйіс Гатианға қайта бағышталды. Келесі жұмыстар мен мұнаралардың құрылысына Жүз жылдық соғыс (1337–1453) кедергі келтірді. Кеме тек 15 ғасырда Жан де Даммартен, Жан Папен және Жан Дюран сәулетшілердің жұмысымен аяқталды. 1484 жылы төменгі порталдар аяқталды. Екі жаңа мұнара ескі қала қабырғасының сыртында салынды. Мұнаралардың арт жағында, солтүстік жағынан, соңғы римдік қоршау қабырғасының қимасы көрінеді. Бірінші мұнара 1534 жылы, екіншісі 1547 жылы аяқталды, олардың шатырларында француз Ренессансының белгілері бар. Собордың өте баяу салынуынан жергілікті халық арасында «собор біткенше» деген мақал пайда болды, ол өте ұзақ және қиын жұмысты білдіреді. Сондай-ақ, бұл ғимарат 13-шы ғасырдан 16-шы ғасырға дейінгі француз діни сәулетінің күрделі үлгісін ұсынады. 1787 жылы Ватиканның шіркеулердің ішкі кеңістігін ашық әрі ыңғайлы етуге бағытталған доктринасына жауап ретінде, хорды негізгі бөлімнен бөліп тұрған жюбе, яғни хор қоршауы алынып тасталды. 1793 жылы Француз революциясы кезінде якобиндер шіркеу порталындағы мүсіндерді қиратты. Шіркеу мемлекеттік меншікке алынып, Наполеон I билікке келгенге дейін Ақыл ғибадатханасына айналдырылды. 1848 жылы собордың кейбір бөліктері, соның ішінде портал мүсіні қалпына келтірілді. Соборды күрделі жөндеу жұмыстары 1993 жылы басталды. Органды қалпына келтіру 1996 жылы аяқталды, содан кейін жоғарғы терезелерге жұмыс кірістірілді. 2010–2013 жылдар аралығында солтүстік трансепт пен роза тәрізді терезе қалпына келтірілді, және Әйіс Мартинге арналған екі жүз шаршы метрлік жаңа терезелер соборға қосылды. 2018 жылы жаңа бас алтарь бағышталды.

Сыртқы батыс маңдай

Собордың батыс жағында үш әртүрлі сәулет стилі үйлесімді түрде біріктірілген. Мұнаралардың төменгі қабырғалары және үшбұрышты фронтонға дейінгі қасбеттің орталық бөлігі қарапайым роман стилінде салынған, содан кейін, тіреулермен бірге, әлдеқайда әсем әрі тығыз Flamboyant өрнегімен жабылған.

Трансептер мен шейіт

Собордың қабырғалары үлкен тіреу қабырғаларымен нығайтылған, олардың үстіне қосымша салмақ беру үшін мұнаралар орнатылған. Собордың шығыс жағындағы апсидасы, готикалық соборлардың арасында ерекше болып, оған басқа ешқандай құрылыстар тіркелмеген. Собордың солтүстік айшығы ерекшелігі – оның солтүстік фасадын, әсіресе роза тәрезесін қолдау үшін екі қосымша тіреуі бар. Роза тәрезесінің бетіне де оны нығайту үшін қосымша бір тақта бекітілген.

Мұнаралар

Екі мұнараның биіктігі 69 және 70 метрді құрайды. Мұнаралардың негіздерінің бір бөлігі 12 ғасырға дейін созылады. Мұнаралардың қабырғалары кейінірек пайда болған жарқын стильдегі өте күрделі ою-өрнектермен және сәндік әшекейлермен жабылған. 69 және 70 метр биіктігі бар екі мұнараның жоғарғы бөліктері француз Ренессанс сәулетінің ерте мысалдары болып табылады.

Интерьер

Кемеде дәстүрлі үш деңгей бар: жер қабатындағы галерея, күмбезді төбедегі қабырғаларды қолдап тұрған үлкен бағаналармен; терезелері бар ортаңғы деңгейдегі галерея немесе трифориум; және жоғарғы қабырғаларын шынымен толтыратын биік терезелері бар жоғарғы деңгей немесе кларесторий. Кеменің биіктігі 29 метр, бірақ ені көптеген соборларға қарағанда тар, бұл, мүмкін, бұрынғы романдық стилдегі іргетастың қайта пайдаланылуына байланысты. Күмбездер хордың 13 ғасырдан, ал кеменің 15 ғасырдан бастап салынған ағаш қабырғаларынан тұратын түпнұсқа шатыр құрылысымен жабылған. Хорда әлі де 13 ғасырға жататын он бес түпнұсқа терезесі сақталған, оларда Мәсіхтің, апостолдардың және қасиеттілердің өмірінен көріністер, сондай-ақ терезелерді қаржыландыруға үлес қосқан гильдиялардың кәсіптерін бейнелейтін суреттер бар. Солтүстік трансепттегі розетка терезесі 14 ғасырдың басында салынған және ерекше дизайнымен ерекшеленеді. Ол бұрыннан боялған шынымен толтырылған алаңның ортасына орналастырылған. Бұл кейіннен тұрақтылық мәселесін тудырды, сондықтан терезенің ортасынан екіге бөлетін ішкі тірек салынуға тиіс болды. Терезе сыртынан да тіреулермен нығайтылған. Оңтүстік трансептте де розетка терезесі бар, онда 16 ғасырға жататын органның түпнұсқа корпусы сақталған. Оны Мартин де Боун сыйға берген, ал Барнабе Делануе салған. Қазір мұнда 18 ғасырда Клико жасаған орган орналасқан.

Өнер және сәндік

Кемеде Франция королі Карл VIII мен Бретань Аннаның нәресте кезінде қайтыс болған екі баласының ескеретін монументалды қабірі орналасқан. Ол 1506 жылы Гийом Регно немесе Жироламо да Фиезоле жасаған, бастапқыда Сент-Мартин шіркеуінде болған, бірақ Франция революциясынан кейін соборға көшірілді. Қабір итальян стилінде Каррара мәрмәрінен жасалған. Жатқан мүсіндер 15 ғасыр француз ортағасырлық дәстүрін (Мишель Коломб мектебі) еске түсіреді.

Боялған шыны

13 ғасырда Тур соборында жұмыс істеген суретшілер боялған шыны терезелердің дизайнында шағын революция жасады. Терезенің барлық бөлігін терең түсті шыныдан жасалған көптеген кішкентай суреттермен толтырудың орнына, Тур суретшілері шыны түрлерінің қоспасын қолдана бастады; Киелі кітаптағы кейіпкерлерді бейнелейтін дәстүрлі иконографиялық суреттер әшекейлі және өсімдік мотивтерімен безендірілген мөлдір немесе ақшыл боялған шыны панельдермен шеңберленді. Бұл интерьерге анағұрлым көп жарық кіргізуге, сондай-ақ таңдалған сюжеттерді ерекшелендіруге мүмкіндік берді, әйтпесе олар жүздеген басқа суреттердің арасында көрініссіз болып қалар еді. 1265 жыл шамасында Турда пайда болған бұл стиль тез арада Троя соборында да қолданылып, содан кейін Францияның және Англияның басқа соборларына тарады. Көрнекі форматтағы бұл өзгеріс күміспен бояу техникасын қолдану арқылы жасалған, одан да маңызды техникалық революциямен бірге жүрді – шыныға эмаль бояуларын жағу әдісі, олар қыздырылып шыныға біріктірілді. Бұл суреттерге мозаикадан гөрі картинаға жақын, көбірек экспрессия, көлеңке және үш өлшемділік беруге мүмкіндік берді. Шыны бөліктерінің мөлшері үлкейіп, терезедегі қорғасын жолақтарының саны азайды. Боялған шыны терезелердегі суреттер ортағасырлық миниатюралық суреттердегідей шынайылыққа ие болды.

Роза тәрізді терезелер

Собордың батыс жағында және трансепт екі шетінде үш роза тәрізді терезе бар. Ең ерекшесі – XIV ғасырдың басында орнатылған солтүстік трансепттегі роза тәрезесі. Роза тәрезесі бұрыннан әйнекпен толтырылған шаршы бөлімге орнатылған. Роза орнатылған жерде тұрақтылық мәселелері туындады, сондықтан терезе артында тік тас тіреу қосылып, оны екіге бөліп, сыртынан қосымша тіреулермен нығайтуға тура келді.

Құбырлы орган

Құбырлы орган оңтүстік трансепте орналасқан. Оның корпусы мен әшекейлеуі 16 ғасырға дейін сақталып келген. Қазіргі аспап 18 ғасырда Роберт Клико құрған отбасылық фирма жасаған.

Ла Псалет монастыры мен архиепископ сарайы

Собордың солтүстігінде Ренессанс дәуірінде салынған шағын монастырь орналасқан, ол псалом айтуды үйрететін мектеп болғандықтан cloître de la Psalette деп аталады. Ол 1442 және 1524 жылдар аралығында салынған. Онда собордың солтүстік қабырғасына тігізілген үш галерея бар. Сондай-ақ, онда 1520 жылы салынған, қолжазбалар жасалған скрипторий және оған баспалдақ арқылы кіруге болады; сонымен қатар, 13 және 14 ғасырларға жататын бірнеше фрескаларды көруге болатын күмбезді төбелі кітапхана бар. Бұл француздық Ренессанс стилінің алғашқы үлгісі болды, ол жақында жақын маңдағы Луара аңғарындағы Блуа сарайының баспалдағында пайда болған. Собордың оңтүстігінде XVIII ғасырдың басында салынған бұрынғы архиепископ сарайы орналасқан, қазір ол Турдың Көркем өнер мұражайы болып табылады. Ол бастапқыда 4 ғасырға жататын галл-римдік қала қабырғасына тігізілген. Оның ішінде 11 ғасырдан бір зал және 12 ғасырдан тағы бір зал бар. Екінші залдың қабырғасында діни сот шешімдері жарияланған балкон орналасқан.

Жерлеу

Арчибальд Дуглас, Дугластың 4-ші графы, Турен герцогы, 1424 жылғы Верней шайқасынан кейін ұлы, сэр Джеймс Дугласпен бірге ғибадатханада жерленген.