Кіріспе

Фантастикалық көркем әдебиеттің субжанры, "күнделікті" ортамен сипатталатын.

Төменгі фэнтези немесе ену фэнтези – бұл сиқырлы оқиғалардың қалыпты әлемге енуімен сипатталатын фантастикалық көркем әдебиеттің бір түрі. Бұл термин өзінің ережелері мен физикалық заңдары бар ойдан шығарылған әлемде өтетін жоғары фэнтези әңгімелерінен өзгеше. Ену фэнтези әдетте фэнтезимен байланысты элементтерге аз мән береді және фантастикалық элементтері бар реалистік ортада оқиғаны баяндайды. Кейде, нақты мен психологиялық немесе табиғаттан тыс нәрселердің арасындағы шекараны анықсыз ету үшін жеткілікті фантастикалық элементтер болады. "Төмен" деген сөз туындыдағы дәстүрлі фэнтези элементтерінің маңыздылығын көрсетеді, ал туындының жалпы сапасын бағаламайды. Рөлдік ойындарда қолданылатын тағы бір анықтама бойынша, оқиға мен кейіпкерлер көбінесе реалистік болады және мифтік сипаттамадан алыс. Мысалы, Роберт Э. Говардтың "Конан-варвар" сериясы бірінші анықтама бойынша жоғары фэнтези, ал екіншісі бойынша төмен фэнтези болып саналады. Ал "Жаратылыстан тыс" сериалы сияқты туындыларда керісінше жағдай орын алады.

Тарих

Фантастикалық көркем әдебиет XIX ғасырда ертегілерден қалыптасты. XIX ғасырдың басындағы фольклор туралы зерттеулер Виктория дәуіріндегі балалар әдебиетінде фантастикалық көркем әдебиеттің үстемдік тануына әкелді. Төменгі фантазияның түрлеріне тұлғаланған жануарлар, тұлғаланған ойыншықтар (мысалы, «Шкафтағы үнділік» және «Қуыршақ үйі»; бұл «Пиннокионың баяндарынан» бастау алады), асыра баяндалған мінез-құлық ерекшеліктері мен өзгеше физика заңдылықтарының (мысалы, «Пиппи Лонгстокинг» және «Қарыздар») көрінісі, сондай-ақ сиқырлы күштер, табиғаттан тыс құбылыстар және уақыттың өзгеруі жатады.

Сыншыл түсіндірмелер

Фикция авторға нақты өмірде берілмейтін күшті мүмкіндік береді. Е. Несбит еңбектерінде танымал болғаннан бері, фантазияның "төменгі/порталдық түрі" қоғамның қалыптасқан тәртібі мен ойлауын сынауға ыңғайлылығы үшін негізгі орынға ие болды. Балалар көбінесе жоғары фантастикаға қарағанда төменгі фантастиканы көп оқиды. ХХІ ғасырдың басында Джордж Р.Р. Мартин және Джо Аберкромби сияқты авторлардың еңбектерінің маңыздылығы артып келеді, олардың жоғары фантастикалық романдары (толығымен фантастикалық әлемдерде жазылған шығармалар) сиқыр мен адам емес зиялы жаратылыстарды екінші орынға қойып, адамдар арасындағы қақтығыстың циникалық бейнесін көрсету себебінен "төменгі фантастика" деп аталады. Фантастика жазушысы Дэвид Чандлер бұл "төменгі фантастиканың өркендеуін" терроризмге қарсы соғыстың қазіргі шындығын көрсетеді деп санайды – бұл "құпия келісімдерге", "қатыгез жазалауларға" және "қорқынышты қырғынға" толы. Бұл, бір буын бұрынғы Вьетнам соғысына жауап ретінде пайда болған қорқыныш жанрының реакциясына ұқсас.

Ішкі жанрларды ажырату

Жоғары және төмен фантастика, тиісінше, балама "екінші" әлемде немесе нақты "бірінші" әлемде орын алатынымен ерекшеленеді. Көптеген туындыларда бірінші немесе екінші әлемнің орналысы арасындағы шекара, демек, төмен немесе жоғары фантастика екендігі анық болмайды. Екінші әлем үш түрге бөлінеді, оларды Никки Гэмбл жоғары фантастиканың үш ерекшелігін түсіндіргенде сипаттады: Бірінші әлем жоқ (мысалы, Dungeons & Dragons) немесе маңызсыз (мысалы, Discworld). Бірінші әлемнен портал арқылы кіру (мысалы, Әлиса Адамдар елінде, Нарния жылнамалары, Оның қараңғы әлемі және Қара мұнара). Әлем ішінде әлем (мысалы, Америка құдайлары, Пегана құдайлары, Сиқыршылар және Гарри Поттер). Кейбір жоғары фантастика туындылары Гэмблдің санаттарына оңай сәйкес келмейді. Мысалы, Дж.Р.Р.Толкиннің "Сақиналар мырзасы" ерте замандағы Жердің бірінші әлемінде орын алады, ал Толкин олай ойлағандармен келіспейді. Толкиннің сөзіне сенсек, ол оны географиялық жағынан Солтүстік-Батыс Еуропаның мекенделген жерлеріне орналастырған. Толкин өзінің әңгімелері шындықтан алыс екенімен келіспейді, керісінше, "осы жердің мәні бар (әсіресе Солтүстік-Батыс Еуропаның тұрғындары үшін), сондықтан ол уақыттың қашықтығымен сәл мақтанышпен таныс сезіледі" деп қорғайды. Дегенмен, Ортажер шындықтан жеткілікті түрде ерекшеленеді, сондықтан оны екінші әлем және демек, жоғары фантастика деп санауға болады. Ол физикалық жағынан нақты әлемнен бөлініп, "әлем ішінде әлем" болады. Сол сияқты, Филип Пуллманның "Аңқы әлемі" көбінесе нақты жер болған, бірақ баламалы Оксфордширде орын алады, ал оның баламалы әлем екендігі оны жоғары фантастика жанрына жатқызады. Төмен фантастика басқа жанрлар мен қосалқы жанрлармен байланысты. Қалалық фантастика ауылдық немесе тарихи ортамен салыстырғанда қазіргі заманғы қалада орын алады, сондықтан оны төмен фантастиканың бір түрі деп қарастыруға болады. Қара фантастика қорқыныш пен үрей сезімін тудыру үшін фантастиканы пайдаланады. Көбінесе оқиғалар нақты әлемде орын алғандықтан, төмен фантастикамен байланысы бар. Паранормальды романтика, оның ең танымал түрі - вампирлік романтика, көбінесе төмен фантастика болып табылады. Супергеройлар туралы туындылар, егер кейіпкердің күші ғылыми (немесе жалған ғылыми) емес, табиғаттан тыс түсіндірмеге ие болса, төмен фантастика деп санауға болады. Сиқырлы реализм әлемге көбінесе реалистік көзқараспен қарайды, бірақ табиғаттан тыс элементтерді қосады. Джин Вольф және Терри Пратчет сияқты авторлар оны фантастика деп қараса да, сиқырлы реализмде табиғаттан тыс оқиғалар әдетте адам кейіпкерлерінің дүниетанымына кіреді, ал төмен фантастикада олар оны бұзады.

Рөлдік ойындар

Өз мақсаттары үшін рөлдік ойындар кейде төмен фантазияның басқаша анықтамасын қолданады. GURPS Fantasy жанрын "мифке қарағанда реалистік көркем әдебиетке жақын" деп анықтайды. Төмен фантазия оқиғалары адамдардың күнделікті өмірі мен нақты мақсаттарына баса назар аударады. Төмен фантазия кампаниясы монстрлер, сиқыр және жартылай құдайлар әлемінде өмір сүру қандай екенін зерттейді. Кітап жанрдың әдеби анықтамасын мойындайды: "кейбір сыншылар 'төмен фантазияны' нақты әлемде орын алатын кез келген қиял-ғажайып оқиға деп анықтайды. Дегенмен, нақты әлемде орын алатын оқиғалар осы кітапта жоғары фантазия деп жіктелетін мифтік элементтерді де қамтуы мүмкін".