Қарсылықтардың өзара ауысуы: Юнг принципі

Кіріспе

Энантиодромия (ἐναντίος – "қарсы" және δρόμος, dromos – "бағыт") – батыста психиатр Карл Юнг енгізген принцип. "Психологиялық типтер" еңбегінде Юнг энантиодромияны "уақыт өте келе санадан тысқары қарама-қарсы күштің пайда болуы" деп анықтайды. Бұл табиғи әлемдегі тепе-теңдік принципіне ұқсас, себебі кез келген шектен шығу тепе-теңдікті қалпына келтіру үшін жүйемен қарсылыққа ұшырайды. Нәрселер шегіне жеткенде, олар өз қарсысына айналады. Юнг былай дейді: "Бұл ерекше құбылыс көбінесе саналы өмірге экстремалды, бір жақты бейімділік басым болғанда пайда болады; уақыт өте келе, оған теңдей күшті қарсы күш құрылады, ол алдымен саналы әрекеттерді тежейді, содан кейін саналы бақылауды бұзады."

Шолу

Юнг Фридрих Ницшеге зор әсер етті, ал Ницше бұл идеяны өзінің бірнеше еңбектерінде талқылайды: «Адам, тым адамдық» афоризм 1, 2 және 3; «Жақсылық пен жамандықтан тыс» афоризм 2. «Энантиодромия» сөзін, көрінетіндей, Стобей ойлап тапқан, бірақ бұл тұжырым Гераклиттің жазбаларында да кездеседі. Мысалы, DK 126-шы фрагментте Гераклит: «Суық нәрселер жылынады, жылы нәрселер суынады, ылғал нәрселер құрғайды, ал құрғақ нәрселер ылғалданады» дейді. Бұл оның басқа сөздерінде де көрінеді, мысалы: «Соғыс – баршаның әкесі, баршаның патшасы» (фр. 53), «Олар өзгеше / қарама-қарсы нәрсенің өзімен үйлесетінін білмейді; үйлесім кері (παλίντροπος palintropos, иірім доға сияқты немесе «кері кернеуде») болады, садақ пен лира сияқты» (фр. 51). Осы және басқа да үзінділерде қарама-қарсылықтардың бір-бірімен сәйкестігі туралы ой Гераклиттің ерекше жұмбақ стилінде, сондай-ақ екі арасындағы динамикалық, кері-қарсы қозғалыс арқылы, әсіресе қарсылық пен қақтығыс арқылы айқынды түрде білдіріледі. Юнгтің өзі былай деп жазды: «Ежелгі Гераклит, шын мәнінде ұлы дана болған, барлық психологиялық заңдардың ішіндегі ең кереметін – қарама-қарсылықтардың реттеуші функциясын ашқан. Ол осы құбылысты «энантиодромия» деп атады, яғни қарама-қарсы бағытта жүгіру, ол ерте ме, кеш пе, барлық нәрсе өзінің қарама-қарсысына ұшырайды дегенді білдіреді». Бір буын өткен соң Платон «Фаидон» еңбегінде бұл принципті анық түсіндірді: «Барлық нәрсе осылай туады, қарама-қарсылар қарама-қарсыларынан пайда болады» (71a-бөлім). Юнгтің оны көп ғасырлар өткен соң тануынан бері ол қазіргі мәдениетте белсенді түрде бейнеленген. Мысалы, ол «Басқалардың өмірі» фильмінің тақырыбына қолданылды, коммунистік режимге адал адамның адалдығын бұзып, гуманист болып шығатынын көрсету үшін. Юнг бұл терминді саналы сананың тілегіне қарсы әрекет ететін санасызға қатысты қолданды, гректердің акрасия тұжырымын қазіргі психологиялық терминдерде жаңартып жаңғыртты. («Ер адамның қырлары», 7-тарау, 294-тармақ). Энантиодромия. Сөзбе-сөз «кері жүгіру», уақыт өте келе санадан тыс қарама-қарсылықтың пайда болуына қатысты. Бұл ерекше құбылыс көбінесе бір жақты, шектен тыс бейімділік саналы өмірге басымдық білдіргенде пайда болады; уақыт өте келе, бірдей күшті қарсылық құрылады, ол алдымен саналы орындауды тежейді, содан кейін саналы бақылауды бұзады. («Тұжырымдар», сол жерде, 709-тармақ). Энантиодромия көбінесе жедел неврозбен байланысты симптомдармен бірге кездеседі және жеке тұлғаның қайта тууына ишара жасайды. Психиканың санасыз өмірі құрылған ұлы жоспар біздің түсінігімізге қол жетімсіз, сондықтан жақсылықты өндіру үшін қандай жамандық қажет емес екенін біле алмаймыз, ал қандай жақсылық жамандыққа әкелуі мүмкін. («Ертегілердегі рухтың феноменологиясы», 9i-жинақ, 397-тармақ). Энантиодромия сонымен қатар адамның ішкі жағынан қарама-қарсы қасиетті іздеп, қабылдап, оны жеке тұтастықты тудыратын жолмен ішкілендіретін процеске қатысты. Бұл процесс Юнгтің «индивидуация жолы» деп аталатын түсінігінің өзегі болып табылады. Адам ішкі «толықтық» күйіне жету үшін олардың психикасына қарама-қарсы архетипті енгізуі керек.

Jung was heavily influenced by Friedrich Nietzsche, and Nietzsche discusses this idea in several areas of his works: Human, All Too Human Aphorism 1, 2 and 3; Beyond Good and Evil Aphorism 2. The word "enantiodromia" was apparently coined by Stobaeus but the concept is implied also in Heraclitus's writings. In DK fragment 126 for example, Heraclitus says "cold things warm, warm things cool, wet things dry and parched things get wet." It also seems implicit in other of his sayings, like "war is father of all, king of all" (fr. 53), "they do not know that the differing/opposed thing agrees with itself; harmony is reflexive (παλίντροπος palintropos, used of a compound bow, or "in reflexive tension"), like the bow and the lyre" (fr. 51). In these passages and others the idea of the coincidence of opposites is clearly articulated in Heraclitus' characteristic riddling style, as well as the dynamic motion back and forth between the two, generated especially by opposition and conflict. Jung himself wrote: "Old Heraclitus, who was indeed a very great sage, discovered the most marvellous of all psychological laws: the regulative function of opposites. He called it enantiodromia, a running contrariwise, by which he meant that sooner or later everything runs into its opposite." Roughly a generation later, Plato in the Phaedo articulated the principle clearly: "Everything arises in this way, opposites from their opposites." (sect. 71a). Since Jung's modern recognition of it many centuries later, it has been actively portrayed in modern culture. For example, it has been applied to the subject of the film The Lives of Others, to show how one devoted to a communist regime breaks through his loyalty and emerges a humanist. In particular, Jung used the term to refer to the unconscious acting against the wishes of the conscious mind, updating the Greek concept of akrasia in modern psychological terms. (Aspects of the Masculine, chapter 7, paragraph 294). Enantiodromia. Literally, "running counter to," referring to the emergence of the unconscious opposite in the course of time. This characteristic phenomenon practically always occurs when an extreme, one sided tendency dominates conscious life; in time an equally powerful counterposition is built up, which first inhibits the conscious performance and subsequently breaks through the conscious control. ("Definitions," ibid., par. 709)

Enantiodromia is typically experienced in conjunction with symptoms associated with acute neurosis, and often foreshadows a rebirth of the personality. The grand plan on which the unconscious life of the psyche is constructed is so inaccessible to our understanding that we can never know what evil may not be necessary in order to produce good by enantiodromia, and what good may very possibly lead to evil. ("The Phenomenology of the Spirit in Fairytales", Collected Works 9i, par. 397)

Enantiodromia also refers to the process whereby one seeks out and embraces an opposing quality from within, internalizing it in a way that results in individual wholeness. This process is the crux of Jung's notion called the "path of individuation." One must incorporate an opposing archetype into their psyche to obtain a state of internal 'completion.'