Кіріспе
Дәрігерлер мен дәріханалар қолданатын масса және көлем бірліктерінің тарихи жүйесі. Дәріханалар жүйесі немесе дәріханалар салмағы мен өлшемдері – дәрігерлер мен дәріханалар медициналық рецепттер үшін, ал кейде ғалымдар үшін де қолданған масса және көлем бірліктерінің тарихи жүйесі. Жүйенің ағылшын нұсқасы ағылшын трой салмақ жүйесімен тығыз байланысты, фунт пен дән екеуінде де бірдей. Ол 1 фунтты 12 унцияға, 1 унцияны 8 драхмаға, ал 1 драхманы 20 дәннен тұратын 3 ұяға бөледі. Осы жүйенің нақты түрі Ұлыбританияда қолданылған; оның бұрынғы отарларының кейбіреулерінде ол 20-шы ғасырға дейін сақталған. Дәріханалардың өлшемдер жүйесі – сұйық унцияға негізделген көлем бірліктерінің ұқсас жүйесі. Ұзақ уақыт бойы медициналық рецепттер латын тілінде жазылып, салмақ пен өлшемді көрсету үшін арнайы символдар қолданылған. Мақсатына қарай әртүрлі өлшемдер мен салмақ жүйелерін қолдану, Рим империясының құлдырауы мен метрикалық жүйеге көшу аралығындағы Еуропада кең таралған құбылыс болды. Бұл халықаралық саудамен байланысты, әсіресе мақсатты нарықтың стандарттарын қолдану қажеттілігімен және ортақ салмақ өлшеу тәжірибесінен туындаған нақты және номиналды салмақ арасындағы айырмашылықты өтеумен байланысты. 19-шы ғасырда Еуропаның көптеген елдері мен қалалары әлі де жалпы сауда үшін кемінде бір "коммерциялық" немесе "азаматтық" жүйеге (мысалы, ағылшын эвердупоис жүйесі) және алтын мен күміс сияқты құнды металдар үшін екінші жүйеге (мысалы, трой жүйесі) ие болды. Құнды металдар жүйесі әдетте коммерциялық жүйеден өзгеше бөлінген, көбінесе карат сияқты арнайы бірліктерді қолданған. Одан да маңыздысы, ол көбінесе әртүрлі салмақ стандарттарына негізделген. Дәріханалар жүйесі көбінесе құнды металдар жүйесімен бірдей унцияларды қолданған, бірақ одан да фунттағы унциялардың саны әртүрлі болуы мүмкін. Дәріханалық фунт өзінің ерекше бірліктеріне бөлінген, олар римдіктердің жалпы мақсаттағы салмақ жүйесінен мұрагерлік еткен (бірінші және екінші ғасырлардағы Диоскорид және Гален сияқты грек дәрігерлерінің ықпалды еңбектері арқылы). Дәріханалардың салмағы мен қалыпты коммерциялық салмақ әртүрлі болған жағдайда, саудагерлер мен дәріханалар арасындағы саудада қай жүйе қолданылғаны немесе дәріханалар дәрі-дәрмектерді сатқанда қай жүйе бойынша өлшегені әрқашан анық болмады. Ескі саудагерлердің нұсқаулықтарында бұрынғы жүйе кейде "фармацевтикалық жүйе" деп аталады және дәріханалар жүйесінен ажыратылады. TOC
The apothecaries' system, or apothecaries' weights and measures, is a historical system of mass and volume units that were used by physicians and apothecaries for medical prescriptions and also sometimes by scientists. The English version of the system is closely related to the English troy system of weights, the pound and grain being exactly the same in both. It divides a pound into 12 ounces, an ounce into 8 drachms, and a drachm into 3 scruples of 20 grains each. This exact form of the system was used in the United Kingdom; in some of its former colonies, it survived well into the 20th century. The apothecaries' system of measures is a similar system of volume units based on the fluid ounce. For a long time, medical recipes were written in Latin, often using special symbols to denote weights and measures. The use of different measure and weight systems depending on the purpose was an almost universal phenomenon in Europe between the decline of the Roman Empire and metrication. This was connected with international commerce, especially with the need to use the standards of the target market and to compensate for a common weighing practice that caused a difference between actual and nominal weight. In the 19th century, most European countries or cities still had at least a "commercial" or "civil" system (such as the English avoirdupois system) for general trading, and a second system (such as the troy system) for precious metals such as gold and silver. The system for precious metals was usually divided in a different way from the commercial system, often using special units such as the carat. More significantly, it was often based on different weight standards. The apothecaries' system often used the same ounces as the precious metals system, although even then the number of ounces in a pound could be different. The apothecaries' pound was divided into its own special units, which were inherited (via influential treatises of Greek physicians such as Dioscorides and Galen, 1st and 2nd century) from the general purpose weight system of the Romans. Where the apothecaries' weights and the normal commercial weights were different, it was not always clear which of the two systems was used in trade between merchants and apothecaries, or by which system apothecaries weighed medicine when they actually sold it. In old merchants' handbooks, the former system is sometimes referred to as the pharmaceutical system and distinguished from the apothecaries' system. TOC
Дәрігерлік рецепттер
1900 жылға дейін медициналық рецепттер мен Еуропаның көптеген фармакопеялары латын тілінде жазылған. Міне, 19-ғасырдың ортасынан алынған бір мысал. Құрғақ гүлінің тұндырмасы, т.б. RxInfusi Taraxaci, f℥iv. 4 аун құрғақ гүлінің тұндырмасы Extracti Taraxaci, fʒij. 2 аун құрғақ гүлінің экстракты Sodæ Carbonatis, ʒss. 1/2 аун натрий карбонаты Potassæ Tartratis, ʒiij. 3 аун калий тартраты Tincturæ Rhei, fʒiij. 3 аун ревень тұндырмасы Hyoscyami, gtt. xx. 20 тамшы белладонна тұндырмасы Fiat Mistura. Ішектің араласуы. Бір бөлігін күніне үш рет қабылдау керек. Ісіну және ішкі органдардың ауруларында. Қоспа жасаңыз. "Күніне үш рет бір бөлігін қабылдау керек. Ісіну және ішкі органдардың ауруларында." Латын тілін қолдану рецепттерді халықаралық аудиторияның оқуына мүмкіндік берді. 3 ʒ-дің ʒiij, ал 1/2 ʒ-дің ʒss деп жазылуының техникалық себебі болды: iii-ді iij деп жазу, жазылғаннан кейін санды бұрмалауға немесе қате түсінуге жол бермейді. "ss" әрпі латын тіліндегі "semis" сөзінің аббревиатурасы, яғни "жарты" деген мағынаны білдіреді, және кейде ол ß әрпімен жазылатын. Аптекарь латынында сандар әдетте рим цифрларымен жазылады, олар символдан кейін келеді. Осы тәсілмен тек аптекарь жүйесінің өлшем бірліктері ғана қолданылғандықтан, бұл азаматтық салмақ жүйесі емес екені анық болды.
Габсбургтер стандарты
1761 жылы Австрия императрицасы Мария Терезия Габсбург монархиясының өлшемдері мен салмақтарын реформалады. 1803 жылдан 1815 жылға дейін Рейн өзенінің батысындағы барлық неміс аймақтары Францияның құрамында болды және Roer, Sarre, Rhin et Moselle және Mont Tonnerre департаменттеріне біріктірілді. Вена конгресінің нәтижесінде олар түрлі неміс мемлекеттерінің құрамына кірді. Палатинаттың көп бөлігі Баварияға қарады, бірақ метрикалық жүйе қолданылып жатқандықтан, Баварияның салмақ және өлшемдерді реформалауына қатыстырылмады.
Пруссияның метрикаға өту жолы
+ Пруссиядағы дәріхана салмағы 1 унция Стандарт 1 фунт 29,82 г Нюрнберг (бастапқыда) 357,8 г 29,23 г Азаматтық фунт (1816 жылдан бастап) 350,8 г 31,25 г Метрлік фунт (1856 жылдан бастап) 375,0 г Жойылыпты Метрлік фунт (1867 жылдан бастап) Жойылыпты Пруссияда 1816 жылы өткен реформа Пруссия аяғы мен дистилденген су арқылы пруссиялық азаматтық фунтты анықтады. Сондай-ақ, дәріхана фунтын 12 унция, яғни азаматтық фунттың бөлігі ретінде қайта анықтады: 350,78 г. Бұл реформа дәріханаларға ұнамады, себебі ол Германияда дәріхана фунтының біртектілігін бұзды, ал Германия ұлттық мемлекеті қалыптаса бастаған кезде бұл жағдай туды. Көптеген дәріханалар осы 2% төмендетуді орындамаған болуы мүмкін. 1856 жылы тағы бір реформа азаматтық фунтты 467,711 г-дан 500,000 г-ға дейін арттырды (Зольверен анықтаған неміс азаматтық фунты), бұл метрикаға көшуге жасалған алғашқы қадам болды. Осының салдарынан ресми дәріхана фунты 375,000 г-ға дейін өсті, яғни ол 7% артты және троялық стандарттарға жақын болды. Осы реформаны енгізген заңның 4-тармағында: «Сонымен қатар, азаматтық салмақтан өзгеше дәрілік салмақ болмайды» делінген. Бірақ бұл тармақ әрі қарай хабарлама берілгенге дейін күшіне енбеді. Дәріхана жүйесін жою дәрігерлердің рецепттерін қазіргі азаматтық салмақта – грамм және килограммда жазу қажеттігін білдірді. Көптеген адамдар мұны мүмкін емес деп есептеді, мемлекет көптеген наразылықтар алды және сараптамалар сұрады. Дегенмен, 1868 жылға қарай бұрынғы реформаның 4-тармағы ақыры күшіне енді.
In Prussia, a reform in 1816 defined the Prussian civil pound in terms of the Prussian foot and distilled water. It also redefined the apothecaries' pound as 12 ounces, i. e. of the civil pound: 350.78 g. This reform was not popular with apothecaries, because it broke the uniformity of the apothecaries' pound in Germany at a time when a German national state was beginning to form. It seems that many apothecaries did not follow this reduction by 2%. Another reform in 1856 increased the civil pound from 467.711 g to 500.000 g (the German civil pound defined by the Zollverein), as a first step towards metrication. As a consequence the official apothecaries' pound was now 375.000 g, i. e. it was increased by 7%, and it was now very close to the troy standards. §4 of the law that introduced this reform said: "Further, a pharmaceutical weight deviating from the civil weight does not take place." But this paragraph was suspended until further notice. The abolishment of the apothecaries' system meant that doctors' prescriptions had to take place in terms of the current civil weight: grammes and kilograms. This was considered unfeasible by many, and the state received numerous protests and asked for expertises. Nevertheless, by 1868 §4 of the earlier reform was finally put into force.
Троя және Эвоирдупоис жүйелерін қолданатын елдерде метрика
Британия бастапқыда метрикалық жүйені әзірлеуге қатысты, ал АҚШ 1875 жылы Метр конвенциясына қол қойған алғашқы 17 елдің бірі болды. Бірақ Чарльз Диккенс сияқты зиялылардың жаңа жүйеге деген ынталы қолдауына қарамастан, осы екі ел оны енгізуде айтарлықтай кешікті. АҚШ-та метрикалық жүйе 1971 жылғы АҚШ Фармакопеясында дәріханалық жүйені ығыстырды. Ұлыбританияда 1971 жылдың 1 қаңтарынан бастап дәрі-дәрмекпен сауда жасау үшін метрикалық өлшемдер қолданылуы міндетті болды.