Кіріспе

Вестминстер жүйесі қолданылатын үкіметтердегі конституциялық конвенция Вестминстер үлгісіндегі үкіметтерде жеке министрлік жауапкершілік – бұл кабинет министрінің өзінің министрлігі немесе ведомствосының іс-қимылдары үшін толық жауапкершілікті міндетті түрде көтеретін конституциялық конвенция. Жеке министрлік жауапкершілік, кабинеттік ұжымдық жауапкершіліктен өзгеше, онда кабинет мүшелері ұжымдық шешімдерін жария түрде мақұлдауы тиіс немесе отставкаға кетеді. Бұл, егер үкімет органы өз міндеттерін тиісінше орындамаса, парламенттік сенімсіздік дауысы өткізілмейді дегенді білдіреді. Жеке министрлік жауапкершілік болған жағдайда, жауапты министр кінәні мойнына алып, соңында отставкаға кетеді деп күтіледі, бірақ министрдің құрамына кіретін парламенттегі көпшілік немесе коалиция, министрдің сәтсіздігі үшін жауапкершілікке тартылмайды. Яғни, егер министрлікте ысырапшылық, сыбайлас жемқорлық немесе кез келген басқа да бұрыс іс-әрекет анықталса, министр осы іс-әрекеттер туралы хабардар болмаған жағдайда да жауапкершілікке тартылады. Министр, өзінің министрлігінің барлық іс-қимылдары үшін жауапты болады, себебі ол, тіпті бағынысты қызметкерлердің құқық бұзушылықтарынан хабардар болмаған жағдайда да, оларды жұмысқа алуға және олардың қызметін жалғастыруға рұқсат берген. Егер министрлікте заң бұзушылық орын алса, министр отставкаға кетеді деп күтіледі. Сонымен қатар, министр өзінің бақылауындағы қылмыстық іс-әрекеттер үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылуы мүмкін. Бұл принцип өте маңызды, өйткені ол сайланған лауазым иесінің үкіметтің әрбір шешімі үшін жауап беруін қамтамасыз етеді. Сондай-ақ, министрлерді өздерінің ведомстволарындағы іс-әрекеттерді мұқият тексеруге ынталандыру да маңызды. Бұл принциптен туындайтын бір ереже – парламенттегі сұрақтар сағатында әрбір кабинет мүшесі өзінің министрлігі үшін жауап береді. Министрлік жауапкершілігінің кері жағы – мемлекеттік қызметкерлер өздерінің ведомстволарының жетістіктері үшін жауапкершілікке тартылмайды, бұл үкіметке оларды өз есебіне жатқызуға мүмкіндік береді. Соңғы жылдары кейбір сарапшылар министрлік жауапкершілігінің ұғымы көптеген Ұлт Достастығы елдерінде әлсірегенін айтады. Бұл доктрина конституциялық конвенция болғандықтан, оны күшіне енгізу үшін ресми механизм қарастырылмаған. Бүгінде министрлер жиі өздерінің кінәсіздігін дәлелдеу үшін, қылмыстық іс-қимыл туралы білмегендіктерін немесе осы іс-қимылдарды бұрынғы министр немесе тіпті бұрынғы үкімет бастағанын айтады. Оппозициялық партиялар бұл аргументті көбінесе қабылдамайды, бірақ сайлаушылар көбінесе оған көндіге алады. Көптеген Ұлт Достастығы елдерінде мұндай жағдайлар қазіргі таңда сотқа жеткізілмейді.

Австралия

Австралия үкіметіндегі министрлік жауапкершілік принципі Вестминстер жүйесін қабылдау арқылы мұраға қалған. Ұлттар Достастығының министрлері өз бақылауындағы министрліктердің кемшіліктерін Парламентке есеп беруге және өздерінің ведомствосының құзырындағы мәселелерді белсенді түрде шешуге міндетті. Егер министр осы екі талаптың бірін де орындамаса, ол отставкаға кетеді деп күтіледі. Бірақ, шындығында, түрлі себептерге байланысты отставкаға кету сирек кездеседі. Қоғамдық пікір министрлердің ведомстволардағы кемшіліктерге тікелей қатысы болған жоқ дегеніне қарамастан, отставкаға кетуі керек деген ұстанымды қолдайды. Алайда, ақпарат алу құқығы заңдары және парламенттік комитеттер сияқты атқарушы биліктің жауапкершілігін қамтамасыз ететін балама механизмдердің енгізілуі осы қадамның қажеттілігін азайтты.

Канада

Ұйымдастыру мақсатында министрлер кабинетінің мүшелері бар, олар өз ведомстволарындағы барлық қызметке жауапты. Канадада министрлердің жауапкершілігі төмендеді, себебі жоғары деңгейдегі мемлекеттік қызметкерлер жиі Парламентке шақырылып, министрді айналып өтеді.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландияда министрлік жауапкершілік британдық тәжірибеге ұқсас дамыған. Министрлер жеке тәртіпсіздіктер үшін отставкаға кеткен, бірақ әкімшілік бұзушылықтар үшін одан сирек кездеседі. Министрлер кейбір жағдайларда ведомстволық қателер үшін есеп беруді сұрағанда отставкаға кете беруден бас тартты. Белгілі бір жағдай – 1944 жылы теміржол туннелінің құрылысындағы инженерлік сәтсіздіктерге байланысты Жұмыс министрі Боб Сэмплдің отставкаға кете беруден бас тартуы. Ол: «Мен жауапкермін, бірақ кінәлі емеспін» деген сөздерін айтқан. Әдеттегі қағидалардан ауытқулардың басқа мысалдарына 1980 жылдары Бюджет құжаттарының қауіпсіздігіне қатысты министрдің отставкасын қабылдамауы және 1995 жылғы Кейв Крик апатынан кейін министрдің өкілеттіктерінен (бірақ Кабинеттен шықпай) бас тартуы жатады.

Ұлыбритания

Қазіргі уақытта министрдің өз ведомствосындағы мемлекеттік қызметкердің қызметтік теріс амал жасаған жағдайында қандай жеке шара қолдануы тиіс екені белгісіз. Бірқатар нұсқаулар 1954 жылы Крихел Даун ісі кезінде жасалды, онда Ауыл шаруашылығы министрі Томас Дагдейл, тергеу оның білмеуімен және кейбір жағдайларда мемлекеттік қызметкерлердің қасақана алдауы салдарынан барлық қателіктер жасалғанын көрсеткеніне қарамастан, отставкаға кетті. Кейінірек алынған мәліметтерге сәйкес, ол мемлекеттік қызметкерлердің іс-әрекеттерін қолдағандықтан және үкіметтің тергеу қорытындыларымен келіспегендіктен отставкаға кеткен. Үкімет министрлердің өздері белгілеген саясатқа сәйкес әрекет ететін мемлекеттік қызметкерлерді қорғауы тиіс екенін жариялады. Бұдан әрі, «ешкімнің құқығына қатысты маңызды мәселе болмаса және саяси бағыттың маңыздылығы жоқ болса, лауазымды тұлға қателік жасаса немесе кейкелеуге себеп болса, министр қателікті мойындайды және жеке қатысы болмаса да, жауапкершілікті қабылдайды» делінген. 1982 жылы Фолкленд аралдарына шабуылдан кейін Сыртқы істер министрі Лорд Кэррингтон және тағы екі Сыртқы істер министрлігінің министрі отставкаға кетті. Кейінгі ресми тексерулер Сыртқы істер министрлігінде бұрыс шешімдер қабылданғанына қарамастан, үкіметтегі ешбір адамға жауапкершілік жүктелмейтінін көрсетті. Алайда, 1983 жылы 38 ИРА тұтқыны Мейз түрмесінен қашып шыққанда, Солтүстік Ирландияның мемлекеттік хатшысы Джеймс Приор отставкаға кетпеді, себебі қашқындардың себебі оның бастамаларынан туындамағанын түсіндірді. Бұл позиция британ саясатында қалыпты жағдайға айналды. 2002 жылы білім беру министрі қызметінен кеткен Эстель Моррис, А деңгейінің емтихан нәтижелеріне қатысты даудан кейін жеткілікті нәтижелерге қол жеткізбегенін айтып, ерекше жағдайға жатты. Жеке қателіктеріне немесе тәртіпсіздігіне байланысты соңғы уақытта отставкаға кеткендердің қатарында 1998 жылы жыныстық қатынасқа қатысты құқық бұзушылық жасағаны үшін Уэльс мемлекеттік хатшысы Рон Дэвис және 1999 жылы министрлік әріптесінен алған ірі сомадағы қарызды жарияламағаны үшін сауда және өнеркәсіп министрі Питер Манделсон бар. 1980 жылдардағы Иракқа қару-жарақ беру ісі бойынша Скотт тергеуі кезінде саяси жауапкершілік пен саяси есеп беру арасындағы айырмашылық туралы аргумент келтірілді.