Кіріспе

Диснейлендтегі роликті тау-кендері. Матерхорн Бобслейлері – Калифорния штатының Анахайм қаласындағы Диснейлендтегі өрілген екі болаттан жасалған роликті тау-кен. Ол Швейцария мен Италия шекарасындағы Альп тауларындағы Маттерхорн тауының үлгісімен салынған. Бұл – алғашқы түтікшелі болаттан жасалған роликті тау-кен. Tomorrowland және Fantasyland арасындағы шекарада орналасқан, көлемдірек көріну үшін мәжбүрлі перспектива қолданылады.

1956-1970 жылдар

Парк салынысы кезінде Фантазия және Жаңа Әлем аралығында Ұйқышы Сұлудың қамалынан шығарылған топырақ жиналды. 1956 жылы Диснейленд Skyway ашылғаннан кейін Уолт Дисней таудың үстінде нағыз қармен сырғанау идеясын ойлап тапты, бірақ логистикалық мәселелер Диснейленд құрылысын басқаратын Джо Фаулердің қарсылығын тудырды. Матерхорн бобслейлері "дүниедегі ең көне дөңгелекті тау-шаңғылардың бірі - Рутшебаненге, сонымен қатар Бьергбанен деп те аталатын (Тау-шаңғы, 1914 жылы ашылған және әлі де жұмыс істеп келеді) ерекше ұқсас". Рутшебаненге (Данияның Копенгагеніндегі Тиволиде орналасқан, одан шамамен жарты ғасыр бұрын салынған) ұқсас, Матерхорн бобслейлерінің жоғарғы бөлігі де мұзды көрініспен безендірілген, ал қар құстары мен Қауіпті қар адам бейнеленген ішкі көрініс те дизайны жағынан өте ұқсас. Бұл құрылым Skyway-дың орталық тірегін жасыру үшін де сәндік элемент ретінде жасалған. Матерхорнның стилі мен атауы Уолт Диснейдің Швейцариядағы ұзақ демалысы кезінде, "Таудағы үшінші адам" фильмін түсіргенде пайда болды. Матерхорнның әсемдігіне тәнті болған Уолт сувенирлік дүкеннен таудың суреті бар пошта карточкасын алып, Imagineer (сәулетші) Вик Гринге "Вик. Мұны сал. Уолт" деген хабарламамен жіберді. Бұл сырғанау идеясының тау-кен шаңғысымен бірігуіне әкелді, ол құрылымның ішінде және айналасында жүреді. Алғашқы эскиз Дисней галереясында көрсетілген. Imagineer Боб Гурр жол картасын жасауға жауапты болды және бұл оның ең қиын жобасы болғанын айтты. Ол 1958 жылдың ортасында "Су астындағы саяхат" жобасының дайындық жұмыстарын аяқтағаннан кейін бұл аттракционға жұмыс істей бастады. Америкалық Көпір компаниясы Матерхорнның ішіндегі болат конструкциясын салуға жауапты болды. 1936 жылы олар Калифорниядағы Сан-Францисконы Оклендке жалғастыратын Бей көпірін салды. Arrow Development және WED Imagineering компаниялары салған бұл әлемдегі алғашқы түтікшелі болаттан жасалған тау-кен шаңғысы болды. Бобслейлерге қарсы айқайлайтын үш аниматроникалық фигура бар. Біріншісі екі жолдың да қиылысқан жерінен көрінеді, ал қалған екеуі тек тиісті жолдардан ғана көрінеді. Әр жолда сонымен қатар, көтерілу төбесінен кейін, қар адамының дауысы естілгенде, қараңғыда жарқырайтын қызыл көздер бар. Бұл дауысты жер бетінен де естіуге болады, тіпті Альпі тауларының желдің үрлеуінен де жоғарырақ. Бобслейлердің өзі де бастапқыда жалпақ, шлейф тәрізді, көп түсті екі орындықтан дөңгелек, қызыл және сары жолақтармен безендірілген ақ машиналарға, содан кейін бір машинадан екі машинаға біріктірілгенге ауыстырылды.

1990 жылдар қазіргі уақыт

Скайвей тау арқылы саяхатын жалғастырды, бірақ енді оның жолы ұқсас стильде жасалған мұз үңгірлерімен қоршалған. 1994 жылы Скайвей жабылғаннан кейін, Скайвей вагондары өткен үңгірлердің тесіктері жартылай толтырылды. Tomorrowland бетіндегі тесіктер көбінесе сақталды, ал кристалл сахнасына сол жылы қайтыс болған Фрэнк Уэллсқа құрмет ретінде "Уэллс экспедициясы" деп жазылған тасталған жәшік қосылды. (Уэллс жеті ең биік шыңның алтысына шығып, өлімі кезінде Эверест тауына шығуды күтіп тұрған). Лифт тізбегінің соңында қар жауғандай эффект қосылды. Тесіктерді толтырудан басқа, таудың бастапқы сыртқы құрылымы көбінесе өзгеріссіз қалды. 2004-2005 жылдары бірнеше шағын жөндеу жұмыстары жүргізілді. 2004 жылы лифтте естілетін қауіпсіздік ескертуі, актерлердің белбеулерді тексерген тежегішке көшірілді. Джек Вагнердің түпнұсқасы неміс акцентімен жаңадан жазылды, бірақ Вагнердің испан тіліндегі нұсқасы әлі де естіледі. 2005 жылы вагондарды ауыстыру кезіндегі ескерту "Отырыңыз, отырыңыз" дегеннен "Отырыңыз, белбеуіңізді байлаңыз" деп өзгертілді. Жүк тиеу станциясы жаңа гүлдер мен жүк тиеу қақпаларымен қоса жаңа безендірулермен жаңартылды. Қақпаларға қосымша қоршаулар орнатылды. Matterhorn 9 қаңтарда 2012 жылы алты айлық жөндеуге жабылды. Тау жаңартылып, сыртынан жаңа бояу, ал ішкі жағынан жөндеу жұмыстары жасалды. Таудың сыртқы пішіні толығымен жаңаланды. Бұл тартпаның бастапқы құрылысынан бері екінші рет жасалған өзгеріс болды. Таудың түбінен басына дейін мұражайлық жабдықтар орнатылды. Тау жылдар бойы бірнеше рет боялған, нәтижесінде көбінесе қармен жабылған ақ Matterhorn пайда болды. Бірақ 2012 жылы тау толығымен жалаңаштандырылып, нағыз Matterhorn көрінісіне сәйкес стильде боялды, солтүстік беткейінде көбірек "қар", ал оңтүстік беткейінде азырақ болды. Matterhorn тауының алғашқы күндері таудың түбінде көбінесе қар болмайтын. Бұрын тау бетіндегі "қар" тек ақ бояудан жасалған. Идея авторы Джим Крауч жөндеу жұмыстарының көркемдік жетекшісі болды. "Таушы" рөліндегі актерлер де жөндеуден кейін қайта оралды. Вагон ішіндегі орындықтар да екі емес, бір жолаушыға арналған етіп өзгертілді. Нәтижесінде әр шанада үш жеке орындық пайда болды, екі шана біріктіріліп, барлығы алты жолаушыға арналды, бұл Уолт Дисней әлеміндегі Space Mountain аттракционындағы вагондардың құрылымына ұқсас. Жаңа шаналар қызыл, көк және жасыл түске боялды және 2012 жылдың 15 маусымында қайта ашылды. Жаңа шаналардың нәтижесінде биіктік талабы бастапқы 89 см-ден 107 см-ге дейін көтерілді. Басқа да шағын өзгерістер енгізілді, соның ішінде мұражайлық жабдықтарға ағаш қоршаулар мен бір жолақ қосылды. Таудың үстіндегі Абимонд Сноумен аниматронигінің жауырыны қозғалмалы болды, ал оның күркіреуі бұрынғыдан әлдеқайда қаттырақ естілді. Бірақ ол жыл соңында қайтадан бұрынғы деңгейге келтірілді. 2015 жылдың 5 қаңтарында аттракцион парктің 60 жылдығына дайындық мақсатында күрделі жөндеуге жабылды. 2015 жылдың 22 мамырында жаңа арнайы эффекттер мен жаңартылған аниматроникамен қайта ашылды. Лифт төбелерінде қар жауған көрініс, бобслейлер көтерілген кезде мұз қабатынан қарап тұрған Қауіпті қарлы адаммен ауыстырылды. Сондай-ақ, лифт төбесіндегі жасанды айқайлау да алынып тасталды. Қызыл көздері алынып тасталды, оның орнына бобслейлерді қуалайтын дауысы естілетін қарлы адамның дауысы қосылды. Таудың үстінде қарлы адамның жаңа аниматроникалық нұсқасы пайда болды, ал жақсартылған дыбыс эффекттері пойыз таудан төмен түсіп келе жатқанда, оны қуалайтын сияқты сезім тудырды. Диснейдің FastPass жүйесі 2017 жылдың сәуірінде аттракционға қосылды. Matterhorn 2018 жылдың 30 шілдесінде күту аймағын қайта жобалау үшін қайтадан жабылып, 2018 жылдың 16 қарашасында қайта ашылды. Ескі Matterhorn кіреберісінің алдыңғы бөлігі үлкен кезек аймағын орналастыру үшін қайта өңделді.

Уақыт шкаласы

1956 ж. Уолт Дисней таудың ішінде шана-шаңғы сияқты аттракцион салу идеясын ойлап тапты. 1958 жыл: құрылыс басталды. 1959 жылдың 14 маусымы: Маттерхорн бобслейлері әлемдегі алғашқы түтікшелі болаттан жасалған аттракцион ретінде ашылды. Ол Диснейленд монорелісі және Субмарина саяхатымен бірге «Ертеңгі елге» (Tomorrowland) кеңейтудің бір бөлігі ретінде ашылды. 1964 жылдың мамыр айында Калифорния штатының Лонг-Бич қаласынан келген 15 жасар Марк Мейплз бобслейде тұрып, құлап жарақат алды. Оның қауіпсіздік белдігін жолдасы босатып жібергені хабарланды. Ол жарақаттан үш күннен кейін қайтыс болды; бұл Диснейленд тарихындағы алғашқы қайғылы оқиға. 1970-жылдардың басында Маттерхорн бобслейлері ресми түрде «Фантазия елінің» (Fantasyland) бөлігіне қосылды. 1978 ж. Маттерхорн жаңартылып, жаңа туннельдер мен үңгірлерге көбірек безендірулер қосылды. Аттракцион сондай-ақ жаңа вагондар алды, ең бастысы – екі рет айқайлайтын Қауіпті қарлы адам қосылды. 1984 жылдың 3 қаңтары: Фримонт, Калифорниядан келген 48 жастағы Долли Янг бобслейден құлап, қарсы келе жатқан бобслейге соқтығысып, қаза тапты. Тергеу көрсеткендей, оның қауіпсіздік белдігі бекітілмеген, бірақ оның қасақана шешілгені ме, әлде техникалық бұзушылық болғаны ме, белгілі болған жоқ. Ағылшын рок-тобы The Fall 1984 жылғы «The Wonderful and Frightening World of…» альбомындағы «Disney's Dream Debased» әнінде осы оқиғаға тоқталды. Топ жетекшісі Марк Э. Смит және оның сол кездегі әйелі Брикс Смит оқиға болған күні Диснейлендке барып, Янгтың қазасына аз уақыт қалғанда Маттерхорнға мінген. 1994 ж. «Skyway» аттракционы жабылып, Маттерхорн арқылы өткен ойықтар ішінара толтырылды. Саяхаттың басында жарқыраған кристаллдар мен Уэллс экспедициясының жәшігі қосылды. 2012 жылдың 9 қаңтары: Маттерхорн жарты жылдық жөндеуге жабылды, оның барысында таудың жаңа сыртқы дизайны және жаңа вагондар, жаңа қауіпсіздік жүйелерімен жаңартылды. 2012 жылдың 15 маусымы: Маттерхорн бобслейлері қайта ашылды. 2015 жылдың 5 қаңтары: Маттерхорн тағы бір жөндеуге жабылды, оның барысында лифт төбесінде Қауіпті қарлы адамның проекциялық бейнесі және оның жаңартылған аниматроникасы орнатылды. 2015 жылдың 22 мамыры: Маттерхорн бобслейлері Диснейленд курортының «Алмаз мерекесінің» (Diamond Celebration) аясында, парктің ашылуының 60 жылдығына орай қайта ашылды. 2017 жылдың 28 сәуірінде: Маттерхорн бобслейлеріне FastPass жүйесі қосылды. 2018 жылдың 30 шілдесі: Маттерхорн бобслейлері тағы бір жөндеуге жабылды. 2018 жылдың 16 қарашасы: Маттерхорн бобслейлері жаңа кезек құрылымымен қайта ашылды.

Тартымдылық

Жолдың көп бөлігін бір-біріне параллель жүретін, бірін-бірімен тоғысып, ақырында жүк тиеу аймақтарында бір-бірінен бөлінетін екі жеке жол құрайды. Олар – Fantasyland және Tomorrowland жолдары, олардың жүк тиеу желілері басталатын таулардың аттарымен аталған. Бастапқыда көліктердің әрқайсысында төрт жолаушыға дейін сыйып, бір қатарға отыратын болған. 1978 жылғы жаңартудан кейін жеке көліктер жұптарға біріктірілді, ал орындықтардың саны арқалыққа орналасуымен бір пойызға сегіз жолаушыға дейін артты. 2012 жылы алты айлық жабылу кезеңінде вагондар жаңа көліктермен ауыстырылды, қазіргі уақытта әр вагонда үш орындықтан тұратын екі вагондар біріктірілген. Қауіпсіздік құрылғысы – автомобильдің қауіпсіздік белбеуі. Вагондардың ішінде тұтқалар бар, бірақ бобслейдің сыртында тұтқалар жоқ. Вагондағы төсемдер шектеулі, ал жолдың көптеген бұрылыстары бар, бұл сүйекке тиетін қозғалысқа алып келеді, нағыз бобслейді еске түсіреді. Әр жолда бір көтерілу жолы бар. Бобслейлер жолдың басында бір-біріне параллель көтеріледі, қар тәрізді әсерлер жасалған қабырғалардың басынан өтеді. Бұл көтерілу жолының жоғарғы нүктесі саяхаттың ең биік нүктесін құрайды, бірақ тау тағы бірнеше қабатқа дейін жоғарылай береді. Саяхаттың қалған бөлігі – Matterhorn тауының көптеген үңгірлері мен өткелдері арқылы қуатсыз сырғанау. Әр жолдың соңындағы суға түсу бассейндері екі мақсатқа қызмет етеді: олар бобслейдің астына орнатылған тежегіштің жастықшаларын салқындатады және суға түсу тежегіш механизмі ретінде әрекет етеді. Олардың сумен үнемі байланыста болуына байланысты, шыны талшықтан жасалған корпустар үнемі жылтыратылады. Көптеген жылдар бойы таудың басына жақын жердегі құрылымда баскетбол алаңы болды, онда альпинистер тауға көтерілу арасында ойнай алатын. Таудың ішкі кіреберісі қауіпсіздік үшін жабық болғандықтан, оған тек альпинистер ғана кіре алатын. 50 жылдық мерекеге дейін Tinkerbell ұшу жабдықтарын орнату кезінде алаңша сәл жылжытылды, шеңбер мен ойын алаңы сақталды. Таудың төменгі жағында актерлердің демалыс бөлмесі орналасқан. Көптеген актерлер мен таудың альпинистері алаңшаның әлі де бар екенін айтады. Саяхаттың соңында қонақтар қазір танымал "Отырғыңыздар, өтінемін; Permanecer sentados por favor" қауіпсіздік хабарламасын естиді, бұл бұрынғы "Диснейленд дауысы" Джек Вагнердің көптеген жазбаларының бірі. 2005 жылы жазба өзгертілді: "Өтінемін, белбеулеріңізді байлап, отыра тұрыңыз; Permanecer sentados por favor". Ағылшын тіліндегі диалог әлі де Джек Вагнердің дауысында, өйткені ол аттракционның тоқтау туралы хабарламасынан алынған. Бұл жазба сонымен қатар "Remember Dreams Come True" салют шоуының Tomorrowland сегментін ұсынады. Қауіпсіздік туралы хабарлама 1995 жылғы No Doubt альбомының атау трегінде – "Трагикалық патшалық" альбомында қолданылған, ал бұл сөздер "Toy Story 2" фильмінде Барби айтқан. Саяхаттың қауіпсіздік хабарламасы: "Сіздің қауіпсіздігіңіз үшін, қолдарыңызды, аяқтарыңызды және қолдарыңызды бобслейдің ішінде ұстап, белбеулеріңізді байлап отырыңыз. Сондай-ақ балаларыңызға көңіл бөліңіз. Қош бол!" Тағы бір нұсқасы: "Сіздің қауіпсіздігіңіз үшін, қолдарыңызды, аяқтарыңызды және қолдарыңызды бобслейдің ішінде ұстап, белбеулеріңізді байлап отырыңыз. Балаларыңызға көңіл бөліңіз. Рақмет!". Осы сөзден кейін жолаушылар үңгірге кіреді және көтерілу жолына көтеріледі, ал қорқынышты қар басының көлеңкесі мұз қақпағының артындағы қонақтарға көз тігіп тұрады. Бобслей тізбектен ажыратылғаннан кейін, жолаушылар қараңғы туннель арқылы өтеді. Қорқынышты қар басы бобслейлер жалғасқанда ыңғырасып, күркірейді. Пойыздар бұзылған бобслейлер, көк жолға арналған бөтелкелер, кейбір тау жабдықтары және "Уэллс экспедициясы" деген мөр басылған жәшікпен толтырылған үңгірге шығады. Екі жол да сол жаққа бұрылады, содан кейін бірінші аниматроникаға соқтығыспау үшін бөлінеді. Вагондар таудың айналасында, туннельдердің астынан және шарлауықтардың жанынан жүреді. Әр жолдан қар бауырының тағы бір аниматроникасы өтеді. Екінші кездесуден кейін, жолаушылар альпілік көлге түсіп, станцияға оралады. Бұл аттракционға фотосурет түсіру мүмкіндігі жоқ.

Диснейдің басқа парктерімен қарым-қатынасы

Калифорниядағы Диснейленд – Матерхорн бобслейі бар жалғыз Дисней ойын-сауық паркі. Уолт Дисней әлеміндегі Сиқырлы патшалықтағы Ғарыш тауының жолдары Матерхорнның жобалары негізінде салынған, бірақ олар толықтай бірдей емес. 1978 жылы қосылған Матерхорнның жаңа бобслейлері 1975 жылы пайда болған басқа аттракционның зымырандары үлгісімен жасалған. Диснейлендтегі Ғарыш тауы салынып жатқанда, ол бір жолмен және жолаушылар бір-біріне қатар отыратын көліктермен жасалған толығымен жаңа дизайн болды. Жылдар бойы Матерхорнды Уолт Дисней әлеміне әкелу жөнінде әртүрлі ұсыныстар жасалды, бірақ ешқайсысы іске аспады. Ең толық жоба – Матерхорнның Эпкоттағы Дүниежүзілік көрмедегі Швейцария павильонының басты көрікті орны болуы еді, бірақ Дисней демеуші таба алмағандықтан бұл жоспар орындалмады. Диснейдің Жануарлар әлемінде ұқсас тақырыптағы тартылыс бар: Эверест экспедициясы. Бұл – Гималай тауының абстрактілі нұсқасына дейін саяхаттайтын теміржол, онда саяхатшылар тағы бір қиял жетегі – Йетимен кездеседі.

Басқа да қоғамдық іс-шаралар мен өзгерістер

1980 жылдары Маттерхорн тау шаңғысы клубы (Чак Эбботт басқаратын аттракцион операторлары) аттракцион барысында жолаушылардың қалталарынан түскен монеталар мен пышақтардың ақшасына шөлдегі бағыт беруші иттерден көретін иттерді сатып ала бастады. Бұл тез арада әрбір қызметкердің демалыс бөлмесінен банкаларды жинауға дейін кеңейді. Бір кезде Маттерхорнның бірінші қабаты алюминий банкаларға толы қаптармен толтырылған болатын. Иттерді асырап алған иелері парке келген сайын аса құрметпен күтілді. 2015 жылы бастапқы 1978 жылғы Аудио-Аниматроникалық Жексінішті қарлығаш фигуралары алынып тасталғаннан кейін, олардың бірі 2017 жылдың 27 мамырында ашылған Дисней Калифорния Әзіл-қайырымының «Галактика күзетшілері – Миссия: Брейкаут!» аттракционының кезек күту аймағына қойылды. Фигура коллекционердің көптеген жәдігерлерінің бірі ретінде көрсетілген.

Танымал мәдениетте

Рэнди Ньюменнің "I Love L. A." әнінде "сол тауға қара" деп айтқанда тау көрсетіледі. The Fall тобының "Disney's Dream Debased" әні 1984 жылы Matterhorn тауында болған қайғылы оқиғадан шабыттандырылған, бұл оқиға топ мүшелері Марк пен Брикс Смит бұл аттракционда болғаннан кейін көп ұзамай болды. Epic Mickey видео ойынында Mickeyjunk Mountain деп аталатын Matterhornның өзіндік нұсқасы бар, ол ескі және жоғалған Микки еске алу заттарымен толы. Аттракциондағы Қар адамы 2013 жылғы "Yodelberg" Микки Маус қысқа фильмінде пайда болады, онда Микки Миниді көру үшін тауға шығып келе жатып осы жаратылысқа кездеседі. Аттракционнан шыққан бобслей көліктері аңның мұз үңгіріне кіреберісте шашырап жатыр. 2011 жылы Disney осы аттракцион негізінде "The Hill" атты фильм түсіретінін хабарлады, ол тауға саяхатқа шыққан және йетимен кездесетін бес жасөспірім туралы. Компания 2021 жылы Disney+ стриминг сервисі үшін Matterhorn жұмыс атауымен аттракцион негізінде фильм түсіретінін жариялады. Disney Wish круиздік кемесіндегі Aqua Mouse сулы аттракционы "Swiss Meltdown" сюжетінде йети бейнеленген, онда Микки мен Минни апатты балқытуды болдырмауға тырысқанда одан қашып жүреді. Disney Television Animation-ның Chibi Tiny Tales қысқа сериясында Hailey's On It! кейіпкерлері Қар адамымен кездеседі.