Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кельт құдайы, нұрлы дауылы бар
Celtic god of thunder
Кельт мифологиясында Таранис (протокельт: *Toranos, ертерек *Tonaros; латынша: Taranus, ертерек Tanarus) – нұрлы дауылы бар құдай, оған негізінен Галлияда, Испанияда, Британияда және Ирландияда, сондай-ақ Рейн және Дунай аймақтарында және басқа жерлерде табынып құлшылық ететін. Таранис, Есус пен Тутатиспен бірге, римдік ақын Лукан өзінің "Фарсалия" атты эпикалық поэмасында адамдық құрбандықтар шалынған кельт құдайы ретінде айтқан. Таранис грек мифологиясындағы Циклоп Бронт ("дауыл") сияқты дөңгелекпен байланысты болды. Бір қолында найзағай, екінші қолында дөңгелек ұстаған сақалды құдайдың көптеген бейнелері Галлиядан табылды, онда бұл құдай Юпитермен бірігіп кеткен көрінеді.
In Celtic mythology, Taranis (Proto Celtic: *Toranos, earlier *Tonaros; Latin: Taranus, earlier Tanarus) is the god of thunder, who was worshipped primarily in Gaul, Hispania, Britain, and Ireland, but also in the Rhineland and Danube regions, amongst others. Taranis, along with Esus and Toutatis, was mentioned by the Roman poet Lucan in his epic poem Pharsalia as a Celtic deity to whom human sacrificial offerings were made. Taranis was associated, as was the Cyclops Brontes ("thunder") in Greek mythology, with the wheel. Many representations of a bearded god with a thunderbolt in one hand and a wheel in the other have been recovered from Gaul, where this deity apparently came to be syncretised with Jupiter.
Атауы мен этимологиясы
Протокельт тіліндегі атау *Toranos («Көккіреу») деп қайта құрастырылған, ол метатез арқылы (дыбыстардың орны ауысуы) ертеректегі *Tonaros-тан туындайды, ол өз кезегінде «көккіреу» деген мағына беретін Proto Indo European (PIE) түбірінен шыққан, *(s)tenh₂. Атаудың бастапқы, метатезсіз түрі dative form tanaro (Честер, 154 ж.), Клюниядан (қазіргі Бургос провинциясы) римдік офицері арнаған құрбандық тақтасында, сондай-ақ галлик гидронимі Tanarus («көккіреуші» немесе «көккіреген») түрінде сақталған, бұл По өзенінің ежелгі атауы (Солтүстік Италия). Осыған ұқсас еуропалық гидронимдер де осы түбірге жатады деп саналады. PIE-дің басындағы (s) әрпі кельтибер тіліндегі steniontes, stenion және stena сөздерінде де сақталған сияқты. Индоевропалық контексте протокельт аты *Tonaros протогермандық Көккіреу құдайы *Þun(a)raz-бен (сағ. ON Þórr, OE Þunor, OS Thunar, OFris. Thuner, OHG Donar) бірдей, және санскрит тіліндегі stánati және латын тіліндегі tono сөздерімен де байланысты, екеуі де «көккіреу» дегенді білдіреді. Ғалым Питер Джексонның пікірінше, кельт-германдық изоглосс *Þun(a)raz ~ *Tonaros прото-индоевропалық Көккіреу құдайы *Perkwunos-тың бастапқы эпитетінің (немесе эпиклезисінің) қалыптасуының нәтижесі болуы мүмкін. Кейінгі түрі *Toranos галлик құдайлық атаулары Taranis және Taranucnos-та, сондай-ақ жеке есім Taranutius-та кездеседі. Пикті патшалар тізімінің тарихи бөлімінде кездесетін Taran есімін эухемеризацияланған құдай ретінде қарастыруға болады. Испан кельт тіліндегі tar(a)nekūm «Tar(a)nos ұрпақтарының» деген мағынаны білдіруі мүмкін. Ортағасырлық кельт тілдерінде де қосымша туыс сөздер табылуы мүмкін, мысалы, көне ирланд тілінде torann («көккіреу, дауыс»), көне бретон тілінде taran, көне корн тілінде taran және орта уэльс тілінде taran («[көккіреудің] шуы, көккіреу»). Галлия тіліндегі «көккіреу» сөзі гаскон тіліндегі taram сөзінде сақталған.
The Proto Celtic form of the name is reconstructed as *Toranos ('Thunder'), which derives through metathesis (switch of sounds) from an earlier *Tonaros, itself from the Proto Indo European (PIE) stem for 'thunder', *(s)tenh₂ The original, unmetathesized form of the name is attested in the dative form tanaro (Chester, 154 AD), found on a votive altar dedicated by a Roman officer from Clunia (modern Burgos Province), and in the Gaulish hydronym Tanarus ('thundering' or 'thunderous'), an ancient name of the River Po (northern Italy). Similar European hydronyms have also been proposed to belong to the same root. The PIE s initial seems to have been retained in Celtiberian steniontes, stenion, and stena. In the Indo European context, the Proto Celtic name *Tonaros is identical to the Proto Germanic Thunder god *Þun(a)raz (cf. ON Þórr, OE Þunor, OS Thunar, OFris. Thuner, OHG Donar), and further related to the Sanskrit stánati and Latin tono, both meaning 'to thunder'. According to scholar Peter Jackson, the Celtic–Germanic isogloss *Þun(a)raz ~ *Tonaros may have emerged as the result of the fossilization of an original epithet (or epiclesis) of the Proto Indo European thunder god *Perkwunos. The later form *Toranos is attested in the Gaulish divine names Taranis and Taranucnos, as well as in the personal name Taranutius. The name Taran, which appears in the prehistoric section of the Pictish King List, may also be interpreted as a euhemerized god. The Hispano Celtic tar(a)nekūm could mean 'of the descendants of Tar(a)nos'. Additional cognates may also be found in medieval Celtic languages, such as Old Irish torann ('thunder, noise'), Old Breton taran, Old Cornish taran, and Middle Welsh taran ('[peal of] thunder, thunderclap'). The Gaulish word for 'thunder' has been preserved in Gascon taram.
Дөңгелекпен байланысы
Дөңгелек, әсіресе алты немесе сегіз спицалы күйме дөңгелегі, тарихи кельт политеизмінде маңызды символ болды, бұл дөңгелек құдайы деп белгілі бір құдаймен байланысты екенін көрсетеді. Ол аспан, күн немесе дауыл құдайы ретінде танылды, оның есімі Луканның жазбаларында Таранис деп расталған. Көптеген кельт монеталарында да осындай дөңгелек бейнеленген. Гундеструп қазандығындағы "бұзылған дөңгелек" панеліндегі жарты дөңгелектің де сегіз спицасы көрінеді. Символикалық құрбандық дөңгелектер ғибадатханаларда (мысалы, Алезияда) ұсынылды, өзендерге (мысалы, Сенаға) тасталды, қабірлерге көмілді немесе Орта қола дәуірінен бері амулет ретінде тағылды. Мұндай "дөңгелек алқалар" Бронза дәуірінен бастап көбінесе төрт спицаға ие болды және әдетте күннің белгісі немесе "күн кресі" ретінде қарастырылады. Кельт құрбандық дөңгелектеріне немесе дөңгелек алқаларына ұқсас артефактілер германдық контексте Зиершейбен деп аталады. Күннің дөңгелекпен немесе күймемен байланыстырылуы герман, грек және Веда мифологиясында да кездеседі (күн күймесін қараңыз).
The wheel, more specifically the chariot wheel with six or eight spokes, was an important symbol in historical Celtic polytheism, apparently associated with a specific god, known as the wheel god, identified as the sky sun or thunder god, whose name is attested as Taranis by Lucan. Numerous Celtic coins also depict such a wheel. The half wheel shown in the Gundestrup cauldron "broken wheel" panel also has eight visible spokes. Symbolic votive wheels were offered at shrines (such as in Alesia), cast in rivers (such as the Seine), buried in tombs or worn as amulets since the Middle Bronze Age. Such "wheel pendants" from the Bronze Age usually had four spokes, and are commonly identified as solar symbols or "sun crosses". Artefacts parallel to the Celtic votive wheels or wheel pendants are the so called Zierscheiben in a Germanic context. The identification of the Sun with a wheel, or a chariot, has parallels in Germanic, Greek and Vedic mythology (see sun chariot).
Кейінгі мәдени сілтемелер
Таранис пен Тутатис жиі «Астерикс» сериясының кейіпкерлері тарапынан еске алынады. Таранис және басқа кельт құдайлары жиі EPIX телесериалы «Британия» да айтылады. 2013 жылы BAE Systems қорғаныс компаниясы жасаған британдық әскери дрон-үлгісі кельт құдайының құрметіне Таранис деп аталды. MacG Racing компаниясы британдық төзімділік чемпионатында жарысатын «Таранис» атты жарыс машинасы жасады.
Taranis and Toutatis are often mentioned by characters of the Asterix series. Taranis and other Celtic gods are often referred to in the EPIX television series Britannia. In 2013 a British combat drone demonstrator developed by defence contractor BAE Systems was named Taranis in reference to the Celtic god. MacG Racing have developed a racing car called the Taranis racing in the British Endurance Championship.