Кіріспе

Оңтүстік Африкалық наразылық білдіруші Золиль Гектор Питерсон (19 тамыз 1963 – 16 маусым 1976) – Оңтүстік Африка мектеп оқушысы, Совето көтерілісі кезінде 12 жасында қаза тапты. Полиция африкаанс тілінде оқытуды күштеп енгізуге қарсы наразылық білдірген қара нәсілді студенттерге атыс ашты. Африкаанс тілі көбінесе Оңтүстік Африкадағы ақ және аралас нәсілді халықтың арасында қолданылатын, ал олар өздерінің ана тілдерінде – коса және зулу тілдерінде оқығысы келген. Сэм Нзиманың, өлімге әкелген жараланған Питерсонды Соуэтоның тағы бір тұрғыны көтеріп әкелгенде, оның қарындасы олардың қасында жүгіріп келе жатқан суреті әлемге тарады. Оның қаза болған күні Оңтүстік Африкада Жастар күні ретінде белгіленген.

Совето көтерілісі

1976 жылғы 16 маусымда мектеп оқушылары орта мектептерде африкаанс және ағылшын тілдерін 50:50 үлесімен екі тілді оқыту ретінде енгізуге қарсылық танытты. Бұл шара Оңтүстік Африканың барлық аймақтарында, жергілікті тілдерге қарамастан жүзеге асырылды, ал кейбір емтихандар африкаанс тілінде өткізілді. Оқушылар бейбіт митинг өткізу үшін жиналды, бірақ полиция келген соң халық алаңдап, тас лақтыра бастады. Полиция көз жасы ағызатын газбен таратып жіберді. Бірінші оқ ату бұйрығын кім бергені туралы әртүрлі мәліметтер бар, бірақ балалар әр тарапқа қашып кетті, ал кейбіреулері жолға жараланған күйі құлап қалды. Бұқаралық ақпарат құралдары сол күні қаза болған алғашқы бала деп көрсеткенмен, шындығында Хастингс Ндлову бірінші болып атылды. Алайда, оқиға орнында фотографтар болмағандықтан, оның есімі бірден белгілі болған жоқ. Питерсонға оқ тиген кезде ол Моэма және Вилакази көшелерінің қиылысында құлап түсті. Оны Питерсонның қарындасы Антуанеттамен (сол кезде 17 жаста) бірге Мбуиза Маххубо машинасына көтеріп, Сэм Нзиманың машинасына қарай жүгірді. Олар оны машинаға салып, журналист Софи Тема жақын жердегі клиникаға жеткізді, онда ол қайтыс болды. Оқиғадан кейін Мбуиза мен Нзима полиция қысымына ұшырап, жасырын өмір сүре бастады. Мбуизаның анасы Ақиқат және келісім комиссиясына 1978 жылы Нигериядан Мбуизадан хат алғанын, бірақ содан бері одан хабар жоқ екенін айтты. Питерсон мен Хастингс Ндлову Советодағы Авалон зиратына жерленді. Одан бөлек, 10 адам қаза тауып, 250 адам жарақат алды.

Тегі

1976 жылдың маусымынан бері Питерсонның тегі бұқаралық ақпарат құралдарында көбінесе Питерсон және Питерсен деп жазылып келді, соңғысы оның қабір тасына қашалған нұсқасы. Отбасының мәліметінше, дұрыс жазылысы – Питерсон.

Сот ісі

2002 жылдың 9 тамызында АҚШ-тың адвокаты Эд Фаган апартеид режимімен байланыс жасап пайда тапқан халықаралық фирмалар мен банктерге қарсы апартеид дәуірінде зардап шеккендердің 50 миллиард долларлық топтық талап арызын ұсынды. Сотқа талап арыз бергендердің арасында Питерсонның анасы Дороти Молефи де болды. Оңтүстік Африка үкіметі бұл сот процесінен бас тарды. Фаган компанияларды келісімге келтіру мақсатында адам құқықтары мәселелері бойынша бірнеше сотқа шағымданып келген. Аталған істер 2004 жылы қарастырылмай қалды.

Ескерткіш және мұражай

2002 жылғы 16 маусымда Гектор Питерсон мұражайы Соуэто қаласының Орландо Вест ауданында, оның атылған жеріне жақын ашылды. Бұл мұражай Питерсон мен 1976 жылғы көтерілісте елдің әр жерінде қаза болғандардың құрметіне арналған. Қоршаған орта және туризм министрлігі (16 миллион теңге) мен Йоханнесбург қалалық кеңесі (7,2 миллион теңге) қаржыландырған мұражай маңызды туристік орынға айналды. Мұражай Питерсонның өлімімен байланысты суреттермен басталады. Мұражай естелік заттарды, қазіргі заманғы технологияларды және мәдени тарихты үйлестіреді. 2010 жылдан бері фотосуретте көрсетілген Питерсонның қарындасы Антуанетта мұражайда экскурсовод болып жұмыс істейді.