Кіріспе

Бандиагара жарлығы – Малидің догон аймағында орналасқан жарлық. Құмтасты қаптал оңтүстікке қарайғы төменгі құмды жазықтардан шамамен көтеріледі. Оның ұзындығы шамамен 200 шақырымды құрайды. Қазіргі уақытта бұл аймақта догон халқы тұрады. Догоннан бұрын бұл жартасты Телем және Толой халықтары мекендеген. Телем халқынан көптеген құрылыстар қалды. Бандиагара жарлығы 1989 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Бандиагара жартастары – оңтүстіктен солтүстік-шығысқа қарай Грандиамия массивіне дейін созылған құмтастар тізбегі, оның ұзындығы шамамен 150 шақырымды құрайды және ол Грандиамия массивіне дейін жетеді. Массивтің соңы Малидің ең биік шыңы – Хомбори Тондамен белгіленеді, оның биіктігі 1159 метрге жетеді. Оның археологиялық, этнологиялық және геологиялық сипаттамаларының арқасында, бүкіл аймақ қызығушылық тудырады.

Тарих

Үңгірде тұратын Теллем тайпасы, кейін догондардың келуінен ығыстырылған этностық топ, жартастың беткейлерінде өмір сүрген. Теллемнің мұрасы олардың жартастарға қазған үңгірлерінде көрінеді, олар өлгендерін аймақтағы жиі болатын су тасқынынан қауіпсіз, биікке көму үшін салған. Қаңырдың бойында Кани Бонзон сияқты ондаған ауыл орналасқан. Догондар осы ауылдың жанында 14 ғасырда келді, содан кейін Сено Гондоның платосына, тіктеу беткейлеріне және жазықтарына тарады. Жергілікті ауызша тарих бойынша, догондар Бандиагара тіктеуі арқылы өтетін табиғи туннельдердің арқасында француз отаршылдық билігінен көп бұзылмады. Осы туннельдерді тек догондар ғана білді және оларды қарсыластарға шабуыл жасап, олардан қорғану үшін пайдаланды.

Бандиагара жарлығының бүгінгі күні

Бүгінде жергілікті гидтер туристік топтарды догондық ауылдарға алып жүріп, жар бойымен серуендетіп көрсетеді. Жардың бойымен бірнеше жолдар салынған, ал әр ауылдағы қонақ үйлер тамақ пен тұруға орынмен қамтамасыз етеді. Ауылдар қонақ үйлерден және туристік салықтан түсетін табысқа ие болады. Жаңа тас жол салынып жатқандықтан, аймаққа туристердің көптеп келуі күтілуде, бұл жергілікті дәстүрлі мәдениетке қысым түсіруде. Сонымен қатар, "The Independent" газеті бұл аймақта полицияның нашар күзетілуіне байланысты ежелгі артефакттардың тоналануы кең таралғанын хабарлады. Бақылаусыз туристік келу мәселесіне назар аудару мақсатында Дүниежүзілік ескерткіштер қоры 2004 жылы Бандиагара жарын Дүниежүзілік ескерткіштер тізіміне енгізді. 2005 жылы WMF American Express компаниясынан қаражат алып, Бандиагара мәдени миссиясына басқару жоспарын әзірлеуге грант берді. Басқару жоспары дәстүрлі ғимараттарды қорғаумен қатар, жаңа құрылысты қатаң құрылыс ережелерін белгілеу арқылы реттеуді көздейді, бұл ережелер әлемдегі тарихи аудандардағы жаңа құрылысты басқаруға ұқсас. 2012 жылғы Малидегі соғыстан кейін елдің орталық аймақтары, оның ішінде Догон үстірті мен Бандиагара жары, қауіпті аймаққа айналды. Аймақта террористік ұйымдар белсенді, және жергілікті этностар арасындағы зорлық-зомбылық күнделікті болып тұрады. 2018 жылдан бері бұл аймаққа туристік мақсатта бару өте қауіпті, ал Мали қауіпсіздік күштері мұндай әрекетке тырысқандарды кері қайтаруда. 2018 жылдың наурыз айында қарулы топ Бандиагара қаласындағы БҰҰ қызметкерлері жиі баратын қонақ үйге шабуыл жасап, бірнеше адамды қаза қылды.