Кіріспе

Солтүстік жарты шардағы жұлдыздардың орналасуы

Көктемдік үшбұрыш – аспан сферасына салынған көзге көрінетін үшбұрыштан тұратын астрономиялық астеризм, оның үш бұрышы Арктур, Спика және Регул жұлдыздарында орналасқан. Бұл үшбұрыш Бутес, Қарындаш және Арыстан шоқжұлдыздарын байланыстырады. Ол наурыз бен мамыр айлары аралығында Солтүстік жарты шардың оңтүстік-шығыс аспанында пайда болып, тамызға дейін батып, қарашадан ақпан айының соңына дейін таңертең көтеріліп, батып жатқанда көрінеді. Sky & Telescope журналынан Джордж Лови Көктемдік үшбұрыштың сәл өзгеше нұсқасын ұсынды, онда Арыстанның құйрығы да болды, ал Регулдың орнына Денебола қолданылды. Денеболаның жарығы әлсіз болғанымен, бұл үшбұрыш теңқабырлырақ. Бұл жұлдыздар, сондай-ақ Кор Кароли, Ұлы Алмаз деп аталатын үлкен көктемдік астеризмнің бір бөлігін құрайды.

Spica (α Virginis)

Spica – Жерден бір жарық нүктесі ретінде көрінетін, бірақ жиі, дұрыс емес, бір жұлдыз деп аталатын екілік көк-ақ жұлдыз жұбы. Жұлдыздық жүйе 250 жарық жылы қашықтықта орналасқан және оның шағылысқан шамасы 1,04-ке тең. Бұл – Қыз шоқжұлдызындағы ең жарқын жұлдыз және түнгі аспандағы ең жарқын жұлдыздардың 15-і. Spica атауы, латын тіліндегі Қыз шоқжұлдызын дәнді сабақ ұстаған күйде сипаттайтын "spīca virginis" фразасынан шыққан. Қыз, көбінесе дәнді сабақты ұстаған жас әйел ретінде бейнеленеді. Бұл жұлдызды көруге ең қолайлы уақыт – Солтүстік жартышарда көктемнің басы мен жаздың соңы. Бұл жұлдызды оңай табу үшін Үлкен Аю шоқжұлдызын табыңыз және оның тұтқасының қисығын бақылаңыз. Бұл қисық сізді алдымен Арктурға жеткізеді. Соңында, "тікелей Spica-ға бағыттаңыз". Spica екі жеке жұлдыздан – Spica A және Spica B-ден тұрады, олардың радиусы Күннен 7,40 және 3,64 есе үлкен. Олардың мөлшері жұлдыздардың жарқырауына үлкен үлес қосады. Spica A-ның жарқырауы Күннен 12 100 есе артық, ал Spica B-нің жарқырауы 1 500 есе. Олардың мөлшері, сәйкесінше, 22 400 К және 18 500 К беттік температурасына алып келеді, бұл Күннен әлдеқайда жоғары. Олардың арақашықтығы бар болғаны 0,12 АЕ-ге жетеді және орбиталық периоды 4 күнге созылады. Бұл жақындық әрбір жұлдыздың гравитациялық күшпен жұмыртқа тәрізді пішінге өзгеруіне себеп болады, ал олардың ұштары бір-біріне қарап тұрады.

Арық (α Leonis)

Арыстан шоқжұлдызындағы ең жарық нысан – Регулус, төртжұлдызды жүйе. 79 жарық жылы қашықтықта орналасқан және шамасы 1,35-ке тең Регулус аспандағы ең жарқын 21-ші жұлдыз. Жұлдызды Арыстанның басының төменгі бөлігінде, кері сұрақ белгісіне ұқсас пішінде көруге болады, бұл пішін "Жебе" деп те аталады. Ең жарқын жұлдыздар жұбы Регулус А деп аталады, ол үлкен, жарқын көк түсті жұлдыздан және оның серігі Регулус D-ден тұрады, ол ақ ергежейлі жұлдыз болуы мүмкін, бірақ бұл әлі расталмаған. Бұл кіші серіктің массасы 0,3 күн массасына, ал үлкенінің массасы 3,8 күн массасына тең. Бұл жұп 0,35 а.б. қашықтықта орналасқан, орталық массаның айналысында 40,11 күндік қысқа орбиталық периоды бар. Қалған екі жұлдыз – негізгі тізбектегі қызғылт сары жұлдыз Регулус В және оның қызыл ергежейлі жұлдыз Регулус С. Олардың шамасы 8,13 және 13,50-ге тең болғандықтан, оларды қалың көзбен көру мүмкін емес. Осының салдарынан, бүкіл жүйе ең жарқын жұлдызының атымен аталады. Регулус А өте жоғары айналу жылдамдығының әсерінен жұмыртқа тәрізді пішінге ие. Күн өзінің осінен 27 күнде бір рет, сағатына 7242 км жылдамдықпен айналса, Регулус 16 сағатта сағатына 1,1 миллион км жылдамдықпен айналады. Астрономдар жұлдыздың айналу жылдамдығы 10% артса, ол өзін-өзі жыртып жіберуі мүмкін екенін анықтады.

Денебола (β Leonis)

Денебола – Арыстан шоқжұлдызындағы негізгі тізбектегі ақ жұлдыз. Жерден 36 жарық жылы қашықтықта орналасқан және шапшаңдығы 2,14 шамасындай, ол бұл шоқжұлдыздағы үшінші ең жарқын жұлдыз және түнгі аспандағы 62-ші жұлдыз. Бұл жұлдыздың шоқжұлдыздағы орны арыстанның құйрық бөлігінде екенін көрсетеді. Денеболаның массасы 1,78 күн массасына, ал радиусы 1,728 күн радиусына тең, яғни ол Күннен шамамен екі есе үлкен. Жарықтығының өзгеруіне байланысты, ол Дельта Скути типіндегі өзгермелі жұлдыз болуы мүмкін; жұлдыздың жарықтығы тәулігіне шамамен 10 рет 0,025 шамасының шамасында өзгереді.

Терең аспан нысандары

Көктемгі үшбұрыш көптеген қызықты нысандарды қамтиды, олардың көпшілігі Қыз шоғырына жатады. Бұл шоғырда шамамен 1500 галактика бар, оларды Денебола және Виндемиатрикс жұлдыздарының арасында көруге болады, олардың көпшілігі Мессье нысандары болып табылады. Салыстыру үшін, Самау жолының диаметрі 105 700 жарық жылына жетеді және шамамен 200 миллиард жұлдызды қамтиды. Бұл галактиканың ортасында, жарық жылдамдығына жуық жылдамдыққа дейін үдетілген субатомдық бөлшектердің үлкен көк шоғын шығаратын (6,5 миллиард күн массасы) аса ірі қара тесік орналасқан. 2019 жылы Event Horizon Telescope ынтымақтастығы M87* деп белгіленген бұл қара тесіктің суретін жариялады – бұл ең алғашқы қара тесіктің суреті.

Мессье 49

Мессье 49 – Қыз шоқжұлдызы тобындағы көрінетін шамасы 9.4 болатын ең жарық галактика. Осы жарықтығының арқасында 1752 жылы Николя Луи де Лакайль бұл топта М49-ды бірінші болып байқаған. Бұл алып эллипстік галактика Жерден 56 миллион жарық жылы қашықтықта орналасқан, диаметрі шамамен 157 мың жарық жылы және 200 миллиардтан астам жұлдызды қамтиды.

Сиамдық егіз галактикалар (NGC 4567 және NGC 4568)

Сонымен қатар, "Көбелек галактикалары" деп белгілі NGC 4567 және 4586 – соқтығысып жатқан екі жолақсыз спиральді галактика. Бұл жұпты алғаш рет 1784 жылы астроном Уильям Гершель ашқан, бірақ оларға 1800 жылдардың соңында бақылаушы Ральф Копленд оларды пішіні мен құрылымы дерлік бірдей болғандықтан "Сиамдық егіздер" деп атағанға дейін ат қойылмаған. Галактикалар шамамен 52 миллион жарық жылы қашықтықта орналасқан, ал олардың орталықтары арасындағы қашықтық шамамен 20 000 жарық жылына жетеді. Көбірек қашықтықта орналасқан NGC 4567 галактикасының шапшаңдығы 11,5-ке тең және ол біздің галактикамызға дерлік тікелей қарап тұрғандай. Ал жақынырақ орналасқан NGC 4568 галактикасының шапшаңдығы 11,2-ге тең және ол диагональ бойынша бағытталған. Бастапқыда бұл екеуінің бір-бірінің артынан бір түзу боймен өтіп бара жатқаны ойлаған, бірақ кейінгі бақылаулар мен зерттеулер галактикалардың қабаттасқан жерінде жұлдыздардың жоғары қарқынмен пайда болатынын көрсетті, бұл олардың соқтығысу мен бірігудің бастапқы кезеңдерін басынан өткеріп жатқанын растады.

Басқа нысандар

Үшбұрышта Мессье 60, Мессье 84 және Мессье 86 сияқты көптеген басқа да көзге түсетін галактикалар бар. Галактикалардың екі атаулы тобы – Көз галактикалары (NGC 4435 және NGC 4438) және Арыстан жұлдыздар тобы (NGC 3628, Мессье 65, Мессье 66).