Кіріспе
Британ империясы көрмесі – 1924 жылдың 23 сәуірінен 1 қарашаға және 1925 жылдың 9 мамырынан 31 қазанға дейін Англияның Лондон қаласындағы Уэмбли паркінде өткізілген колониялық көрме.
The British Empire Exhibition was a colonial exhibition held at Wembley Park, London England from 23 April to 1 November 1924 and from 9 May to 31 October 1925.
Өмірбаян
1920 жылы британ үкіметі Эдвард Уоткиннің 1890 жылдары құрған ойын-сауық бақтарының орнында Уэмбли паркіне Британ империясының көрмесін орналастыруға шешім қабылдады. Британ империясының көрмесін алғаш рет 1902 жылы Британ империясы лигасы ұсынған, ал 1913 жылы тағы да ұсынған. Ресей-жапон соғысы бірінші жоспардың іске асуына кедергі келтірді, ал Бірінші дүниежүзілік соғыс екінші жоспарға нүкте қойды, алайда 1911 жылы Crystal Palace-те Империя фестивалі өткізілді. Бұл ұсыныстың бір себебі – әлемдік аренада басқа державалардың Ұлыбританияға күш сынауы еді. Бірінші дүниежүзілік соғыста жеңіске жеткеніне қарамастан, 1919 жылы жағдай тіпті де ушықты. Ел экономикалық қиындықтарды бастан өткеріп, теңіз үстемдігіне бұрынғы одақтастары – АҚШ және Жапония күшті сын бағыттады. 1917 жылы Ұлыбритания Үндістанды тастап кетуге міндеттенді, бұл Британ империясының аяқталуын білдірді, ал Доминиондар соғыстан кейін Ұлыбританияның сыртқы саясатына қызығушылық танытпады. Көрме Империя ішіндегі байланыстарды нығайтып, сауданы дамытуға және Ұлыбританияның мәртебесін ел ішінде де, шетелде де көрсетуге үміттенілді, өйткені халықтың Империяға деген қызығушылығы азайған деп есептелді. Уэмбли қалалық округтік кеңесі де, The Times газеті де бұл идеяға қарсы болды, газет Уэмблидің Лондон орталығынан тым алыс екенін айтты. 1922 жылы майор Эрнест Белчер басқарып өткен 10 айлық әлемдік тур көрмеге қатысуды насихаттау мақсатымен ұйымдастырылды, оған Агата Кристи және оның күйеуі де қатысты. Британ империясының көрмесі 1924 жылдың сәуірінен 1925 жылдың сәуіріне дейін жалғасты, қысқы айларда жабылып тұрды, және Уэмблиді баршаға танымал есімге айналдырды. 1919 жылы Уэльс принці (кейіннен VIII Эдуард) Лондонның солтүстік-батысындағы Уэмбли паркіне ұсынылып отырған көрмені ұйымдастыру комитетінің төрағасы болды, бірақ жабылу салтанатын оның інісі, болашақ VI Георг жүргізді. Принц көрмеде "үлкен ұлттық спорт алаңы" болуын қалап, 1923 жылы Уэмбли паркінде Уэмбли стадионының салынуына белсенді ықпал етті.
Империя стадионы
Көрмеге арнап "Ұлы ұлттық спорт алаңы" деп аталған Империя стадионы салынды. Осы стадион Уэмбли стадионы болып белгілі болды. Стадионға арналған алғашқы газон 1922 жылғы 10 қаңтарда ескі мұнара тұрған жерде кесілді. Содан кейін 250 000 тонна топырақ алынып, 10 ай ішінде жаңа құрылыс салынып, көрменің қалған бөлігі дайын болмас бұрын пайдалануға берілді. Джон Уильям Симпсон және Максвелл Айртон жобалаған, ал сэр Роберт МакАлпин салған бұл ғимарат 125 000 адамға арналған, оның ішінде 30 000 орын отыруға қойылған. Ғимараттың архитектурасы римдік императорлық және моғолдық стильдердің ерекше үйлесімінен тұрды. Стадионда футбол алаңы болғанымен, ол тек футбол стадионы ретінде ғана емес, басқа да мақсаттарға да арналған. Оның 400 метрлік (шамамен) жүгіру жолында 200 метрлік тік учаске (елдегі ең ұзыны) бар еді, ол кем дегенде бірдей маңызды деп есептелді. Стадион құрылысына қатысқан жалғыз стандартты локомотив сақталып, қазір Хенли маңындағы сэр Уильям МакАлпинге тиесілі жеке Fawley Hill теміржолында жүріп тұр.
Көрмелік станция
Уэмбли парк станциясы Британ империясының көрмесі үшін қайта жаңартылды және станцияны Мэрилебонмен байланыстыру үшін арнайы тармаққа жаңа станция, Көрме станциясы (Уэмбли) салынды. Көрме станциясы 1923 жылғы 28 сәуірде, Уэмбли стадионындағы алғашқы Англия футбол федерациясы кубогы финалы күні ашылды. Кейіннен ол Уэмбли көрмесі деп аталып, 1928 жылдың ақпан айында Уэмбли стадионы болып өзгертілді. Ол негізінен Уэмбли шараларына көрермендерді тасымалдау үшін қолданылды. 1968 жылдың мамырында жолаушы тасымалдау тоқтатылып, 1969 жылдың 1 қыркүйегінде ресми түрде жабылды.
Дизайн және құрылыс
Көрме шығармашылық жағынан қиындық тудырды, себебі оның тұжырымдамасы әртүрлі стильдегі көптеген ғимараттарды талап етті. Бұл сәулетшілерге ерекше тәжірибе жасау мүмкіндігін берді. Құрылысты жеңілдету үшін көрме ғимараттарының негізгі құрылыс материалы темір бетон (сол кезде "ферробетон" деп аталған) болды, ол құрылыс жылдамдығы үшін таңдалды. Осылайша Уэмбли паркі әлемдегі алғашқы "бетон қала" атағын алды. Стадион сияқты, басқа көрме ғимараттарын да Джон Уильям Симпсон мен Максвелл Айртон жобалады, ал инженер Оуэн Уильямс оларға көмектесті. Үшеуінің де бетонды пайдалануда мол тәжірибесі болған. 1923-1924 жылдары көрме ғимараттарын салуға шамамен 2000 адам жұмылдырылды. Үндістан павильоны мұнаралармен және күмбездермен, Батыс Африка павильоны араб бекінісіне ұқсас, Бірма павильоны ғибадатхана, ал Оңтүстік Африка ғимараты голланд стилін көрсетеді. Стадионмен қатар, әрбір доминионның, колонияның немесе колониялар тобының туындыларын ұсынуға арналған негізгі павильондардан өзге, тағы төрт маңызды құрылыс болды: Инженерлік, Өнеркәсіп және Өнер сарайлары мен Ұлыбритания үкіметінің ғимараты. Бұл сарайлардың бәрі саяси символизміне сай, Рим империясының сипатына ие болды. Сол кезде Өнеркәсіп және Инженерлік сарайлары әлемдегі ең ірі темірбетон құрылыстар еді. Көрмедегі жолдарға Рэдъярд Киплинг ат қойды. Бұл жерде сондай-ақ, тәулігіне 100 000 жолаушыны қабылдай алатын Ұлыбританияның, және мүмкін, әлемдегі алғашқы автобус станциясы да орналасқан еді.
Көрмелер
Империяның көп бөлігі Уэмбли паркінде көрсетілді, бірақ қажеттілік бойынша "үлгілік көлемдегі" нұсқаға дейін қысқартылуы керек еді. Сол кезде Империяны құраған 58 аумақтың 56-сы көрмелерге қатысты, Гамбия мен Гибралтар ерекшеліктер болды. Ирландия еркін мемлекеті де қатыспады. Көрменің ресми мақсаты – "сауданы ынталандыру, ана елі мен бауырлас мемлекеттері мен қыздары арасындағы байланысты нығайту, бір-бірін жақын қол жеткізуге, британдық туға адалдығын мойындағандардың барлығына ортақ алауда кездесуге және бір-бірін тануға мүмкіндік беру" болды. Оның құны 12 миллион фунт стерлингті құрады және бұл әлемдегі ең ірі көрме болды. Оған 27 миллион адам келді. Ересектерге кіру ақысы 1 шиллинг 6 пенс (7 ½ пенс), балаларға 9 пенс (3 ¾ пенс) болды. Инженерлік сарай (1925 жылы – Тұрғын үй және көлік сарайы) ең үлкен көрме ғимараты еді. Онда 25 тонналық кран болды (практикалық қажеттілік, көрме емес), сондай-ақ инженерлік, кеме жасау, электр қуаты, автокөлік, теміржол (локомотивтер қоса алғанда, төменде қараңыз), металлургия, телеграф және сымсыз байланыс бойынша көрмелер ұйымдастырылды. 1925 жылы өнеркәсіп саласына жататын заттарға көңіл аз болды, оның орнына тұрғын үй және авиацияға көбірек назар аударылды. Өнеркәсіп сарайы сәл кішірек болды. Онда химия өнеркәсібі, көмір, металл, дәрі-дәрмек, канализация, азық-түлік, сусындар, темекі, киім, граммофон, газ және Нобельдің жарылғыш заттары туралы көрмелер болды. Клауг Уильямс Эллис жобалаған Ольстер павильоны таңқаларлық түрде Өнеркәсіп сарайында орналасқан еді. Әр колонияға жергілікті мәдениет пен сәулетті көрсететін жеке павильон берілді. Канада павильонында минералдар, ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы, қағаз өнеркәсібі, су электр станциялары және Канада демалыс орны ретіндегі мүмкіндіктер көрсетілді, сондай-ақ сүт өнеркәсібі бөлімінде болашақ Эдуард VIII-нің, Уэльс принцінің толық мөлшердегі майлы скульптурасы, салқындатылатын шкафта сақталған. Бұл павильонға Канаданың Ұлттық және Тынық мұхиты теміржолдарына арналған кішігірім павильондар да іргелес орналасқан. 1949 жылға дейін Канаданың құрамына кірмеген Ньюфаундлендтің Корольдік үкімет ғимаратының жанында өз павильоны болды. Австралия павильонында диаметрі 16 фут болатын австралиялық жүнді шар болды. Батыс Үндістан мен Британдық Гвиананың ортақ павильоны Корольдік үкімет павильонының оңтүстігінде орналасқан. Вест-Индия аралдарының әрқайсысы, Фолкленд аралдары сияқты, павильонда өз алаңына ие болды. Мальта павильоны бекініс стилінде салынған, алдыңғы кіреберісі Мдина қақпасына, артқы жағы Биргу қақпаларының біріне ұқсас болды. 1924 жылғы көрмеге Лондон және Солтүстік-Батыс теміржолының (LNWR) 4-6-0 класындағы Уэльс принці локомотиві қойылды, ол шотландтық локомотив өндірушісі Уильям Бирдмор және компаниясымен көрмеге арнайы салынған. Бирдмор бұрын LNWR үшін ұқсас локомотивтер жасаған, ал 1923 жылы жаңа құрылған Лондон, Мидленд және Шотландия теміржолының (LMS) құрамына кірген. 1924 жылғы қарашада көрме жабылғанда LMS Бирдмордан локомотивті сатып алды. Ланкашир және Йоркшир теміржолының жобалаған Балтық танкы 4-6-4T, 11114 нөмірі, LMS-тің Хорвич жұмыстарында жаңадан салынған, сондай-ақ көрмеде көрсетілді және пошта карточкаларында бейнеленді. 1924 жылы Метрополитен теміржолы өзінің ең соңғы ішкі шеңберлік вагонының бірін көрсетті, ол 1923 жылы салынған бірінші сыныпты жүргізу трейлері еді. 1925 жылы Тұрғын үй және көлік сарайында Метрополитен No. 15 локомотивінің бір жағынан панельдері, есіктері мен қаңқалары алынып тасталды, осылайша ішкі құрылымын көруге мүмкіндік болды, ол 1922 жылы салынған. Бірнеше жылдан кейін, ол көрменің құрметіне Уэмбли 1924 деп аталды. Эрнест Багули өзінің тар теміржол локомотиві No. 774-ті көрсетті.
Перістің сұлулық сарайы
Көрме алаңында газеттер, темекі өндірушілер және басқа да кәсіпорындар басқаратын сауда орындары болды. Бұл құрылыстардың барлығын архитектор Джозеф Эмбертон және оның командасы жобалаған. Ең ірі сауда орындарының бірі – «Пирс» сұлулық сарайы, ол сувенирлік сабындарды сатты. Ол ойын-сауық паркінде орналасқан. Сұлулық сарайы ақ түсті, екі қисық баспалдақпен жоғары көтеріліп, бағаналармен тірелген күмбезді беседкаға апаратын. Бұл сонымен қатар 10 дыбыс өткізбейтін, шыны алдынан көрнекті бөлмелерді қамтитын көрме алаңы болды, әр бөлмеде тарихтағы әдемі әйел ретінде киінген актриса немесе модель және оларға сәйкес қайта жаңғырту жиһаздары орналасқан. Он сұлулық – Троялық Елена, Клеопатра, Шехерезада, Дантенің Беатрисі, Элизабет Вудвилл, Шотландия королевасы Мэри, Нелл Гвин, Мадам де Помпадур, актриса Сара Сиддонс және «Мисс 1924». Сонымен қатар, сабынмен байланысты екі кейіпкер де болды – Bubbles және Тазалық рухы. Кіру ақысы алынатын сарай күніне 13 сағат жұмыс істеді, сондықтан әр сұлулықты екі актриса немесе модель кезегімен бейнеледі. 14 орындаушының суреті сувенирлік пошта карточкаларында бейнеленген. Сарайды шамамен 750 000 адам барып көрді.
Басқа көрікті жерлер
Павильондар мен киосктардан басқа, көл, ойын-сауық алаңы, бақ және жұмыс істейтін көмір шахтасының көшірмесі болды. Көптеген мейрамханалар да бар еді, олардың ең қымбаты – Лукулл мейрамханасы (1925 жылы Вембли бақ клубының мейрамханасы) көрме бақтарының жанында орналасқан. 1924 жылы Дж. Лайонс тамақтандыру саласында монополия құрды, бірақ Үндістан павильонындағы мейрамханада үнді аспаздары жұмыс істеді және Эдвард Палмер «Верасвами & Co» компаниясынан «мейрамханада үнді кеңесшісі» ретінде кеңес алуға шақырылды. 1925 жылы Veeraswamy & Co компаниясы үнді мейрамханасын басқарды, бірақ экономикалық және саяси себептерге байланысты Үндістан үкіметі 1925 жылғы маусымға қатыспады. Кейін Veeraswamy & Co компаниясы Англияда ағылшын-үнді емес, ақ нәсілді клиенттерге арналған алғашқы үнді мейрамханасын ашты. Кіргеннен кейін, аумақтағы көптеген көрікті жерлер тегін болды. Оларды қараңғыда да зерттеуге болады. Сондай-ақ, «Roadrails» желісінде пойыз вагондары бу немесе бензинмен жүретін тракторлармен рельстер бойында тартылып, бірақ дөңгелектері рельстен тыс жерде қозғалды. Келушілер электрлік «Railodok» автобустарында да саяхаттауға мүмкіндік алды (бұл ашық қабырғалы кузовбен жабдықталған қарапайым теміржол станциясының багаж арбаларынан аздап артық болғанмен, әдемі көрінді).
Оқиғалар
Стадионның өзі жаппай оркестрлер мен хорлардың өнер көрсетулері, әскери және тарихи шаралар, Эдинбург сияқты татуировка, фейерверк, Уэмблиде өткізілген алғашқы регби матчы, Лондонға жасалған әуе шабуылының имитациясы ("London Defended", төменде қараңыз) және жануарларға қамқорлық көрсететіндерді алаңдатқан нағыз родео үшін кеңінен пайдаланылды. Ең жарқын шара – Фрэнк Ласселлз ұйымдастырған "Империя шеруі" болды. Оған мыңдаған актерлер қатысты және ол 1924 жылдың 21 шілдесінен бастап Империя стадионында өтті. Жаңа тағайындалған Патшаның музыка шебері сэр Эдвард Элгар осы шара үшін "Империя маршын" және Альфред Нойестің сөздеріне музыка жазды. 1924 жылдың тамызында Уэмблиде Империялық джамбори өтті, онда империяның көптеген аймақтарынан келген 13 000 скаут қатысты, ол сол кездегі ең ірі скаут лагері болды. Шараға стадион ішінде көптеген қоғамдық көрсетілімдер кірді.
Лондон қорғалды
1925 жылдың 9 мамырынан 1 маусымына дейін No. 32 эскадрилья RAF аптасына алты түнді "Лондон қорғалды" деген атпен әуе көрсетілісін ұйымдастырды. Бұрынғы жылғы көрсетілім сияқты, онда ұшақтар қара түспен боялған болатын, бұл көрсетілім Уэмбли көрмесінің үстінде түнгі уақытта RAF Sopwith Snipes ұшақтарымен жүзеге асырылды. Көрсетілім үшін ұшақтар қызыл түспен боялып, қанаттарына, құйрығына және фюзеляжға ақ шамдар орнатылды. Көрсетілімде стадион көрермендеріне бос оқтар атылып, ұшақтардан пиротехникалық құрылғылар тасталды, бұл жердегі зениттік артиллериядан шашыраған снарядтардың әсерін имитациялады. Жердегі жарылыстар да ұшақтардан стадионға түсірілген бомбалардың әсерін тудырды. Көрсетілімдегі ұшқыштардың бірі - ұшқыш офицер С. В. А. Скотт, ол кейіннен Англия-Австралия жеке рейсінің үш рекордын бұзып, 1934 жылы Том Кэмпбелл Блэкпен бірге Макробертсон әуе жарысын жеңіп, атақты болды.
Филателия және нумизматика
Көрме филателикалық қызығушылық тудырады, себебі Британ почтасы ескерткіш пошта маркаларын шығарған алғашқы жағдай осы болды. 1924 жылдың 23 сәуірінде екі марка басылды: қызыл түсті 1d және қоңыр түсті 1 1/2d, екеуінде де "British Empire Exhibition 1924" деген жазу болды; оларды Х. Нельсон салған. 1925 жылдың 9 мамырында, жыл санасы 1925-ке өзгертілген басқаша ешқандай айырмасы жоқ екінші басылым шығарылды. Сонымен қатар, осы оқиғаға арналған көптеген сувенирлер де жасалды. Көрме үшін ұйымдастырушылар мен коммерциялық ұйымдар едәуір көлемде медальдар соқты.
Коммерциялық нәтиже
Көңіл көтерудің көптеген мүмкіндіктерін ұсынғанына қарамастан, көрме қаржылық тұрғыдан сәтті болмады. 1924 жылы 18 миллион адам келгеніне қарамастан, жоба сол маусымды өзін-өзі ақтамай аяқтады. Қолжеткізе алмаған ақшаны толықтыру үшін, кейбір өзгерістермен 1925 жылы қайта ашу туралы кейінгі шешім қабылданды, бірақ көрме екінші маусымында бұрынғыдай табыс таппады. Ол 1925 жылдың 31 қазанында түпкілікті жабылды, екі жыл ішінде 27 миллион келушіні қабылдады. Жобаның соңғы құны 6 миллион фунт стерлингтен асып кетті. Variety басылымы оны әлемдегі ең ірі ашық ауадағы сәтсіздік деп атады, бұл Ұлыбритания үкіметіне 90 миллион доллар (сол кездегі айырбас бағамы бойынша 20 миллион фунт стерлингтен астам) шығын келтірді. Ең танымал екі көңіл көтеру орны – АҚШ-тан әкелінген "доджем" машиналарын және Тутанхамон қабірінің көшірмесі болды. Екеуі де ойын-сауық аймағында орналасқан, себебі Египет 1922 жылдан бері тәуелсіздік алғандықтан, енді британдық протекторат емес еді. П. Г. Вудхаус жазған Берти Вустер кейіпкері көрменің нақты реакциясын көрсеткен болуы мүмкін, ол Планерс барындағы жасыл "Swizzle" коктейлін кез келген нәрседен артық көрді.
Стадионның сақталуы
Көрме залдарының көпшілігі уақытша болып, кейін бұзылатын болды. Бірақ, ішінара осындай алып бетон құрылыстарды бұзудың жоғары құнына байланысты, Инженерлік сарай мен Ұлыбритания үкіметінің павильоны 1970 жылдарға дейін, ал Өнеркәсіп сарайы мен Өнер сарайының қасиетті өнер бөлімі 2010 жылдарға дейін сақталды. Көрме комитетінің төрағасы, шотландтық сэр Джеймс Стивенсонның ұсынысымен және көрме алаңын тазалауға шарт жасасқан Артур Элвиннің араласуының арқасында Империя стадионы сақталды. Ол 2003 жылға дейін Англия футболының үйі болған Уэмбли стадионына айналды, содан кейін жаңа стадионмен ауыстырылды.
Уэмблидің дамуына әсер етуі
Британ империясының көрмесі сөзсіз қала маңындағы жерлердің дамуын жеделдетті. Көрменің қажеттілігі үшін ағынды канализация құрылысы салынды, ал аймақтағы бірнеше жол түзетіліп, кеңейтілді және жаңа жол көрсеткіштері орнатылды. Бұған қоса, көрмеге арналған жаңа автобус бағыттары енгізілді. Көрмеге келгендер Уэмблимен танысты, кейбіреулері оларға баспана салу үшін үйлер салынғаннан кейін осы аймаққа көшіп келуге ынталандырылды. Алайда, көрме Уэмблидің екі дүниежүзілік соғыс аралығындағы типік қала маңындағы аймақ ретінде дамуына көмектессе де, стадионның сақталуы Уэмбли паркіндегі Империя көрмесінің Лондонның маңызды саяхатшыларға таныс бағыты болып қала беретініне кепілдік берді.
Танымал мәдениетте
Көрме П. Г. Водхаустың "Ескі Биффидің роммен байланысты ісі" атты әңгімесінде маңызды орынға ие, онда сэр Родерик Глоссоп оны "Империяның төрт бұрышынан жиналған, тірі де, тірі емес заттардың Англия тарихында жиналған ең қызықты және білім беруге арналған жинағы" деп сипаттайды. Берти Вустер бұл көрмеге онша әсерленбеген, "көптеген адамдар, әрине, тікенді балықты немесе Батыс Австралиядан әкелінген тұқымдардың шыны банкасын көргенде қуаныштан айқайлайды – бірақ Бертрам емес" деп атап өтеді және Батыс Үндістан бөліміндегі "Плантерс" барына "Жасыл Swizzle" ішу үшін жасырын түрде кетеді. Британ империясының көрмесі Дэвид Линнің 1944 жылғы "Бұл бақытты әулет" фильмінде, Силия Джонсонның басты рөлде ойнауымен көрсетілген. Сэр Джон Бетджеманның танымал "Metro Land" (1973) еңбегінде ақын "Уэмбли" бөлімінде көрмеде өткен балалық шағының естеліктерін еске алады. Чарли Хигсонның "Жас Бонд" романы "SilverFin" (Puffin, 2005) кітабында жас Джеймс Бонд 1925 жылғы Британ империясының көрмесіндегі американдық тау-кеннің биіктігіне таңғалады. Көрме 2010 жылғы "Патшаның сөзі" фильмінің кіріспе сахнасында көрсетілген. Фильм болашақ VI Георгтің 1925 жылғы 31 қазанда көрмеде сөйлеген сөзінен кейін логопед Лайонель Логпен арақатынасына негізделген, ол оның айқын ділділігіне байланысты өте ұятты жағдайға әкелді. Танымал британдық "Downton Abbey" телесериалында Кроули отбасының мүшелері мен олардың қызметшілері алғаш рет радио тыңдап, Британ империясының көрмесінде корольдің сөзін естіген сюжеттік желі болды.