Кіріспе

1933 жылы Чикаго, Иллинойс штаты, АҚШ-та өткен дүниежүзілік көрме, 1893 жылы Чикагода өткен дүниежүзілік көрме.

"Ғылымның ғасыры" халықаралық көрмесі, сондай-ақ Чикаго дүниежүзілік көрмесі деп те аталады, 1933 жылдан 1934 жылға дейін Чикаго қаласында, Иллинойс штаты, АҚШ-та өтті. Халықаралық көрмелер бюросының (BIE) тізілімінде тіркелген бұл көрме қаланың құрылғанына 100 жыл толуын тойлады. Көрме көбінесе арт-деко стилінде салынды, оның тақырыбы технологиялық жаңарулар болды, ал ұраны "Ғылым ашады, өнеркәсіп қолданады, адам бейімделеді" деп жарияланды, бұл ғылым мен американдық өмірдің байланысын көрсетеді. Көрменің архитектуралық символы – Sky Ride, яғни көрменің бір жағынан екінші жағына дейін саяхаттауға мүмкіндік беретін, жағалауға перпендикуляр орналасқан көпір. Көрме туралы бір сипаттамада әлем "әлі де Ұлы депрессияның салдарынан қиын жағдайда болғанда, ғылым мен технологиядағы жаңалықтардың арқасында жақын арада жақсы болашақты көре алды" делінген. Көрмеге келгендер теміржол, автомобиль, сәулет және тіпті темекі шегетін роботтардың соңғы жаңалықтарымен танысты. Көрме "технология мен прогреске, демократия мен өндіріске негізделген утопияға, яғни кемелді әлемге" баса назар аударды.

Контекст

1928 жылғы қаңтарда «Прогресс ғасыры» Чикаго қаласында 1934 жылы Дүниежүзілік көрмені жоспарлау және өткізу мақсатымен Иллинойс штатының коммерциялық емес ұйымы ретінде құрылды. Қала әкімшілігі Мичиган көлінің жағалауындағы, 12-ші және 39-шы көшелер арасындағы жаңадан мелиорацияланған 5,6 километрлік (3,5 миль) жерді көрме алаңы деп белгіледі. Бернхам паркінің бір бөлігінде өткен 37 500 000 долларлық көрме 1933 жылғы 27 мамырда АҚШ пошта бас директоры Джеймс Фарлидің қатысуымен Солдат алаңында өткен төрт сағаттық салтанатты шарамен ресми түрде ашылды. Көрменің ашылу кеші аспанға арналған құрметпен басталды. Арктур жұлдызының сәулелері анықталғанда шамдар автоматты түрде жанып қосылды. Бұл жұлдыз соңғы Чикагодағы Дүниежүзілік көрменің – 1893 жылғы Дүниежүзілік Колумбия көрмесінің – кезінде сәулесін жолға шығарғандықтан таңдалды. Сәулелер астрономиялық обсерваториялар тізбегіндегі фотоэлектрлік жасушаларға шоғырландырылып, содан кейін электр энергиясына айналдырылып, Чикагоға жіберілді.

Көрмелер

Көрме ғимараттары Чикагодағы бұрынғы Колумбия көрмесінің "Ақ қаласына" қарағанда "Радуга қаласы" деп аталып, түрлі түстермен боялған. Ғимараттардың архитектурасы көбінесе заманауи стильде салынған, бұл 1893 жылғы көрмеде қолданылған неоклассикалық стильден өзгеше. Көрменің танымал оқиғаларының бірі жанкүйер биші Салли Рэндтің өнері болды. "Чикагоның ең жас органисті" деп белгілі болған, кейін "Органның патшасы" атанған Хал Перл көрменің ресми органисті болды. Көрменің тағы бір танымал бөлігі – түрлі автокөлік өндірушілері, Мидуэй (келешектегі жұлдыздар Джуди Гарланд, Кук отбасы әншілері және Эндрюс сестер өнер көрсеткен "Ескі Марокко" сияқты түнгі клубтармен толы), сондай-ақ Чикаго тарихының маңызды эпизодтарын қайта жаңғырту болды. Көрмеде қазіргі көрермендерге қызықсыз көрінетін көрмелер де болды, мысалы, афроамерикалықтарды беймәлім бейнелеу, "алпыс лилипутиан" бар "Midget City" және тірі нәрестелер бар инкубаторлар. Көрмеде Чикаго тарихына арналған көрме де ұйымдастырылды. Жоспарлау кезеңінде қаланың жаңадан өсіп келе жатқан халқынан бірнеше афроамерикалық топтары Жан Батист Пуант-дю-Сабльді көрмеде құрметтеу үшін науқан жүргізді. Сол кезде Чикаго тұрғындарының көпшілігі Пуант-дю-Сабль туралы естіген жоқ, ал көрме ұйымдастырушылары 1803 жылы Форт Дирборнның салынуын қаланың тарихи бастауы ретінде таныстырды. Науқан сәтті аяқталды және Пуант-дю-Сабльдің үйінің көшірмесі "Чикаго тарихының аясы" ретінде көрсетілді. 1933 жылдың 26 қазанында неміс әуе кемесі "Граф Цеппелин" келді, бұл 1933 жылғы әлемдік көрменің ең маңызды оқиғаларының бірі болды. Мичиган көлінің үстінде екі сағат айналып өткеннен кейін, командир Хьюго Эккенер 776 футтық әуе кемені Гленвьюдегі жақын орналасқан Куртисс Райт әуежайына қондырды. Ол жерде жиырма бес минут тұрды (сағат 13:00-ден 1:25-ке дейін), содан кейін Акронда, Огайо штатына қарай, ауа райының нашарлауын күтіп, ұшып кетті. Көрмеде американдық автокөлік өндірушілері көрсеткен "арман машиналарын" Дюзенберг шассиіндегі Роллстон кузовы да қамтыды, бұл машина "Twenty Grand" деп аталды. Кадиллак өзінің V16 лимузинін таныстырды. Нэш көрмесінде тік (патернастер лифті) паркинг гаражының нұсқасы болды – барлық машиналар жаңа Нэштер еді. Линкольн артқы қозғалтқышты "концепциялық машинаның" алға құбылысын ұсынды. Бірақ ең үздік көрмеге ие болған Packard 12 болды. 1933 жылы "Ертеңгі үйлер" көрмесі өткізілді, онда үйдің жабдықталуы мен құрылысына байланысты бірнеше корпорациялардың демеушілігімен 12 үлгі үйдің көмегімен заманауи үйдің ыңғайлылығы мен шығармашылық жаңа құрылыс материалдары мен әдістері көрсетілді. Теңіз суретшісі Хильда Голдблатт Горенштейн жәрмеңкеге арналған Федералды ғимаратта Әскери-теңіз күштерінің көрмесі үшін он екі қабырғалық сурет салды. Фриз Америкаға алғаш рет 1607 жылы теңіз күші жеткен және Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін жеткен Вирджиния штатының Джеймстаун қаласынан басталатын теңіз күшінің Америкаға әсерін бейнелейтін он екі қабырғалық суреттен тұрды. Уильям Марк Янгтың Огайо штатының көрмесі үшін салынған тағы бір қабырғалық суреттер жиынтығы кейін Огайо штатының мемлекеттік ғимаратына көшірілді. Сондай-ақ, ол көрменің ғимараттарының көріністерін суретке түсірді. Бірінші Бейсбол лигасының жұлдыздар ойыны жәрмеңкемен бірге Comiskey Park (Чикаго Уайт Сокс командасының үйі) стадионында өтті. 1934 жылдың мамыр айында Юнион Пасифик темір жолы өзінің алғашқы ағымды пойзын, М 10000 және Чикаго, Берлингтон және Куинси темір жолы өзінің әйгілі Зефирін көрсетті, ол 26 мамырда 13 сағат 5 минутта Колорадо штатының Денверінен Чикагоға дейін таңертең таң атқаннан кешке дейін рекордтық жылдамдықпен жүрді, бұл "Таңнан кешке дейін" деп аталды. "Жүзжылдықтың қанаттары" көлік шеруінде Зефир сахнаға шықты. Екі пойыз өнеркәсіптік үлгіні жаңғырту дәуірін бастады. Кейіннен екі пойыз да табысты жол жүргізуге кірісті, Юнион Пасифик – Салина қаласы, ал Бурлингтон Зефир – алғашқы Пионер Зефир. Зефир қазір Чикагодағы Ғылым және өнеркәсіп мұражайында қойылған. Фрэнк Бак жабайы жануарлар көрмесін ұйымдастырды, Фрэнк Бактың Джунгли лагері. Екі миллионнан астам адам Бактың Азияда жануарларды жинаған кезде өзі мен оның көмекшілері өмір сүрген лагердің көшірмесін көрді. Көрме жабылып болғаннан кейін Бак лагерьді Нью-Йорк штатының Амитивилл қаласында өзі құрған кешенге көшірді.

Сәулет

Көрменің дизайнын жоспарлау ашылу күніне бес жылдан астам бұрын басталды. Ресми қаулыға сәйкес, экспозицияның орналасуы және сәулет стиліне қатысты шешімдер Пол Кре мен Реймонд Худ басқарған сәулет комиссиясына жүктелді. Комиссия құрамындағы жергілікті сәулетшілер Эдвард Беннетт, Джон Холабирд және Хьюберт Бернхам болды. Франк Ллойд Райт өзгелермен тиімді жұмыс істей алмайтындықтан комиссияға алынбады, бірақ жәрмеңке үшін үш концептуалды схема жасады. Осы комиссия мүшелері ірі тақырыптық көрме павильондарының көп бөлігін жобалаумен айналысты. Комиссия мүшелері бастапқыда ғимараттардың бұрынғы сәулеттік формаларды қайта бейнелеуі қажет емес деп санды, мысалы, Чикагодағы 1893 жылғы Дүниежүзілік Колумбия көрмесінде болғандай, бірақ олар жаңа, заманауи идеяларды көрсетуі және болашақ сәулеттік дамуларға ұсыныс жасауы керек еді. Жәрмеңке алаңы қала емес, мемлекетке тиесілі жаңа, жасалма жерде орналасқандықтан, бастапқыда Чикагоның қатаң құрылыс нормаларынан босатылды, бұл сәулетшілерге жаңа материалдар мен құрылыс техникаларын зерттеуге мүмкіндік берді. Осының нәтижесінде, үлкен жалпы көрме залдары, мысалы, Ғылым залы (Пол Кре) және Федералдық ғимарат (Беннетт, Бернхам және Холабирд); корпоративтік павильондар, соның ішінде General Motors ғимараты (Альберт Кан) және Sears павильоны (Ниммонс, Карр және Райт); ең танымал он екі бұрышты Болашақ үйі (Джордж Фредерик Кек) сияқты футуристикалық үлгі үйлер; сондай-ақ прогрессивті шетелдік павильондар, оның ішінде итальяндық павильон (Марио де Ренци және Адалберто Либера); және Бельгиялық ауыл (Бернхам ағайындылары Альфонс Де Ридтке қосылып) және Эндрю Ребори мен Джон В. Рут салған Париж көшелері сияқты тарихи және этникалық ойын-сауық орындары, онда жаңғыртқыш биші Салли Рэнд өнер көрсетті, салынды. Бұл ғимараттар бес қабатты Douglas Fir шыршасынан, қырлы металл қаптамасынан және Masonite, Sheetrock, Maizewood сияқты жиналмалы тақталардан, сондай-ақ басқа да жаңа, жасалма материалдардан тұрғызылды. Көрмедегі ғимараттар терезесіз болды (бірақ жарықтандырылған). Көрме алаңындағы құрылыс саласындағы жаңалықтар да көрінді. Олардың қатарында АҚШ-та салынған алғашқы катенерлік шатыр, Саяхат және көлік ғимаратының (Беннетт, Бернхам және Холабирд) күмбезін жапқан, және 1934 жылғы жәрмеңке маусымы үшін салынған кішкентай, көп күмбезді Брук Хилл фермасының алғашқы жұқа қабықшалы бетон шатыры бар еді.

Амебикалық дизентерияның басталуы

1933 жылдың маусымынан қарашасына дейін жәрмеңкемен байланысты амебалық дизентерияның жайылған ошағы тіркелді. Мыңнан астам жағдай тіркеліп, 98 адам қаза тапты. Чикаго санитарлық инженерлік бюросының өкілі Джоэл Коннолли екі қонақүйдің су құбырларының кемшіліктерінен канализациялық судың ішуге арналған суға араласып кеткенін анықтағанда, осы жағдайды тоқтатты.

Ұзарту

Алғашында жәрмеңке 1933 жылдың 12 қарашасына дейін ғана өткізілуі жоспарланған, бірақ ол өте табысты болғандықтан 1934 жылдың 26 мамырынан 31 қазанына дейін қайтадан ашылды. Жәрмеңке мүшеліктерді сату арқылы қаржыландырылды, осы мүшеліктер саябақ ашылғаннан кейін белгілі бір мөлшерде билеттер алуға мүмкіндік берді. Осылайша 800 000 доллардан астам қаражат жиналды, себебі елде Ұлы депрессия орналасқан еді. 1929 жылдың 28 қазанында, қор нарығы құлаудың алдында, 10 миллион долларлық облигациялар шығарылды. 1933 жылы жәрмеңке жабылған кезде осы облигациялардың жартысы өтелді, ал 1934 жылы жәрмеңке жабылған кезде барлық қарыз толығымен төленді. Америка тарихында алғаш рет халықаралық жәрмеңке өзін-өзі қаржыландырды. Екі жыл ішінде ол 48 769 227 келушіні қабылдады. Джеймс Труслоу Адамстың «Америка тарихының сөздігі» бойынша, 1933 жылдың 27 мамырынан бастап 170 күн ішінде 22 565 859 адам төлемді билеттермен кірді, ал 1934 жылдың 26 мамырынан бастап 163 күн ішінде 16 486 377 адам кірді, жалпы саны 39 052 236 адамды құрады.

Мұра

Көрме алаңының көп бөлігі қазір Нортерли аралы паркі (Мейгс Филд жабылғаннан бері) және МакКормик Плейс орналасқан. Бальбо ескерткіші, Бенито Муссолини 1933 жылы генерал Итало Бальбоның Атлантика арқылы ұшуын құрметтеу үшін Чикаго қаласына сыйға берген, әлі күнге дейін Солдат алаңының жанында тұр. Қала 1933 жылы «Өздік ғасыры» көрмесін еске алу үшін туына үшінші қызыл жұлдыз қосты (көрме қазір тудағы төрт жұлдыздың төртіншісімен бейнеленеді). Көрмеге орай Чикагодағы итальян-американдық қауым ақша жинап, генуялық теңізші және зерттеуші Кристофер Колумбтың мүсінін сыйға тартты. Ол Грант паркінің оңтүстік жағында, көрме орнына жақын қойылды. Американың поляк мұражайында Станислав Качор Батовскидің «Пуласки Саваннада» суреті сақталады, ол «Өздік ғасыры» көрмесінде көрсетіліп, бірінші орынды жеңіп алды. Көрме аяқталғаннан кейін сурет Чикаго өнер институтында қойылды, онда 1934 жылғы 10 шілдеде Элеонора Рузвельт ашты. Сурет содан кейін Польша әйелдерінің одағы арқылы мұражайға сатып алынды. АҚШ пошта департаменті 50 центтік арнайы «Air Mail» пошта маркасын (Скотт каталогының C 18 нөмірі) шығарды, ол неміс дирижаблінің сапарымен (солдан оңға) көрменің Федералды ғимаратын, ұшудағы «Граф Цеппелин» және оның Фридрихсхафендегі (Германия) ангарын бейнелейді. Бұл марка 1930 жылғы «Граф Цеппелин» маркаларынан (C13–15) ажырату үшін «Baby Zep» деп аталады. Бұдан бөлек, пошта департаменті көрмеге арналған 1 және 3 центтік еске алу маркаларын да басып шығарды, оларда сәйкесінше Форт Дирборн және модернистік Федералды ғимарат бейнеленген. Бұлар да 25 данадан тұратын сувенирлік парақтарға басылды (каталог тізімі 728–31). 1935 жылы парақтар қайта басылды (Скотт 766–67). 2010 жылдың қазанынан 2011 жылдың қыркүйегіне дейін Вашингтондағы Ұлттық құрылыс мұражайы «Болашақты жобалау: Американың 1930 жылдардағы әлемдік көрмелері» атты көрмені ашты. Бұл көрмеде Чикагодағы «Өздік ғасыры» көрмесі ерекше орын алды.

Ресурстар

Халықаралық «Прогресс ғасыры» көрмесінің басты мұрағаты, оның ішінде шараның ресми құжаттары және көрменің бас директоры Ленокс Лордың қағаздары Чикагодағы Иллинойс университетінің Арнайы жинақтар бөлімінде сақталады. Суреттерді қоса алған материалдар жинағы Чикаго өнер институтының Райерсон және Бернхам кітапханаларында ұсталған. «Прогресс ғасыры» жинағына фотосуреттер, нұсқаулықтар, буклеттер, карталар, архитектуралық суреттер және сыйлықтар кіреді. Материалдары бар нақты коллекцияларға Чикаго архитекторларының ауызша тарих жобасы; Дэниел Х. Бернхам кіші және Хьюберт Бернхамтың құжаттары; Эдвард Х. Беннетт коллекциясы; Вурхис, Гмелин және Уокердің фотосуреттері кіреді.