Кіріспе

1951 жылы Ұлыбританияда өткен ұлттық көрме

1951 жылғы жазда Ұлыбританияда өткен Ұлыбритания фестивалі – миллиондаған адамды қамтыған ұлттық көрме және жәрмеңке болатын. Еңбек партиясы кабинетінің мүшесі Герберт Моррисон осы бастаманың негізгі күшін қосты; 1947 жылы ол 1851 жылғы Ұлы көрменің жүз жылдығын тойлау жоспарын қолға алды. Бірақ бұл кезекті әлемдік көрме болмады, себебі халықаралық тақырыптар мен Британ достастығы қатыспады. Оның орнына, 1951 жылғы фестиваль толығымен Ұлыбритания мен оның жетістіктеріне бағытталды; оны үкімет негізінен қаржыландырды, бюджеті 12 миллион фунт стерлингті құрады. Еңбек партиясы үкіметі қолдауын жоғалтып жатқандықтан, фестивальдің мақсаты – соғыстың салдарынан елдің табысты қалпына келуін халыққа сезіндіру, сондай-ақ британдық ғылымды, технологияны, өнеркәсіптік дизайнды, сәулет және өнерді ілгерілету болды. Фестивальдің орталық алабы Лондонның Темза өзенінің оңтүстік жағалауында орналасты. Іс-шаралар Попларда (Сәулет – Лансбери), Баттерсиде (Фестивальдің саябағы), Оңтүстік Кенсингтонда (Ғылым) және Глазгода (Өнеркәсіптік қуат) өтті. Кардифф, Стратфорд-апон-Эйвон, Бат, Перт, Борнмут, Йорк, Альдебург, Инвернесс, Челтнем, Оксфорд, Норвич, Кентербери және басқа да қалаларда фестивальдық шаралар ұйымдастырылды, сонымен қатар құрлық және теңіз арқылы саяхаттайтын көрмелер де болды. Фестиваль мыңдаған таңдаулы қонақтар мен миллиондаған қарапайым адамдар үшін өте танымал болған «өзгерістің жаршысы» атанды. Ол британдық өнерді, қолөнерді, дизайнды және спорты ұрпақ бойына жаңартуға көмектесті. Журналист Гарри Хопкинс «Фестиваль стилінің» кең таралған әсерін атап көрсетті. Оны «Заманауи» деп атады. Ол: таза, жарқын және жаңа болды. Бұл стиль тез таралып, алдымен Лондонға, содан кейін Англияға жетті. Бұрын көбінесе қоңыр және күңгірт жасыл түстерге толы болған аралда «Заманауи» стилі батыл түрде жап-жарқын түстерді қолданды. Тарихшы Кеннет О. Морган фестивальдің «үлкен жетістікке» ие болғанын айтады, оның барысында адамдар: Оңтүстік жағалауға ағылып, «Дискавери» куполының маңында серуендеп, «Скайлонға» таңсық көзбен қарап, ұлттық мереке фестивалінің қуанышын бөлісті. Елдің түкпір-түкпіріндегі шағын фестивальдар көптеген азаматтардың және еріктілердің ықыласын оятты. Ұзақ жылдар бойы соғыстың ауыртпалығына төзіп, қиындық пен мұңға батқан халық, көңіл көтеру қабілетін жоғалтпағанын көрсетті. Ең бастысы, фестиваль британдық ғалымдар мен технологтардың таланты мен өнертабысын көрсетуге мүмкіндік берді.

Құрылыс және ұйымдастыру

1951 жылғы көрмеге қатысты алғашқы идея 1943 жылы Корольдік өнер қоғамынан туды, ол 1851 жылғы Ұлы көрменің жүз жылдығын атау үшін халықаралық көрме өткізу қажет деп сап бақты. 1945 жылы үкімет Лорд Рамсден басшылығымен көрмелер мен жәрмеңкелердің экспортты дамытуға қалай көмектесетінін қарастыру үшін комиссия құрды. Бұл шара "Британия фестивалі 1951" деген атпен өтті. Лондонның көп бөлігі қиратылғандықтан, жаңадан салудың үлгілері қажет болды. Фестивальдің мақсаты – британдықтарға жаңару мен үміт сезімін сыйлау, сондай-ақ британ қалаларын қайта құруда жақсы дизайнды қолдау болды. Британия фестивалі өзін "ұлттың болашағына деген сенімді жаңадан бекітудің және ұлттық қайта бағалаудың біртұтас актісі" деп сипаттады. Британия фестивалі кеңсесімен Ұлыбританияның өнер кеңесі, өнеркәсіптік дизайн кеңесі, Британ кино институты және Ұлттық кітап лигасы тығыз байланыста болды. Брайтон университетінің дизайн мұрағаты фестивальді жоспарлауға қатысты дизайн кеңесінің көптеген құжаттарын цифрлық форматқа көшірді.

Басқа төменгі ағыстағы дисплейлер

Теледидар. (Архитектор және дизайнер: Уэллс Коутс. Тақырыбы: Малкольм Бейкер Смит.) Телекино. (Архитекторы: Уэллс Коутс. Бағдарлама және ұсынылым: Дж. Д. Ральф және Р. Дж. Споттисвуд.) 1851 жылғы мерекелік павильон. (Архитекторы: Хью Кассон. Көрме дизайнері: Джеймс Гарднер.) Оқ-дәрі жасау мұнарасы. (Архитектура және дизайн: Хью Кассон және Джеймс Гарднер.) Дизайн шолуы. (Көрме дизайнерлері: Невил Кондер және Пейшенс Клиффорд.)

Скайлон

Сигара пішіндес алюминиймен қапталған болаттан жасалған, кабельдермен тірелген Skylon – Ұлыбритания фестивалінің мәңгілік символы болған "Тұғырлық ерекшелік". Оның негізі жерден шамамен 15 метр (50 фут) биіктікте, ал ең жоғарғы нүктесі 90 метр (300 фут) биіктікте болды. Қарқазы алюминий ламелдермен қапталған және түнде іштен жарықтандырылған. Оны Хидальго Моя, Филип Пауэлл және Феликс Самуэли жобалап, Вестминстер көпірі мен Хангерфорд көпірі арасында Англияның Херефорд қаласындағы Painter Brothers компаниясы жасады. Оның екі ұшы да темір торынан құралған, үш болатты арқалық арасында тартылған кабельдерге тірелген. Скайлонның жартылай құрылыс кезеңінде тік орнатылып, содан кейін сол жерде биікке көтерілді. Архитекторлардың жобасын инженер Феликс Самуэли іске асырды, ол сол кезде Блумсберидегі Бедфорд скверіндегі Архитектуралық қауымдастықтың сәулет мектебінде лекция оқыды. Скайлон 1952 жылы Уинстон Черчилльтің бұйрығымен бұзылды, ол оны алдыңғы лейбористік үкіметтің символы деп есептеді. Ол Тамазаға құлатылғаннан кейін демонтаждалып, металл тескілеріне сатылды.

Патшалық фестиваль залы

Лесли Мартин, Питер Моро және Роберт Мэтью LCC сәулетшілер бөлімімен жобалап, Лондон округтік кеңесі үшін Голланд, Ханнен және Кубиттс құрылысын жүзеге асырды. 1837 жылы салынған бұрынғы Арыстан сыра зауытының орнына 1949 жылы премьер-министр Клемент Атли негізгі тас қалады. Мартин 1948 жылдың соңында жобалық топқа жетекші болып тағайындалғанда 39 жаста болды. Ол құрылысты "қораптағы жұмыртқа" ретінде жобалады, бұл терминмен қисық залдың айналасындағы ғимараттан бөлінуін және жақын орналасқан теміржол эстакадасының шуы мен дірілінен қорғауды сипаттады. Сэр Томас Бичем де ұқсас ой айтып, ғимаратты "үлкен тауық қорабы" деп атады. Ғимарат 1951 жылдың 3 мамырында ресми түрде ашылды. Салтанатты концерттерді сэр Малкольм Сарджент және сэр Адриан Боулт өткізді. 1988 жылдың сәуір айында ол I санаттағы ескерткіш ретінде тізілімге енгізілді, соғыстан кейінгі алғашқы ғимарат осылай қорғауға алынды.

Кішігірім ерекшеліктері

Фестиваль әкімшілігі ғимараты, Максвелл Фрай, Джейн Дрю және Эдвард Миллс салған.

Сәулет

Фестивальдің сәулетшілері Оңтүстік жағалау фестивалінің дизайны мен орналасуы арқылы қазіргі заманғы қала құрылысы идеяларын қолдану арқылы қандай жетістіктерге қол жеткізілетінін көрсетуге тырысты. Фестиваль стилі (кейде «Заманауи» деп те аталады), модернизмді еңбекқорлық пен ағылшын ерекшеліктерімен үйлестіріп, 1950 жылдары сәулет, интерьер дизайны, өнім дизайны және типографияға әсер етті. Уильям Фивер фестиваль стилін былай сипаттайды: «Брест аяқтары, ішкі өсімдіктер, өренің қызғалдағы шамдары, алюминий торлары, суреттерге арналған терезелері бар Котсуолд стиліндегі қабырғалар, ұшатын баспалдақтар, ақ жарық ағаш, қызыл түйін, тікен, молекула». Фестиваль стилінің ықпалы 1950 жылдардың жаңа қалаларында, кофеханаларында және кеңсе үйлерінде байқалды. Харлоу жаңа қаласы мен Ковентри қаласының орталығын қайта құру «жеңіл құрылымдары, көркемдік орналасуы және өнер туындыларын қосуы» арқылы фестиваль стилінің ықпалын көрсетеді, ал Ковентри соборы (1962), фестиваль архитекторларының бірі Базил Спенс салған, «Дұға ететін Ұлыбритания фестивалі» деп аталды. Құрылыс зерттеулері, қала құрылысы және сәулет туралы көрме ұйымдастырылды, «Тірі сәулет» көрмесінде Лансбери иелігіндегі (бұрынғы Лейбористік партияның жетекшісі Джордж Лансбери есімімен аталған) Поплардағы ғимараттар, ашық кеңістіктер мен көшелер көрсетілді. Бұл аймақтағы әлеуметтік тұрғын үйлерді салу 1943 жылы басталған. Соғыс аяқталған кезде Шығыс Лондоның осы бөлігіндегі ғимараттардың шамамен төрттен бірі қираған немесе зардап шеккен. 1948 жылы Архитектура кеңесі Поплар алаңы басқа фестиваль көрмелеріне жақын болғандықтан жақсы көрме алаңы болады деп шешті. Қаржылық қиындықтарға қарамастан, жұмыс 1949 жылдың желтоқсанында басталды және 1950 жылдың мамырында айтарлықтай ілгеріледі. 1950-1951 жылдардың ылғалды қысы жұмысты кешіктірді, бірақ алғашқы үйлер 1951 жылдың ақпанына дейін аяқталып, пайдалануға берілді. Көрме 1951 жылдың 3 мамырында фестивальдің басқа көрмелерімен бірге ашылды. Келушілер бірінші кезекте тұрғын үй мәселелері мен олардың шешімдерін көрсеткен Ғимарат зерттеу павильонына, содан кейін қала құрылысы павильонына, үлкен қызыл-ақ жолақты шатырға барды. Қала құрылысы павильоны қала құрылысы принциптерін және жаңа қалалардың өте қажеттілігін көрсетті, соның ішінде «Авонкастер» деп аталған ойдан шығарылған қаланың макетін ұсынды. Кейінгі жергілікті билік Лансбери иелігінің үлгісіне қарағанда, жоғары және тығыз әлеуметтік тұрғын үйлерді салуға көбірек назар аударды. Бұл иелік әлі де тұрғындар арасында танымал. 1951 жылы жас архитекторлар Ұлыбритания фестивалін оның сәулеті үшін сынаған. «Ол «Заманауи стильмен» теңестірілді, ал 1955 жылы «Архитектуралық дизайн» журналындағы «Жаңа брутализм» туралы редакциялық мақаласында: «Мен «Заманауи» деген сөзді естігенде, револьверімді ұстаймын» деген эпиграф келтірілген. Рентген кристаллографиясында ашылған молекулалық үлгілерді беттік өрнектерде қолдану идеясын алғаш рет Кембридж университетінің жетекші кристаллографы доктор Хелен Мегау ұсынды. Дороти Ходжкиннің Индустриялық суретшілер қоғамына жасаған баяндамасын тыңдағаннан кейін, CoID-тің бас өнеркәсіптік қызметкері Марк Хартленд Томас бұл идеяны қабылдады және Фестиваль үлгілері тобын құрды. Хартленд Томас Ұлыбритания фестивалінің презентациялық панелінің мүшесі болды және CoID-тің қор тізімдерін үйлестірді. Ол Оңтүстік жағалаудағы уақытша мейрамханалардың бірі Регата мейрамханасын гемоглобин, инсулин, варейт, қытай балшығы, мика және басқа да молекулалардың кристалл құрылысына негізделген үлгі дизайны бойынша тәжірибе жүргізу үшін иеленді, олар мейрамхана жиһаздарының беттік өрнектеріне қолданылды. Фестиваль үлгілері тобының демеушілігімен жасалған жобалар «Ақпараттық куполдағы» құрылым туралы және фестивальдің прогреске, ғылым мен технологияға баса назар аударғаны туралы көрмелермен үйлесті. Лондонның Ғылым мұражайында доктор Мегау сыйға тартқан фестиваль маталарының жинағы бар; сондай-ақ Марк Хартленд Томас жазған ресми сувенирлік кітап та бар. Әріптер мен қаріп дизайны фестивальдің графикалық стилінде маңызды рөл атқарды және типографиялық панель бақылады, оның құрамында әріптер тарихшысы Николетта Грей болды. Фестивальге арналған қаріп, Festival Titling, Филип Бойделлге арнайы тапсырыс берілді және жобаланды. Ол конденсацияланған безсериф бас әріптеріне негізделген және үш өлшемді формаға ие болды, оны көрме типографиясында қолдануға ыңғайлы етті. Оның «бұрынғыға ұқсас» екені айтылды. Корольдік фестиваль залы мен Оңтүстік жағалаудағы уақытша фестиваль ғимаратындағы әріптер Грей және оның әріптестері, соның ішінде Чарльз Хаслер мен Гордон Куллен анықтаған қалың, еңкейген плиталы әріптер болды. Бұл «көңіл көтеріп, әдемі визуалды тілге бұрылыс» деп сипатталды, ол «ағылшын мәдениетінің ерекшеліктері мен халықтық өнерге деген құрметтің кеңеюінің бір бөлігі» болды. Арыстан мен Бірмұңдық павильонындағы әріптерді Джон Бринкли жасады. Фестивальдің графикалық дизайнері Абрам Геймс болды, ол фестивальдің эмблемасын, Фестиваль жұлдызын жасады.

Ғылым

Ғылым көрмесін ұйымдастыру үшін Ғылым мұражайына жаңа қанат салынды. Көрменің бірінші бөлімі материяның физикалық және химиялық сипаттамасын, элементтер мен молекулалардың қасиеттерін көрсетті. Екінші бөлімі "Тірі организмдердің құрылысы" деп аталып, өсімдіктер мен жануарлар туралы мәліметтер ұсынды. Үшінші бөлімі "Соңғы жаңалықтар" тақырыбында ғылымдағы ең соңғы зерттеулерді және олардың көрменің бұрынғы бөлімдерінде ұсынылған идеялардан қалай пайда болғанын көрсетті. Оларға "сыртқы кеңістіктен бізге жететін тереңдеу сәулелер, ғарышта және жұлдыздарда болып жатқан құбылыстар, электронды мидан бастап тіршіліктің негізгі процестері мен құрылымдары" кірді. "Британия фестивалі британдық өмір мен ой-санадағы ғылымның орны (әсіресе білім беру саласында) және соғыстан кейінгі Ұлыбританияның дамуындағы рөлі туралы әкімшілер мен педагогтар арасындағы келешек талқылауларда жаңжал тудырды" деп айтылады.

Қатысушылар саны

Бұл фестиваль бүкіл Ұлыбританияда өте танымал болды. Ричард Вейттің есебуынша, 49 миллиондық ұлттың шамамен жартысы қатысты. Фестиваль шетелдік туристерге көп көңіл бөлмеді, континенттен келген көптеген келушілер – эмигрант британдықтар еді. Бес ай ішінде алты негізгі көрмеге он миллионнан астам билет сатылды: ең танымал шара – Оңтүстік жағалау көрмесінің орталық бөлігі, оған 8,5 миллионға жуық адам келді, олардың жартысынан астамы Лондоннан тыс жерлерден келген. Фестивальдің ләззат бағына 8 миллионнан астам адам келді, олардың үштен екісі Лондоннан. Он қалаға тоқтаған «Кампания» фестиваль кемесін шамамен 900 мың адам көрді. Англияның төрт қаласында өткен «Жүретін жерлер» көрмесіне жарты миллионнан аз адам келді. Ең аз келушіні тартқан арнайы шаралар – Поплардағы сәулет көрмесі (87 000 келуші) және Оңтүстік Кенсингтондағы кітап көрмесі (63 000 келуші) болды.

Сәулет көрмесі, Лансбери, Поплар (Лондон) – 86 646
Өнеркәсіптік қуат көрмесі, Глазго – 282 039
Ғылым көрмесі, Оңтүстік Кенсингтон (Лондон) – 213 744
Оңтүстік жағалау көрмесі, Ватерлоо (Лондон) – 8 455 863
– Лондоннан келгендер – 36,5%
– Лондоннан тыс – 56%
– Шетелден келгендер – 7,5%
– АҚШ – 15%
– Ұлттар Достастығы – 32%
– Еуропа – 46%
– Басқа елдер – 7%
Жүретін жерлер көрмесі – 462 289
– Манчестер – 114 183
– Лидс – 144 844
– Бирмингем – 76 357
– Нотингем – 106 615
Фестиваль кемесі «Кампания» – 889 792
– Саутгемптон – 78 683
– Данди – 51 422
– Ньюкасл – 169 511
– Хулл – 87 840
– Плимут – 50 120
– Бристоль (Авонмут) – 78 219
– Кардифф – 104 391
– Белфаст – 86 756
– Биркенхед – 90 311
– Глазго – 93 539
Фестивальдің ләззат бағы, Баттерси (Лондон) – 8 031 000
– Лондоннан келгендер – 76%
– Лондоннан тыс – 22%
– Шетелден келгендер – 2%
Ульстер шаруашылық және фабрика көрмесі, Белфаст – 156 760
Тірі дәстүрлер көрмесі, Эдинбург – 135 000
Кітап көрмесі, Оңтүстік Кенсингтон (Лондон) – 63 162

Саяси жауаптар

Фестиваль өткізу идеясы партиялық-саяси мәселеге айналды. 1950 жылғы жалпы сайлауда жеңіске жеткен Лейборист партиясымен байланысып, оған Консервативтік партия қарсы болды. Фестивальдің құны шамамен 10,5 миллион фунт стерлингті құрады (фестиваль бақтарына берілген несиелерден басқа), ал кірісі шамамен 2,5 миллион фунт стерлинг болды. Таза шығын 8 миллион фунт стерлингті құрады (1951 жылы 8 фунт стерлинг бүгінгі күні шамамен <есептелген сома> миллионға тең). 1953 жылы Ұлыбритания фестивалі кеңсесі таратылып, оның құжаттары Жұмыс министрлігіне берілді. Материалдық мұрадан өзге, фестиваль жаңа дәстүрлерді қалыптастырды, әсіресе Йорк және Честер қалаларында ортағасырлық мистик пьесалардың қойылымдары жанданды. Осы пьесаларға қызығушылық артып, содан бері осы қалаларда үнемі қойылып келеді. 2018 жылы премьер-министр Тереза Мэй үкіметтің Ұлыбритания мен Солтүстік Ирландия фестивалін 2022 жылы өткізуді жоспарлап отырғанын хабарлады. Brexitтен кейін Біріккен Корольдікті біріктіру мақсадымен ұсынылған фестиваль, Ирландия Азамат соғысының жүз жылдығымен бірге келуі және Солтүстік Ирландиядағы жағдайды шиеленістіру қаупі болғандықтан, көп сынға ұшырады.

Британия фестивалінің суреттері

Оңтүстік жағалау көрмесінің бірнеше суретін интернеттен табуға болады, оның ішінде фестивальдің 60 жылдығына орай Ұлттық мұрағат жариялаған көптеген суреттер бар. Ричард Массингхэм The Observer газеті үшін "Бриф-Сити" (1952) атты Оңтүстік жағалау көрмесінің ретроспективалық фильмін, дизайн мен архитектураға ерекше назар аудара отырып жасады. Фестивальдің қажеттіліктері үшін бұзуға жұмысшы табының қарсылығы туралы "Бақытты отбасы" комедиялық фильмі түсірілді. Фестиваль "Құлақтарыңды тіктеп ал" фильмінің басында көрсетілген. Брайтон дизайн мұрағатында сақталатын Дизайн кеңесінің мұрағатында фестивальдің бірнеше жүз суреті бар. Оларды Visual Arts Data Service (VADS) арқылы іздеуге болады.