Кристалл сарай: Лондоннан Сиденхэмға көшірілген тарихы

Кіріспе

Бұрынғы ғимарат, бастапқыда 1854 жылы Лондонның Хайд-паркінен Сиденхэмге, Оңтүстік Лондонға көшірілді.

Кристалл сарайы – 1851 жылғы Ұлы көрмені өткізу үшін Лондонның Хайд-паркінде салынған, құйма темір мен шыныдан жасалған құрылыс. Көрме 1851 жылдың 1 мамырынан 15 қазанына дейін өтті, және өнеркәсіптік революция кезінде дамытылған технологиялардың үлгілерін көрсету үшін бүкіл әлемнен 14 000-нан астам қатысушы жиналды. Жозеф Пакстонның жобалауымен салынған Ұлы көрменің ғимараты 1851 фут (564 м) ұзын, ішкі биіктігі 128 фут (39 м) болатын, ал Санкт-Пол соборынан үш есе үлкен еді. 60 000 шыны әйнекті "Шанс" ағайындары өндірген. Ішкі биіктігі 128 фут, ал ауданы 990 000 шаршы фут болатын ғимарат 39 апта ішінде аяқталды. Кристалл сарайында бұрын-соңды ешбір ғимаратта болмаған ең үлкен шыны ауданы болды. Оның мөлдір қабырғалары мен төбелері, ішкі жарық көзіне мұқтаж болмайтындығымен келушілерді таң қалдырды. Ғимараттың аты драматург Дуглас Джеррольдтың 1850 жылғы шілдедегі "Punch" сатиралық журналында алдағы Ұлы көрме туралы жазған мақаласынан туындаған деген болжам бар, онда ол "мөлдір кристалдан жасалған сарай" деп атады. Көрмеден кейін сарай Оңтүстік Лондондағы Пэндж Плейс деп аталатын ашық алаңға көшірілді, ол Пэндж Комонынан бөліп алынған еді. Ол Сиденхэм төбесінің жанында, үлкен виллалармен толы бай маңайда, Пендж шыңының басына қайта салынды. 1854 жылдың маусымынан бастап 1936 жылдың қарашасында өрт салдарынан жойылғанға дейін ол сол жерде тұрды. Жақын жердегі тұрғын үй ауданы осы ескерткіштің құрметіне Кристалл сарайы деп аталды. Бұл аймаққа Кристалл-Палас паркі де кірді, ол Кристалл-Палас Ұлттық спорт орталығына үйірмек болды, бұл бұрын 1895 және 1914 жылдар аралығында ФА Кубогының финалын қабылдаған футбол стадионы болған. "Кристалл Пэлас" футбол клубы осы жерде құрылды және алғашқы жылдары Кубок финалында өнер көрсетті. Паркте әлі де Бенджамин Уотерхаус Хокинстің 1854 жылға дейінгі Кристалл сарайының динозаврлары сақталған.

Тұжырымдама

Үлкен, модульдік, темір, ағаш және шыныдан тұрғызылған бұл ғимарат бастапқыда 1851 жылы Ұлы көрмені өткізу үшін Лондондағы Хайд-паркте салынған. Ұлы көрмені ұйымдастыру жөніндегі комиссия 1850 жылдың қаңтарында құрылды және жобаның барлық қаржысы қоғамдық жазылым арқылы жүзеге асырылатындығы шешілді. Көрме ғимаратының жобасын және құрылысын қадағалау үшін атқарушы құрылыс комитеті құрылды, оған тәжірибелі инженерлер Изамбард Кингдом Брунел мен Роберт Стивенсон, танымал сәулетшілер Чарльз Барри мен Томас Левертон Дональдсон және төрағалыққа Уильям Кубитт кірді. 1850 жылдың 15 наурызына дейін олар бірнеше маңызды талаптарға сай келетін ұсыныстарды қабылдауға дайын болды: ғимарат уақытша, қарапайым, мүмкіндігінше арзан және көрме ашылуына дейін қалған уақыт ішінде салуға ыңғайлы болуы керек, ол 1851 жылдың 1 мамырына жоспарланған. Үш апта ішінде комитетке 245 ұсыныс келіп түсті, оның ішінде Австралия, Нидерланды, Бельгия, Ганновер, Швейцария, Брауншвейг, Гамбург және Франциядан келген 38 халықаралық ұсыныс бар еді. Екі жоба, екеуі де темір мен шыныдан жасалған, мақтауға ие болды – біреуі Кьюдегі Палм үйінің дизайнымен аты шыққан Ричард Тернер, екіншісі француз сәулетшісі Гектор Хорео. Бірақ ұсыныстардың көптігіне қарамастан, комитет олардың барлығын қабылдамады. Тернер бас тартуға ашуланып, кейін бірнеше ай бойы комиссия мүшелерін мазалады, бірақ оның жобасы (Хорео сияқты) шамамен 300 000 фунт стерлингке бағаланды. Соңғы шара ретінде комитет Дональдсонның дөңгелек арка стиліндегі (rundbogenstil) кірпіш ғимараттың дайын жобасын ұсынды, ол Туннельдің жобалаған темір күмбезімен толықтырылды, бірақ газеттерде жарияланғаннан кейін көп сынға ұшырады және мазақ етілді. Комитеттің қиындықтарына қоса, көрмеге арналған орын әлі бекітілмеген еді. Ең қолайлы орын Хайд-паркте, Принсес Гейтке жақын, Пенингтон жолының жанында болды, бірақ Вормвуд Скрубс, Баттерси Паркі, Иттер аралы, Виктория Паркі және Регент Паркі сияқты басқа да орындар қарастырылды. Чатсвортта ол шыны үйлерді салуда кеңінен тәжірибе жинақтады, модульдік құрылыс үшін көптеген жаңа әдістерді жасады, стандартты өлшемдегі шыны табақтар, ламинатталған ағаш және жиналмалы құйма темірді қолданды. Чатсворттағы "Ұлы пеш" (немесе консерватория) (1836 жылы салынған) оның қабырғалы және саңылаулы шатыр дизайнының алғашқы ірі қолданылуы болды және сол кезде әлемдегі ең үлкен шыны ғимарат болып есептелді. Лилия үйі жақында еуропалық ботаниктер ашқан Виктория амазоника су лилиясын орналастыру үшін арнайы салынған; Англияға жеткен алғашқы данасы бастапқыда Кью бақшасында сақталған, бірақ ол жақсы өспеді. Пакстонның бағбан ретінде беделі сол кезде соншалықты жоғары болды, оны Чатсвортқа лилияны алып баруға шақырды. Ол 1849 жылы Англияда алғаш рет амазоника гүлдерін өсіріп, бағбандар арасында сенсация тудырды. Оның қызы Әлиса газеттерде лилия жапырағының үстінде тұрған күйінде суретке түсірілді. Лилия мен оның үйі Пакстонның Кристалл сарайының жобасына тікелей себеп болды. Кейіннен ол суға секіріп жүретін үлкен жапырақтарды негізгі шабыт көзі ретінде атады. Жоба Пакстон үшін үлкен тәуекел болды, бірақ жағдай оған қолайлы болды: ол бақ дизайны мен құрылысында жұлдызды беделге ие болды, оның жобасы тапсырмаға толық сәйкес келетіндігіне сенімді болды және комиссия жобаны таңдап, оны салуға қысым жасады, өйткені көрме ашылуына бір жылдан аз уақыт қалды. Нәтижесінде Пакстонның жобасы барлық талаптарды орындады және одан да асып түсті, сонымен қатар басқа ғимараттарға қарағанда әлдеқайда жылдам және арзан салынды. Оның ұсынысы 85 800 фунт стерлингке бағаланды. Салыстырмалы түрде, бұл Чатсворттағы Ұлы пештен шамамен 2,5 есе көп болды, бірақ Тернердің жобалау шығындарының тек 28% -ын құрады және 500 метрден астам аумақты қамтиды, оның ата-бабасының жер аумағынан шамамен 25 есе үлкен ғимаратты құруға мүмкіндік берді. Инженерлік фирма Фокс, Хендерсон және Ко ұсынған құрылыс келісімшартының төмен бағасына таңғалған комиссия жобаны қабылдады және 1850 жылдың шілдесінде Пакстонның жобасына ресми қолдауын білдірді. Ол қуанды, бірақ енді оның жоспарларын аяқтау, бөлшектерін жасау және ғимаратты 1851 жылдың 1 мамырына жоспарланған көрме ашылуына дейін уақытында салу үшін сегіз айдан аз уақыт болды. Пакстон бір жылдан аз уақыт ішінде ең үлкен шыны құрылысты жобалап, оны жоспар бойынша және бюджетке сәйкес аяқтауға мүкіндік алды. Ол тіпті құрылысты бастамас бұрын дизайнын өзгертіп, ғимараттың ортасына 90 градус бұрышпен орналасқан биік, цилиндрлі күмбезді трансепт қосты, оның астында басқа жағдайда кесіліп тасталатын бірнеше үлкен қарағаштарды қауіпсіз орналастырды, сонымен қатар көрмеге қарсы шыққандардың наразылығын тудырған мәселені де шешті.

The huge, modular, iron, wood and glass, structure was originally erected in Hyde Park in London to house the Great Exhibition of 1851, which showcased the products of many countries throughout the world. The commission in charge of mounting the Great Exhibition was established in January 1850, and it was decided at the outset that the entire project would be funded by public subscription. An executive building committee was quickly formed to oversee the design and construction of the exhibition building, comprising accomplished engineers Isambard Kingdom Brunel and Robert Stephenson, renowned architects Charles Barry and Thomas Leverton Donaldson, and chaired by William Cubitt. By 15 March 1850 they were ready to invite submissions which had to conform to several key specifications: the building had to be temporary, simple, as cheap as possible, and economical to build within the short time remaining before the exhibition opening, which had already been scheduled for 1 May 1851. Within three weeks, the committee had received some 245 entries, including 38 international submissions from Australia, the Netherlands, Belgium, Hanover, Switzerland, Brunswick, Hamburg and France. Two designs, both in iron and glass, were singled out for praise—one by Richard Turner, co designer of the Palm house at Kew, and the other by French architect Hector Horeau but despite the great number of submissions, the committee rejected them all. Turner was furious at the rejection and reportedly badgered the commissioners for months afterwards, seeking compensation, but at an estimated £300,000, his design (like Horeau's) was too expensive. As a last resort, the committee came up with a standby design of its own, for a brick building in the rundbogenstil (round arch style) by Donaldson, featuring a sheet iron dome designed by Tunnel, but it was widely criticized and ridiculed when it was published in the newspapers. Adding to the committee's woes, the site for the exhibition was still not confirmed. The preferred site was in Hyde Park, adjacent to Princes Gate near Pennington Road, but other sites considered included Wormwood Scrubs, Battersea Park, the Isle of Dogs, Victoria Park, and Regent's Park. At Chatsworth, he had experimented extensively with glasshouse construction, developing many novel techniques for modular construction, using combinations of standard sized sheets of glass, laminated wood, and prefabricated cast iron. The "Great Stove" (or conservatory) at Chatsworth (built in 1836) was the first major application of his ridge and furrow roof design and was at the time the largest glass building in the world, covering around The Lily House was built specifically to house the Victoria amazonica waterlily which had recently been discovered by European botanists; the first specimen to reach England was originally kept at Kew Gardens, but it did not do well. Paxton's reputation as a gardener was so high by that time that he was invited to take the lily to Chatsworth. It thrived under his care, and in 1849 he caused a sensation in the horticultural world when he succeeded in producing the first amazonica flowers to be grown in England. His daughter Alice was drawn for the newspapers, standing on one of the leaves. The lily and its house led directly to Paxton's design for the Crystal Palace. He later cited the huge ribbed floating leaves as a key inspiration.) The project was a major gamble for Paxton, but circumstances were in his favour: he enjoyed a stellar reputation as a garden designer and builder, he was confident that his design was perfectly suited to the brief, and the commission was under pressure to choose a design and get it built, with the exhibition opening less than a year away. In the event, Paxton's design fulfilled and surpassed all the requirements, and it proved to be vastly faster and cheaper to build than any other form of building of a comparable size. His submission was budgeted at a remarkably low £85,800. By comparison, this was about 2 1/2 times more than the Great Stove at Chatsworth but it was only 28% of the estimated cost of Turner's design, and it promised a building which, with a footprint of over , would cover roughly 25 times the ground area of its progenitor. Impressed by the low bid for the construction contract submitted by the engineering firm Fox, Henderson and Co, the commission accepted the scheme and gave its public endorsement to Paxton's design in July 1850. He was exultant but now had less than eight months to finalize his plans, manufacture the parts and erect the building in time for the exhibition's opening, which was scheduled for 1 May 1851. Paxton was able to design and build the largest glass structure yet created, from scratch, in less than a year, and complete it on schedule and on budget. He was even able to alter the design shortly before building began, adding a high, barrel vaulted transept across the centre of the building, at 90 degrees to the main gallery, under which he was able to safely enclose several large elm trees that would otherwise have had to be felled—thereby also resolving a controversial issue that had been a major sticking point for the vocal anti exhibition lobby.

Дизайн

Пакстонның модульдік, иерархиялық дизайны оның дизайнер және мәселе шешуші ретіндегі практикалық шеберлігін көрсетті. Ол көптеген жаңалықтарды қамтыды, сол дәуірдегі кез келген дәстүрлі ғимаратқа тең келмейтін практикалық артықшылықтар ұсынды және, ең бастысы, Ұлы көрменің мақсаты болған британдық инновациялар мен өнеркәсіптік қуаттың рухын бейнеледі. Кристалл сарайының геометриясы – өндірушінің шектеулерін қатаң сақтайтын форма тұжырымының классикалық мысалы: ғимараттың пішіні мен мөлшері тікелей жеткізуші Сметвик қаласындағы Чанс ағайындары жасаған шыны панельдердің өлшемдеріне негізделген. Бұл сол кездегі ең ірі шынылар болатын, ені және ұзындығы бірдей. Бүкіл ғимарат осы өлшемдерге сәйкес жасалғандықтан, жүздеген мың бірдей панельдерді пайдаланып, сыртқы бетін шынымен қаптауға мүмкіндік болды, бұл олардың өндіріс құнын және орнатуға кеткен уақытты күрт қысқартты. Бастапқы Хайд-парктегі ғимарат негізінен кең, жалпақ шатыры бар тіктөртбұрышты зал болды. Оның екі жағына қанаттар созылып, орталық осымен бойлық ашық галерея өтті. Негізгі көрме алаңы екі қабатты болды, жоғарғы қабаты шекарадан ішке қарай жылжытылған. Ғимараттың көп бөлігі жалпақ шатырлы болды, тек орталық трансептің үсті 72 фут (22 м) биіктіктегі және аркасының жоғарғы нүктесінде 168 фут (51 м) биіктіктегі цилиндрлі шатырмен жабылған. Жалпақ бөліктер де, аркалы трансепт шатыры да Пакстонның дизайнының кілтті элементін – оның патенттелген қырқалы және ойысты шатыр жүйесін пайдаланды, бұл жүйе алғаш рет Чатсвортта қолданылған. Шатырдың негізгі бөлігі, мәні бойынша, ұзын үшбұрышты призма түрінде болды, бұл оны өте жеңіл және берік етіп жасады, сондай-ақ, материалдардың ең аз мөлшерін пайдалануға мүмкіндік берді. Пакстон бұл призманың өлшемдерін тікбұрышты үшбұрыштың гипотенузасы ретінде бір шыны панелінің ұзындығын пайдаланып анықтады, бұл 2.5:1 қатынасы бар үшбұрышты жасады, оның негізі (іргелес қабырғасы) 4 фут (1 м) ұзын болды. Бұл үшбұрышты айнаға айналдыру арқылы ол призманың екі шетін құрайтын 2 метрлік қақпақтарды алды, олардың әрқайсысының ұзындығы 7 метр болатын. Осылайша Пакстон шатырдың барлық бетін кесудің қажеті жоқ бір-біріне ұқсас панельдермен жапты. Пакстон 2 метрлік және 24 метрлік үш шатыр бөлігін қатар тізе берді, олардың біріне-бірі тіреуін құйылған темір арқалар берді, ал олар өздері жұқа құйылған темір бағаналарға тіреліп тұрды. Нәтижесіндегі 24 фут (7 м) x 24 фут (7 м) өлшемді куб ғимараттың негізгі құрылымдық модулін құрады. Бұл модульдерді желіге көбейту арқылы құрылымды дерлік шексіз кеңейтуге болады. Бастапқы түрінде Кристалл сарайының (жоспар бойынша) жер деңгейі 1848 фут (563 м) x 456 фут (139 м) өлшемді болды, бұл 77 модульдық ұзындығы және 19 модульдық ені бар торға тең. Әрбір модуль өзін-өзі ұстап тұрғандықтан, Пакстон кейбір аймақтарда модульдерді қалдырып, ғимараттың ішінде үлкен экспонаттарды орналастыру үшін үлкен шаршы немесе тіктөртбұрышты кеңістіктер жасады. Төменгі деңгейдегі бұл үлкен кеңістіктер жоғарғы қабаттан жабылған, ал жоғарғы деңгейдегі кеңістіктер ұзын аралықты шатырлармен жабылған, бірақ бұл үлкен кеңістіктердің өлшемдері әрқашан негізгі 24 фут (7 м) x 24 фут (7 м) тор бірлігінің еселігі болды. Модульдер тік қабаттасуға жеткілікті берік болды, бұл Пакстонға қол жетімді көрме алаңын екі есеге арттыратын жоғарғы қабатты қосуға мүмкіндік берді. Бірінші қабаттағы галереялар төменгі қабаттағы галереялардан екі есе биік болды, ал Кристалл сарайы теориялық тұрғыдан толық екінші қабатты галереяны орналастыра алатын, бірақ бұл кеңістік ашық қалды. Пакстон сонымен қатар 72 фут (22 м) ені және 1800 фут (549 м) ұзындығы бар үлкен орталық галереяның шатыры үшін ашық аралық жасау үшін ұзын торлы арқалықтарды қолданды. Пакстонның шатыр жүйесі ғимараттың үлкен шатыр аумағын судан тазарту мәселесін шешуге арналған. Чатсворттағы Лилия үйі сияқты (бірақ Сиденхэм Хилдегі кейінірек нұсқасынан өзгеше), бастапқы Хайд-парктегі құрылыстың шатырының көп бөлігі көлденең профильге ие болды, сондықтан қатты жаңбыр қаупі бар еді. Құйылған әдеттегі шыны сыныпқа ұшырайтын және тартылуға төзімсіз болғандықтан, шатырда жиналған артық судың салмағы шынылардың жарылуына әкеліп соғуы мүмкін, көрермендерге шыны сынықтары төгіліп, төмендегі құнды экспонаттарды бұзуы және құрылымды әлсіретуі мүмкін. Пакстонның қырқалы және ойысты шатыры суды тиімді төгу үшін жасалған. Жаңбыр бұрышты шыны шатыр панельдерінен "U" пішіндес ағаш каналдарға ағып түсті, олар "ойыстың" төменгі жағында шатырдың әр бөлігінің ұзындығы бойынша жүрді. Бұл каналдар көп функциялы болды. Құрылыс кезінде олар шыныгерлер отырып, шатырды орнататын арбаларды қолдайтын және бағыттайтын рельстер ретінде қызмет етті. Аяқталғаннан кейін, каналдар шатыр бөліктерін қолдайтын және суағар ретінде қызмет етті – қазір "Пакстон суағары" деп белгілі патенттелген дизайн. Бұл суағарлар жаңбыр суын әр ойыстың соңына жеткізіп, одан әрі үлкен негізгі суағарларға құйды, олар кіші суағарларға перпендикуляр орналасқан және шатырдың негізгі көлденең арқаларының үстінен өтті. Бұл негізгі суағарлар әр шетінде құйылған темір бағаналарға құйылып, олардың да екі функциясы болды: әрқайсысы ішкі қуыспен құйылған, бұл оларды ғимараттың астындағы дренажға суды түсіретін жасырын құбыр ретінде де пайдалануға мүмкіндік берді. Пакстон толығымен шеше алмаған аз қалған мәселелердің бірі – ағып жату. Аяқталғаннан кейін, жаңбыр ғимараттың мыңнан астам жерінен ағып жатқаны анықталды. Ағып жатқан жерлер маймен тығыздалды, бірақ сол кезде қол жетімді тығыздағыш материалдардың сапасы нашар болғандықтан, мәселе толығымен шешілмеді. Мұндай үлкен шыны ғимараттың ішінде ыңғайлы температураны сақтау да үлкен қиындық тудырды, өйткені Ұлы көрме электр энергиясы мен кондиционерлердің пайда болуынан ондаған жылдар бұрын өтті. Жылыжайлар күннен жылуды жинап, сақтайтынына сенеді, бірақ мұндай жылу жиналу көрме үшін үлкен мәселе тудырар еді. Бұл ғимараттағы мыңдаған адамдардың тудыратын жылумен күшейтілер еді. Пакстон пайдалана алған үлкен масштабтағы экономияның арқасында ғимараттың бөлшектерін өндіру және құрастыру өте жылдам және арзан болды. Әрбір модуль бірдей, толық алдын ала дайындалған, өзін-өзі ұстап тұратын және орнатуы жылдам әрі оңай болды. Барлық бөлшектер көптеп өндірілді, көптеген бөлшектер бірнеше функцияларды атқарды, бұл қажетті бөлшектердің санын және олардың жалпы құнын одан әрі азайтты. Салыстырмалы түрде аз салмағына байланысты, Кристалл сарайына қолдау көрсету үшін қабырғалар немесе негіздер үшін ауыр тас қалау қажет болмады. Ғимарат алынып тасталғаннан кейін олардың орнында қалған салыстырмалы түрде жеңіл бетон негіздері (бүгінде олар сайттың бетінің астында орналасқан). Модульдер зауыттан шыққаннан кейін бірден орнатыла берді – кейбір бөліктері зауыттан шыққаннан кейін он сағаттың ішінде тігіліп бітірілді – және әрбір бөлік өзін-өзі ұстап тұрғандықтан, жұмысшылар ғимараттың басқа бөліктері аяқталғанша күтпестен, бөліктерді бөліктеп құрастыра алды.

Paxton's modular, hierarchical design reflected his practical brilliance as a designer and problem solver. It incorporated many breakthroughs, offered practical advantages that no conventional building of that era could match and, above all, it embodied the spirit of British innovation and industrial might that the Great Exhibition was intended to celebrate. The geometry of the Crystal Palace was a classic example of the concept of form following manufacturer's limitations: the shape and size of the whole building was directly based around the size of the panes of glass made by the supplier, Chance Brothers of Smethwick. These were the largest available at the time, measuring wide by long. Because the entire building was scaled around those dimensions, it meant that nearly the whole outer surface could be glazed using hundreds of thousands of identical panes, thereby drastically reducing both their production cost and the time needed to install them. The original Hyde Park building was essentially a vast, flat roofed rectangular hall. A huge open gallery ran along the main axis, with wings extending down either side. The main exhibition space was two stories high, with the upper floor stepped in from the boundary. Most of the building had a flat profile roof, except for the central transept, which was covered by a 72 feet (22 m) barrel vaulted roof that stood 168 feet (51 m) high at the top of the arch. Both the flat profile sections and the arched transept roof were constructed using the key element of Paxton's design: his patented ridge and furrow roofing system, which had first seen use at Chatsworth. The basic roofing unit, in essence, took the form of a long triangular prism, which made it both extremely light and very strong, and meant it could be built with the minimum amount of materials. Paxton set the dimensions of this prism by using the length of single pane of glass as the hypotenuse of a right angled triangle, thereby creating a triangle with a length to height ratio of 2.5:1, whose base (adjacent side) was 4 feet (1 m) long. By mirroring this triangle he obtained the 8 feet (2 m) gables that formed the vertical faces at either end of the prism, each of which was 24 feet (7 m) long. With this arrangement, Paxton could glaze the entire roof surface with identical panes that did not need to be trimmed. Paxton placed three of these 8 feet (2 m) by 24 feet (7 m) roof units side by side, horizontally supported by a grid of cast iron beams, which was held up on slim cast iron pillars. The resulting cube, with a floor area of 24 feet (7 m) by 24 feet (7 m), formed the basic structural module of the building. By multiplying these modules into a grid, the structure could be extended virtually indefinitely. In its original form, the ground level of the Crystal Palace (in plan) measured 1848 feet (563 m) by 456 feet (139 m), which equates to a grid 77 modules long by 19 modules wide. As each module was self supporting, Paxton was able to leave out modules in some areas, creating larger square or rectangular spaces within the building to accommodate larger exhibits. On the lower level, these larger spaces were covered by the floor above, and on the upper level by longer spans of roofing, but the dimensions of these larger spaces were always multiples of the basic 24 feet (7 m) by 24 feet (7 m) grid unit. The modules were also strong enough to be stacked vertically, enabling Paxton to add an upper floor that nearly doubled the amount of available exhibition space. The first floor galleries were double the height of the ground floor galleries below, and the Crystal Palace could theoretically have accommodated a full second floor gallery, but this space was left open. Paxton also used longer trellis girders to create a clear span for the roof of the immense central gallery, which was 72 feet (22 m) wide and 1800 feet (549 m) long. Paxton's roofing system incorporated his elegant solution to the problem of draining the building's vast roof area. Like the Chatsworth Lily House (but different to its later incarnation at Sydenham Hill), most of the roof of the original Hyde Park structure had a horizontal profile, so heavy rain posed a potentially serious safety hazard. Because normal cast glass is brittle and has low tensile strength, there was a risk that the weight of any excess water build up on the roof might have caused panes to shatter, showering shards of glass onto the patrons, ruining the valuable exhibits beneath, and weakening the structure. Paxton's ridge and furrow roof was designed to shed water very effectively. Rain ran off the angled glass roof panes into U shaped timber channels which ran the length of each roof section at the bottom of the 'furrow'. These channels were ingeniously multifunctional. During construction, they served as the rails that supported and guided the trolleys on which the glaziers sat as they installed the roofing. Once completed, the channels acted both as the joists that supported the roof sections, and as guttering—a patented design now widely known as a "Paxton gutter". These gutters conducted the rainwater to the ends of each furrow, where they emptied into the larger main gutters, which were set at right angles to the smaller gutters, along the top of the main horizontal roof beams. These main gutters drained at either end into the cast iron columns, which also had an ingenious dual function: each was cast with a hollow core, allowing it to double as a concealed down pipe that carried the storm water down into the drains beneath the building. One of the few issues Paxton could not completely solve was leaks—when completed, rain was found to be leaking into the huge building in over a thousand places. The leaks were sealed with putty, but the relatively poor quality of the sealant materials available at that time meant that the problem was never totally overcome. To maintain a comfortable temperature inside such a large glass building was another major challenge, because the Great Exhibition took place decades before the introduction of electricity and air conditioning. Glasshouses rely on the fact that they accumulate and retain heat from the sun, but such heat buildup would have been a major problem for the exhibition. This would have been exacerbated by the heat produced by the thousands of people who would be in the building at any given time. Thanks to the considerable economies of scale Paxton was able to exploit, the manufacture and assembly of the building parts was exceedingly quick and cheap. Each module was identical, fully prefabricated, self supporting, and fast and easy to erect. All of the parts could be mass produced in large numbers, and many parts served multiple functions, further reducing both the number of parts needed and their overall cost. Because of its comparatively low weight, the Crystal Palace required no heavy masonry for supporting walls or foundations. The relatively light concrete footings on which it stood could be left in the ground once the building was removed (they remain in place today just beneath the surface of the site). The modules could be erected as quickly as the parts could reach the site—some sections were standing within eighteen hours of leaving the factory—and since each unit was self supporting, workers were able to assemble much of the building section by section, without having to wait for other parts to be finished.

Құрылыс

Фокс, Хендерсон және Ко компаниясы 1850 жылдың шілдесінде осы учаскеге иелік етіп, ағаштан жасалған қоршауларды орнатты, олар кейіннен дайын ғимараттың еден тақталарына айналды. Құрылыс барысында ғимаратта 5000-нан астам жұмысшы (navvie) жұмыс істеді, ең қарбалас кезеңде бір уақытта 2000-ға дейін адам болды. 1000-нан астам темір бағана 2224 торлы ферманы және 48 шақырымнан астам суағарды (guttering) ұстап тұрды, барлығы 4000 тонна темірден құралды.

Үлкен көрменің

Ұлы көрме 1851 жылдың 1 мамырында королева Виктория тарапынан ашылды. Бұл әлемдік мәдениет және өнеркәсіп көрмелерінің алғашқысы болды. 15 мыңнан астам қатысушы 100 мыңға жуық затты, 16 шақырымнан астам аумақта көрсетті. Ұлыбритания көрме алаңының жартысын өз елінен және империясынан әкелінген экспонаттармен жабдықтады. Франция ең ірі шетелдік үлескер болды. Экспонаттар төрт негізгі санатқа бөлінді: шикізат, машиналар, өндіріс және көркем өнер. Экспонаттардың ішінде Koh-i Noor алмазы, Севр фарфоры, музыкалық аспаптардан бастап, алып гидравликалық пресс және өрт сөндіру машинасы болды. Сонымен қатар, 27 фут биіктіктегі Кристалл су добы да орнатылды. Бірінші аптада билет бағасы 1 фунт стерлинг болды, содан кейін келесі үш аптада 5 шиллингке төмендетілді, бірақ бұл баға орта тап пен аристократия үшін де қолжетімділікті шектеді. Жұмысшы табы 26 мамырда көрмеге келді, күндері билет бағасы 1 шиллингке дейін төмендетілді (бірақ жұма күні 2 шиллинг 6 пенс, ал сенбі күні 5 шиллинг болды). Есіктер арқылы 6 миллионнан астам адам өтті, бірақ қайта келгендердің үлесі белгісіз. Шара 186 000 фунт стерлинг табыс (эквиваленті £) әкелді, зейнет бөлмелерінде санитариялық инженер Джордж Дженнингс өзінің "Маймыл шкафы" деп аталатын жаңа дәретханасын орнатты (алғашқыда тек ерлерге арналған, бірақ кейін әйелдерге де қызмет көрсетті). Көрме кезеңінде 827 280 келуші оны пайдалану үшін әрқайсысы 1 пенни төледі. "Бір пенни жұмсау" деген эвфемизм осы көрмеде пайда болды деген пікір бар, бірақ бұл тіркес 1890 жылдарға қарайды, осы кезде британдық жергілікті билік органдары алғаш рет бір пеннилік құлыптары бар қоғамдық дәретханаларды орнатқан. Ұлы көрме 1851 жылдың 15 қазанында жабылды.

Көрмелер мен іс-шаралар

Он шақты сарапшы, Мэтью Дигби Уайт пен Оуэн Джонс сияқты, көркем өнер тарихын баяндайтын бірнеше залдарды құру үшін шақырылды. Олардың ішінде Ұлы көрменің Август Пугин жасаған Орта ғасыр залы, сондай-ақ Мысыр, Альгамбра, Рим, Ренессанс, Помпей және Грек өнерін көрсететін залдар және тағы да көптеген залдар болды. Жаңа көрмелерді құруға және ұйымдастыруға қатысқан мамандар олардың көпшілігін жазды. 1854 жылғы, 1866 жылы өртенген Мысыр залына арналған нұсқауда: «Кристалл сарайдағы Мысыр залы. Сәулетші Оуэн Джонс пен мүсінші Джозеф Бономи сипаттаған». Динозаврлар туралы сипаттама берілген нұсқау: «Геология және ежелгі әлемнің тұрғындары. Ричард Оуэн, FRS сипаттаған. Б. У. Хокинс, FGS жасаған жануарлар». Орталық трансепт бір кезде цирк болған, және Чарльз Блондин сияқты арқанмен жүретін акробаттардың қауіпті трюктері орын алған. Жылдар бойы көптеген әлемдік көшбасшылар сарайға келді және оларға арнайы мерекелер ұйымдастырылды, сондай-ақ бағдарламалар жарияланды. Гарибальдиге арналған бағдарлама: «Генерал Гарибальдидің итальяндық қабылдауы және концерті, 16 сәуір сенбі, 1864 жыл»; ал Парсы шахына арналған бағдарлама: «Кристалл сарай. Парсы шахының құрметіне өткізілетін салтанатты той, 6 шілде сенбі» (1889). Бастапқыда жалпы бағдарлама жазғы маусымға, кейін күнделікті басылып шығарылды. Мысалы, 1864 жылғы жазғы бағдарлама (1 мамырдан басталатын он бірінші маусымға арналған бағдарлама) Шекспирдің туғанына 300 жыл толу мерекесі мен дизайнер Кристофер Дрессердің курсын қамтыды. Күнделікті «6 қазан (1873) сенбі күнгі бағдарлама» өнімдер көрмесін және H E Pain жасаған Австралиялық коллекцияны (Тасмания, Жаңа Каледония, Соломон аралдары, Австралия және Жаңа Зеландия материалдарынан) қамтыды; сондай-ақ әскери мереке ұйымдастырылды. Осы басылымдардың көпшілігі Диккенс пен Эванс баспасында жарық көрді, яғни Чарльз Диккенстің ұлы Чарльз Диккенс-младший, әкесімен бірге жұмыс істеді. Алғашқы бағдарламалардың тағы бір ерекшелігі – Рождестволық пантомималар, либреттолары жарияланды, мысалы, Гарри Лемонның «Дик Уиттингтон және оның керемет мысығы. Кристалл сарайының Рождествосы 1869–70» (Лондон, 1869). 1868 жылы Кристалл сарайында әлемдегі алғашқы авиациялық көрме өтті. 1871 жылы Харрисон Вейр ұйымдастырған әлемдегі алғашқы мысық көрмесі өтті. Сарайда иттер, көгершіндер, бал, гүлдер, сондай-ақ алғашқы ұлттық автосалон сияқты басқа да көрмелер ұйымдастырылды. 1875 жылы сарайда өткен матч кейіннен әлемдегі алғашқы банди матчы деп аталды; сол кезде ойын «мұз үстіндегі хоккей» деп аталды. 1857 жылдың 7 қазанында Чарльз Сперджон 23 654 адамның алдында уағыз айтқан орын осы сарай болды. 1895 жылы Кристалл сарайындағы Африка көрмесіне Африка жануарлары, құстар, бауырымен жорғалаушылар және сексен сомалилік кірді. 1905 жылы отарлық және үнді көрмесі өтті, ол Африка көрмесінен гөрі үлкен және танымал болды, сондай-ақ 1911 жылғы Империя фестивалінің тікелей алғысы болды. Кристалл сарайына сапар туралы түрлі-түсті сипаттама Джон Дэвидсонның 1909 жылы жарық көрген «Кристалл сарайы» өлеңінде кездеседі. 1909 жылы Роберт Баден-Пауэлл Кристалл сарайындағы скауттар жиналысына қатысқанда қыздардың скаутингке деген қызығушылығын алғаш рет байқады. Бұл байқау кейіннен Girl Guides, содан кейін Girl Scouts құрылуына әкелді. 1911 жылы Джордж V мен Королева Мэридің таққа отырғызылуын атап өту үшін сарайда Империя фестивалі өтті. Доминиондар үшін үлкен павильондар салынды; мысалы, Канада павильоны Оттавадағы Парламенттің көшірмесі болды. Фестиваль туралы жақсы мәліметтерді Knight, Frank and Rutley және Horne & Co баспасынан шыққан «Кристалл сарайы Сиденхэм» аукционына арналған каталогтағы фотогравировкалар ұсынады (Лондон, 1911).

Dozens of experts such as Matthew Digby Wyatt and Owen Jones were hired to create a series of courts that provided a narrative of the history of fine art. Amongst these were Augustus Pugin's Mediaeval Court from the Great Exhibition, as well as courts illustrating Egyptian, Alhambra, Roman, Renaissance, Pompeian, and Grecian art and many others. Many of these were written by the specialists involved in creating and curating the new displays. So the 1854 guide to the Egyptian Court, destroyed in the 1866 fire, was entitled: 'The Egyptian Court in the Crystal Palace. Described by Owen Jones, architect, and Joseph Bonomi, sculptor'. That which included a description of the dinosaurs was entitled: 'Geology and Inhabitants of the Ancient World. Described by Richard Owen, FRS. The animals constructed by B. W. Hawkins, FGS'. The centre transept once housed a circus and was the scene of daring feats by acts such as the tightrope walker Charles Blondin. Over the years, many world leaders visited and were accorded special festivals, with extended published programs. That for Garibaldi was entitled "General Garibaldi's Italian Reception and Concert Saturday April 16, 1864"; and that for the Shah of Persia: "Crystal Palace. Grand Fête in honour of His Majesty The Shah of Persia KG. Saturday July 6th" (1889). From the beginning general programmes were printed, at first for the summer season, and then on a daily basis. So, for instance, that for the summer of 1864 (Programme of arrangements for the eleventh season, commencing on the 1st May, 1864) included the Shakespeare Tercentenary Festival and a course by designer Christopher Dresser. The daily "Programme for Monday October 6th (1873)" included a harvest exhibition of fruit, and the Australasian Collection, formed by H E Pain, of materials from Tasmania, New Caledonia, Solomon Islands, Australia and New Zealand; and a grand military fete was also on offer. Many of these publications were printed by Dickens and Evans—that, is Charles Dickens Jr, Charles Dickens' son, working with his father in law Frederick Evans. Another feature of the early programming were Christmas pantomimes, with published librettos, for example Harry Lemon's 'Dick Whittington and His Wonderful Cat. Crystal Palace Christmas 1869–70' (London 1869). In 1868, the world's first aeronautical exhibition was held in the Crystal Palace. In 1871, the world's first cat show, organised by Harrison Weir, was held there. Other shows, such as dog shows, pigeon shows, honey, flower shows, as well as the first national motor show were also held at the Palace. The match which later has been dubbed the world's first bandy match was held at the Palace in 1875; at the time, the game was called "hockey on the ice". The site was the location of one of Charles Spurgeon's sermons, without amplification, before a crowd of 23,654 people on 7 October 1857. In 1895, the African Exhibition at the Crystal Palace included African animals, birds and reptiles, and a group of eighty Somalis. In 1905, the Colonial and Indian Exhibition took place and is reported to have been larger and more popular than the African Exhibition and the most direct forerunner of the 1911 Festival of Empire. A colourful description of a visit to the Crystal Palace appears in John Davidson's poem "The Crystal Palace", published in 1909. In 1909, Robert Baden Powell first noticed the interest of girls in Scouting while attending a Boy Scout meeting at Crystal Palace. This observation later led to the formation of Girl Guides, then Girl Scouts. In 1911, the Festival of Empire was held at the Palace to mark the coronation of George V and Queen Mary. Large pavilions were built for and by the Dominions; that for Canada, for example, replicated the Parliament in Ottawa. A good record of the festival is provided by the photogravure plates in the sale catalogue published shortly afterwards by Knight, Frank and Rutley and Horne & Co "The Crystal Palace Sydenham To be sold at auction on Tuesday 28th November" (London, 1911)

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде сарай HMS Victory VI деп аталған теңіз оқу орталығы ретінде пайдаланылды, бейресми түрде HMS Crystal Palace деп аталды. Патшалық теңіз дивизиясының, Патшалық теңіз еріктілер резерві мен Патшалық теңіз әуе қызметінің 125 000-нан астам адамы Жеңіс VI-де соғысқа дайындалды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында Кристалл сарайы алғашқы Императорлық соғыс мұражайының орны ретінде қайта ашылды; 1920 жылы бұл маңызды жоба «Императорлық соғыс мұражайы және Ұлы Жеңіс көрмесі Кристалл сарайы» (Photocrom баспасында жарияланды) бағдарламасымен толыққандай іске қосылды. Бірнеше жылдан кейін Императорлық соғыс мұражайы Оңтүстік Кенсингтонға, содан кейін 1930 жылдары қазіргі орнына, Джеральдин Мэри Хармсворт паркіне, бұрынғы Бедламға көшірілді.

Кристалл сарайы паркі

Парктің жері мен бақтарын дамыту, қайта салынған Кристалл сарайынан әлдеқайда көп шығынға түсті. Эдвард Милнер итальяндық бақ пен фонтандарды, Ұлы лабиринтті және ағылшын пейзаждық бағын жобалады. Рафаэле Монти фонтан алқаптары мен урналар, таццалар және вазалардың сыртқы мүсіндерінің көп бөлігін жобалауға және салуға шақырылды. Мүсінші Бенджамин Уотерхаус Хокинске паркте жаңадан ашылған 33 динозавр мен басқа да жойылған жануарлардың нақты көлемдегі мүсіндерін жасау тапсырылды. Сарай мен оның паркі көптеген қойылымдарға, концерттерге және көрмелерге, сондай-ақ түрлі спорт алаңдары салынғаннан кейін спорттық іс-шараларға орын болды. 1895 жылдан 1914 жылға дейін ФА кубогының финалы осы жерде өтті. Жаңа аумақта Кристалл-Палас өнер, ғылым және әдебиет мектебі, инженерлік мектептер сияқты білім беру орындары орналасқан әртүрлі ғимараттар да болды. Жозеф Пакстон ең алдымен бағбан болды, оның бақшалар, фонтандар, террасалар мен шарлауықтарды орналастыруы оның шеберлігін көрсетіп тұрды. Оның қиындықтарының бірі – сумен жабдықтау еді. Оның ынтасы соншалық болды, парктегі көптеген бұлақтар мен шарлауықтарды сумен қамтамасыз ету үшін мыңдаған галлон су қажет болды: екі негізгі ағынының биіктігі 250 фут (76 метр) құрады. Су мұнаралары салынды, бірақ жоғары орналасқан резервуарлардағы судың салмағы олардың құлауына себеп болды. Изамбард Кингдом Брунельмен кеңескеннен кейін, ғимараттың солтүстік және оңтүстік жағында екі алып су мұнарасын салу жоспары жасалды. Әрқайсысы үш резервуардан жиналған үлкен көлемдегі суды ұстады, резервуарлар парктің екі шетінде және ортасында орналасқан. Керемет фонтандар мен шарлауықтар тағы да Патшайымның қатысуымен ашылды, бірақ желдің күйреуінен патшалық каретаға су шашырады.

Құлдырау

Алғашқы сарайдың құны 150 000 фунт стерлинг құрады, ал Сиденхэмге көшу 1 300 000 фунт стерлингке дейін жетті – компания ешқашан қайтара алмаған қарызды тудырды. Бұл ішінара, алғашқы жылдары жексенбі күні келушілерге қызмет көрсету мүмкін болмағандықтан кіру ақысының төмендеуіне байланысты болды: көптеген адамдар жексенбі күнінен басқа барлық күн жұмыс істейтін, ал сарай жабық болатын. Иеміздің күнін сақтау қоғамы адамдарды жексенбіде сарайда жұмыс істеуге ынталандырмау керек деп санды және егер адамдар сапарға шыққысы келсе, олардың жұмыс берушілері жұмыс аптасында оларға демалыс беруі керек деп есептеді. 1860 жылы сарай жексенбі күндері ашылды, ал 1861 жылғы мамыр айының бір жексенбісінде 40 000 адам келгені тіркелді. 1890 жылдары сарайдың танымалдылығы және күйі нашарлады; дүкендер мен доғарлардың пайда болуы оны қарапайым орынға айналдырды. Империя фестивалінен кейінгі жылдары ғимараттың қарызы мен күтімге жұмсалатын шығындар өте жоғары болғандықтан, ол құлдырап кетті, және 1911 жылы банкрот деп жарияланды. Плимут графы оны 230 000 фунтқа сатып алды (1911 жылғы 230 000 фунт стерлинг қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең), оны құрылыс салушылардан сақтау үшін, Лондонның лорд-мэрі жинаған қаражат оған өтелетінін түсінді. 1913 жылы мэр жергілікті билік органдарынан жиналған ақшаға қосымша 90 000 фунт стерлинг қажет екенін хабарлады. 1920 жылдары менеджер сэр Генри Бакленд басшылығымен қамқоршылар кеңесі құрылды. Ол Кристалл сарайына деген үлкен сүйіспеншілігі бар, қатал, бірақ әділ адам болды және көп ұзамай құлдырап бара жатқан ғимаратты қалпына келтіруге кірісті. Реставрация келушілерді қайта әкелді, және сарай тағы да шамалы пайда табуды бастады, соның ішінде Брокс атты компания ұйымдастырған бейсенбі кешкі фейерверк көрсетілімдері.

Өртпен жойылу

1936 жылы 30 қараша күні кешке сэр Генри Бакленд өзінің Кристал есімді қызымен (ғимараттың атымен аталған) сарайдың жанында итін серуендетіп жүргенде, оның ішінде қызыл жарқын нұр көрді. Бакленд ішке кіргенде, оның екі қызметкері әйелдер киім бөлмесінде болған жарылыстан кейін пайда болған шағын кеңсе өртін сөндіруге тырысып жатқан еді. Олар өрттің қауіпті екенін түсініп, Пенге өрт сөндіру бригадасын шақырды. 89 өрт машинасы мен 400-ден астам өрт сөндіруші келгеніне қарамастан, олар өртті сөндіре алмады. Бірнеше сағаттың ішінде сарай толығымен қирады, оның жарқыны сегіз округтен көрінді. 1866 жылы солтүстік трансептің өртенгені сияқты, ғимаратты қайта құру құнына жететіндей жеткілікті мөлшерде сақтандырылмаған еді (кем дегенде 2 миллион фунт стерлинг). Сарайдың Оңтүстік мұнарасы мен төменгі қабатының көп бөлігі теледидар пионері Джон Логи Бэйрдтің механикалық теледидар эксперименттері үшін пайдаланылған, ал оның көптеген жұмыстары өртте жойылды. Бэйрд өрттің оның теледидарды дамыту жұмысына қарсы жасалған саботаж болуы мүмкін деп күдіктенгені хабарланды, бірақ оның нақты себебі әлі де белгісіз. Өртке дейін сарайда соңғы рет австралиялық баллада контральтосы Эсси Экланд ән салған.

Салдары

Өрттен кейін екі су мұнарасы және негізгі кеме залының солтүстік бөлігі ғана тұрды, оны құтқару мүмкін емес еді. Кристалл сарайының кіреберісінің оң жағындағы оңтүстік мұнара өрттен кейін көп ұзамай бұзылып алынды, себебі келген зақым оның беріктігіне нұқсан келтіріп, жақын жердегі үйлерге қауіп тудырды. Thos. W. Ward Ltd., Шеффилд, Кристалл сарайын демонтаждады. Солтүстік мұнара 1941 жылы жарылғыш заттармен жойылды. Оны не үшін бұзғаны туралы ешқандай түсіндірме берілмеді, бірақ оны Екінші дүниежүзілік соғыста неміс авиациясы үшін бағдаршамды алып тастау үшін бұзған деген әңгіме тарады. Шындығында, Люфтваффе бомбалаушылары Темза өзенінің бағытын ұстандырып, Лондон орталығына келді. Кристалл сарайының аумағы сол кездегі ұшақтардың радар экраны мен басқа да жоғары технологиялық құралдарын өндіру орталығы ретінде пайдаланылды. Бұл соғыс аяқталғанға дейін құпия сақталды. Сарайдың қирауынан кейін Жоғары деңгейлі тармақ станциясы қолданыстан шығып, 1954 жылы жабылды. Соғыстан кейін бұл жер әртүрлі мақсаттарда қолданылды. 1927 мен 1972 жылдар аралығында Кристалл Палас автокөлік жарысы трассасы саябақта орналасқан, оны Ұлы Лондон Кеңесі қолдады, бірақ шу көрші тұрғындарға ұнамады және жарыс уақыты жоғары сот шешімімен реттелді. Боул бірнеше жылдан бері концерт алаңы ретінде пайдаланылмайды, сахна тозып кеткен, бірақ 2020 жылдың наурызынан бастап Лондонның Бромли округі әкімдігі жергілікті белсенділер тобымен бірлесіп "жақсы көрілетін концерттік алаңды қайта жандандыруға бағытталған шығармашылық және қоғамдық бизнес ұсыныстарын табу" үшін жұмыс істеп жатыр. 2020 жылы оңтүстік мұнараның негізі мен іргетасы тарихи ескерткіш ретінде танылды. Олар Кристалл сарайы мұражайының жанында, Анерли төбесінде орналасқан, ол ғимараттың тарихына арналған.

Болашақ

Жылдар бойы сарайдың бұрынғы орнына қатысты көптеген ұсыныстар іске аспады. Лондон даму агенттігінің 67,5 миллион фунт стерлинг жұмсау жоспарлары, оның ішінде жаңа тұрғын үйлер мен аймақтық спорт орталығын салу жоспары 2010 жылдың желтоқсанында өткен қоғамдық тыңнан кейін мақұлданды. Мақұлдау туралы хабарланбастан бұрын, LDA парк басқарудан және жобаны қаржыландырудан бас тартты. 2013 жылы қытайлық ZhongRong Holdings компаниясы Лондонның Бромли ауданымен және қала әкімі Борис Джонсонмен саябақтың солтүстік жағында Кристалл сарайын қайта жаңарту мүмкіндігін талқылады. Бірақ, әзірлеушінің Бромли кеңесімен жасасқан он алты айлық эксклюзивті келісімі 2015 жылдың ақпан айында мерзімі бітіп, күшін жойды.

Мәдени маңызы

1862 жылғы экспедиция кезінде турист ретінде Лондонға сапар жасағаннан кейін Федор Достоевский өзінің "Жазғы әсерлер туралы қысқы жазбалар" және "Жер астынан жазбалар" атты саяхатнамаларында сарайды атап өтті. Достоевский Кристалл сарайын жансыз заманауи қоғамның, прогресс мифінің және мәнсіз материализмге табынудың ескерткіші деп қарады. Николай Чернышевскийдің "Не істеу керек?" романында Кристалл сарайы ақылға негізделген жаңа әлеуметтік құрылымның бастауы және социалистік утопияның символы ретінде бейнеленеді. "Кристалл сарай" – Шерлок Холмс жанкүйерлер клубы "Бейкер-стрит иррегулярларының" бас қосып отыратын немесе жиналатын жерлерінің бірі.

Ақпарат көздері және қосымша оқу

Ауэрбах, Дж. "Шілек астындағы империя: Британ империясы және Кристалл сарай, 1851–1911" ("Exhibiting the Empire", Манчестер университетінің баспасы, 2017)
Брага, Ариан Варела. "Оуэн Джонс және Шығыс перспективасы". The Myth of the Orient: Architecture and Ornament in the Age of Orientalism (2016): 149–165 онлайн
Брага, Ариан Варела. "Аламбраға қалай барып, шай ішуге үйге қалай жетуге болады: Оуэн Джонстың Сиденхэмдегі Кристалл сарайындағы Альгамбра алаңы". A Fashionable Style: Carl von Diebitsch und das maurische Revival (2017) 71–84 беттер онлайн
Бриггс, Аса. "Кристалл сарай және 1851 жылғы адамдар"; Виктория дәуіріндегі адамдар (Лондон, Odhams, 1954) онлайн
ди Кампли, Антонио. "Кристалл сарайдың қайта құрылуы", Quodlibet, Macerata, 2010
Колкхун, Кейт. Жасырын нәрсе: Джозеф Пакстонның көреген өмірі (Лондон, Fourth Estate, 2003)
Чадвик, Джордж Ф. Сэр Джозеф Пакстонның еңбектері (The Architectural Press, 1961)
Дикинсонның 1851 жылғы Ұлы көрменің жан-жақты суреттері (Лондон, Dickinson Bros., 1854)
Хобхаус, Кристофер. 1851 және Кристалл сарай: Ұлы көрменің есебі және т.б. (John Murray, 1950) 1937 жылғы басылымнан қайта қаралып дамытылған
Кнадлер, Стивен. "Кристалл сарайдағы үй: Африкалық американдықтардың трансұлттық байланысы және өкілді демократияның эстетикасы". ESQ: Американдық жаңа өрлеу дәуірінің журналы 56.4 (2011): 328–362. онлайн
Лейт, Иан. Деламоттың Кристалл сарайы: Виктория дәуіріндегі ләззат күмбезі ашылды (Лондон, English Heritage, 2005)
Макдермот, Эдвард. Routledge-тың Сиденхемдегі Кристалл сарайы мен паркі туралы нұсқаулығы (1854) онлайн
Маккин, Джон. Кристалл сарай: Джозеф Пакстон және Чарльз Фокс (Лондон, Phaidon Press, 1994)
Маккин, Джон, "Кристалл сарайының көрінбейтін бағанасы" La Colonne – nouvelle histoire de la construction, ed. Роберто Гаргиани, Лозанна (Швейцария), 2008
МакКинни, Кайла Крюгер. "Кристалл сынықтары: Музей әдістері 1851 жылғы Ұлы көрменің Лондондағы еңбек және Лондон кедейлері және 1851 жыл". The Victorian 5.1 (2017) онлайн
Миао, Инан және Сара Стивенс. "Викториялық империализмнің Кристалл сарайы мен Оңтүстік Кенсингтон мұражайына тигізген әсері: Салыстырмалы талдау". (2017). онлайн
Мозер, Стефани. Антикөлді жобалау: Оуэн Джонс, ежелгі Египет және Кристалл сарайы (Yale University Press, 2012)
Николс, Кейт және Сара Виктория Тернер. "«Кристалл сарайдың тағдыры қандай болады?» 1851 жылдан кейінгі Кристалл сарай". 1851 жылдан кейін: Сиденхемдегі Кристалл сарайының материалдық және визуалды мәдениеттері (Манчестер университетінің баспасы, 2017) (Jstor)
Пиггот, Дж. Р. Халық сарайы: Сиденхемдегі Кристалл сарайы 1854–1936 (Лондон, Hurst & Co., 2004)
Филлипс, Самуил. Кристалл сарайы мен паркі туралы нұсқаулық (1854) онлайн
Шоенфельдт, Хенрик. "Адамдардың пайдалануына жылыжайларды бейімдеу: 1851 жылғы Ұлы көрме ғимараты және Сиденхемдегі Кристалл сарайы үшін Пакстонның жобаларындағы экологиялық тәжірибелер". Architectural History (2011): 233–273. онлайн
Шоенфельдт, Хенрик. "Кристалл сарай үшін дұрыс ішкі климатты жасау". Құрылыс инженерлері институтының мәліметтері – Инженерлік тарих және мұра 165#3 (2012): 197–207 онлайн. Сигел, Джона. "Көрсету уақыты: Кристалл сарайының өнері, жирену және қайта оралуы". Ағылшын тілінің жылнамасы (2010): 33–60 онлайн
Заффуто, Грация. "Сиденхемдегі Кристалл сарайдағы «Визуалды білім беру» оқудың баламалы тәсілі ретінде". Victorian Network 5.1 (2013): 9–27 онлайн

Auerbach, J. "Empire under Glass: The British Empire and the Crystal Palace, 1851–1911" in Exhibiting the Empire (Manchester University Press, 2017)
Braga, Ariane Varela. "Owen Jones and the Oriental Perspective." in The Myth of the Orient: Architecture and Ornament in the Age of Orientalism (2016): 149–165 online
Braga, Ariane Varela. "How to Visit the Alhambra and be Home in Time for Tea: Owen Jones’s Alhambra Court in the Crystal Palace of Sydenham." in A Fashionable Style: Carl von Diebitsch und das maurische Revival (2017) pp: 71–84 online
Briggs, Asa. "The Crystal Palace and the Men of 1851"; in Victorian People (London, Odhams, 1954) online
di Campli, Antonio. "La ricostruzione del Crystal Palace", Quodlibet, Macerata, 2010
Colquhoun, Kate. A Thing in Disguise: The Visionary Life of Joseph Paxton (London, Fourth Estate, 2003)
Chadwick, George F. Works of Sir Joseph Paxton (The Architectural Press, 1961)
Dickinson's Comprehensive Pictures of the Great Exhibition of 1851, (London, Dickinson Bros., 1854)
Hobhouse, Christopher. 1851 and the Crystal Palace: Being an Account of the Great Exhibition etc., (John Murray, 1950) revised from edition of 1937
Knadler, Stephen. "At Home in the Crystal Palace: African American Transnationalism and the Aesthetics of Representative Democracy." ESQ: A Journal of the American Renaissance 56.4 (2011): 328–362. online
Leith, Ian. Delamotte's Crystal Palace: A Victorian Pleasure Dome Revealed (London, English Heritage, 2005)
MacDermott, Edward. Routledge's Guide to the Crystal Palace and Park at Sydenham (1854) online
McKean, John. Crystal Palace: Joseph Paxton & Charles Fox (London, Phaidon Press, 1994)
McKean, John, "The Invisible Column of The Crystal Palace" in La Colonne – nouvelle histoire de la construction, ed. Roberto Gargiani, Lausanne (Suisse), 2008,
McKinney, Kayla Kreuger. "Crystal Fragments: Museum Methods at the Great Exhibition of 1851, in London Labour and the London Poor and in 1851." The Victorian 5.1 (2017) online
Miao, Yinan, and Sara Stevens. "The Influence of Victorian Imperialism on the Crystal Palace and the South Kensington Museum: A Comparative Analysis." (2017). online
Moser, Stephanie. Designing Antiquity: Owen Jones, Ancient Egypt and the Crystal Palace (Yale University Press, 2012)
Nichols, Kate, and Sarah Victoria Turner. "‘What is to become of the Crystal Palace?’ The Crystal Palace after 1851." in After 1851: The material and visual cultures of the Crystal Palace at Sydenham (Manchester University Press, 2017) (Jstor)
Piggott, J. R. Palace of the People: The Crystal Palace at Sydenham 1854–1936 (London, Hurst & Co., 2004)
Phillips, Samuel. Guide to the Crystal Palace and Park (1854) online
Schoenefeldt, Henrik. "Adapting Glasshouses for Human Use: Environmental Experimentation in Paxton's Designs for the 1851 Great Exhibition Building and the Crystal Palace, Sydenham." Architectural History (2011): 233–273. online
Schoenefeldt, Henrik. "Creating the right internal climate for the Crystal Palace." Proceedings of the Institution of Civil Engineers – Engineering History and Heritage 165#3 (2012): 197–207 online. Siegel, Jonah. "Display Time: Art, Disgust, and the Returns of the Crystal Palace." The Yearbook of English Studies (2010): 33–60 online
Zaffuto, Grazia. "‘Visual Education’As The Alternative Mode Of Learning At The Crystal Palace, Sydenham." Victorian Network 5.1 (2013): 9–27 online