Кіріспе

Мексикадағы майя тілі Цельтал немесе Цельтал – Мексиканың Чиапас штатында, негізінен Окосинго, Алтамирано, Уикстан, Тенеяпа, Яхалон, Чанал, Ситала, Аматенанго-дель-Валле, Сокольтенанго, Лас-Росас, Чилон, Сан-Хуан Канкук, Сан-Кристобаль-де-лас-Касас және Оксчук муниципалитеттерінде сөйленетін майя тілі. Цельтал тілі – Чиапас штатының шығыс аймағында сөйленетін көптеген майя тілдерінің бірі, оның ішінде Тсотсиль, Чʼол және Тохолабаль тілдері де бар. Чиапастағы қолайсыз экономикалық жағдайлардың салдарынан Мексиканың және АҚШ-тың басқа аймақтарында да шағын Цельтал диаспорасы кездеседі. Цельтал тілі таралған аймақты көзге көрінбейтін солтүстік-оңтүстік сызығымен екіге бөлуге болады; батысында, Оксчукқа жақын жерде, Цельтал халқының испан отарлаушыларынан бұрынғы атамекені орналасқан, ал шығыс бөлігі негізінен ХХ ғасырдың екінші жартысында қоныстанған. Осы көші-қондардың нәтижесінде Цельтал халқы мен басқа мәдени топтар жақын аралықта кездесіп, Цельтал тілінің төрт диалектісі сипатталды: солтүстік, орталық (Оксчук кіретін), оңтүстік және оңтүстік-шығыс. Алайда, оңтүстік-шығыс диалектісі бүгінде тек бірнеше қарт адамдар мен географиялық тұрғыдан шашыраңқы сөйлейтін адамдар ғана қолданады. Бұл тірі тіл, 2005 жылғы мәліметтер бойынша 371 730 адам сөйлейді, оның шамамен 50 000-ы бір тілді.

Жалпы түсінік және қазіргі жағдай

Целтал тілі, тцотциль тілімен бірге, майя тілдерінің Целталан деп аталатын тармағын құрайды, ал бұл өз кезегінде Чолан тілдерімен бірігіп, Чолан-Целталан тармағын құрайды. Бүгінгі күні Чиапас штатында осы тілдердің барлығы ең көп қолданылатын майя тілдері болып табылады. Тарихи деректерге сүйенсек, бұл тармақтар шамамен 1400 жыл бұрын бөлініп кеткен деп есептеледі. Сондай-ақ, кейбір зерттеушілер Целтал тілінің Гватемалаға дейін тарағанын айтады. Гринберг Целтал тілін ұсынылған Пеноутиялық тілдер отбасымен байланыстырса да, бұл гипотеза толыққанды дәлелденбеген. Ethnologue Целтал тілін құрып кету қаупі бар тілдердің 10 балдық шкаласы бойынша 5-ке (Дамып келе жатқан) бағалап, оның қолданылуын "күшті" деп сипаттайды. Дегенмен, оның қолданылуы көбінесе ауызша болып келеді; мектептерде Целтал тіліндегі материалдар көбінесе қолданылмайды, нәтижесінде 30 жасқа дейінгі адамдардың көпшілігі испан тілінде еркін сөйлейді. Целталан және Чол тілдері арасындағы басты айырмашылық – Чол тілдерінде бөлінген ергативтілік болса, Целталан тілдері толыққанды морфологиялық ергативтілікке ие. Целтал тіліндегі хабар таратуды CDI-дің XEVFS радиостанциясы жүзеге асырады, ол Чиапас штатының Лас-Маргаритас қаласынан эфирге шығады. 2013 жылы Папа Франциск мессада оқылатын дұғалар мен діни қағидаларды тцотциль және Целтал тілдеріне аударуға рұқсат берді. Аудармаларға "месса кезінде, некеде, крещениеде, мінездемеде, мойындауда, дін қызметкеріне тағайындауда және науқастарға май жағуда қолданылатын дұғалар" кіреді. 6 қазан күні Аризмеди епископы бұл мәтіндерді аударуға шамамен сегіз жыл кеткенін және олар оның епархиясында және көршілес Тукстла-Гутьеррес архиепархиясында қолданылатынын мәлімдеді. Аризмеди епископы La Jornada газетінде жариялаған мақаласында, соңғы жылдары епархияда аудармашылардың көмегімен құлшылықтар өткізіліп келе жатқанын, бірақ уағыздар кезінде аударма жасалмағанын айтты.

Фоналогия

Целтал тілінің фонетикасы өте түсінікті, ортақ дауыстылар тізімі мен майя тілдеріне тән әдеттегі дауыссыз тізімі бар. Дегенмен, кейбір фонетикалық процестер де кездеседі, оларға ассимиляция, эпентезис, жұмсару және қайталау жатады.

Назар аудару

Тзельтал тіліндегі фокус есімдік фразалардың белгілі бір контекстте болжамдылығына қарай көбірек немесе аз дәрежеде белгіленеді; контекстте күтпеген немесе таңқаларлық есімдік фразалар, күтілетін фразалардан гөрі фокус бойынша анығырақ айқындалады.

Қалпына келтіру

Сөздің салыстырмалы реті және оның белсенді және сабырлы аргументтері, сондай-ақ пассивті конструкцияны қолдану мүмкіндігі, аргументтердің нақтылығы мен тақырыптық ерекшелігіне байланысты өзгеруі мүмкін. Агент аргументі нақты есім (тіркес) болса, ал пациент аргументі белгісіз болса, тек белсенді конструкция ғана грамматикалық болып саналады. Демек, "Ит мысықты өлтірді" деген фразаның тзельталь тіліндегі баламасын пассивті конструкция арқылы беруге болмайды, себебі агент "ит" нақты, ал пациент "мысық" белгісіз. Керісінше, егер пациент нақты, ал агент белгісіз болса, пассивті конструкция грамматикалық талап ретінде қабылданады. Ағылшын тілінде сөйлейтін адам "Жігіт Майклды ұрды" немесе "Майкл жігітпен ұрылды" дей алатын болса, тзельталь тілінде сөйлейтін адам міндетті түрде пассивті конструкцияны қолдануға тиіс.