Кіріспе
Есік тұтқасы немесе есік қосқышы – есікті ашу немесе жабуға арналған тұтқа. Есік тұтқаларын есіктердің барлық түрлерінде кездестіруге болады, оның ішінде тұрғын және коммерциялық ғимараттардың сыртқы есіктері, ішкі есіктер, шкаф есіктері және көлік құралдарының есіктері де бар. Есік тұтқасының дизайны мақсатына қарай әртүрлі болады. Көптеген тұтқалар, әсіресе коммерциялық және тұрғын үй есіктері үшін, құлыптау немесе бекіту механизмдерін қамтиды немесе стандартты есік құлыптау немесе бекіту механизмдеріне сәйкес жасалады. Есік тұтқаларының ең көп таралған түрлері – иінтірек тұтқасы және дөңгелек тұтқа. Есік тұтқалары алуан түрлі материалдардан жасалуы мүмкін. Мысалы, мыс, фарфор, кескен шыны, ағаш және қола. Есік тұтқалары кем дегенде 5000 жылдан бері қолданылып келеді, содан бері олардың дизайны жетілдіріліп, одан да күрделі механизмдер, түрлер мен дизайн үлгілері жасалды. Кейбір есік тұтқалары жұқпалы аурулардың таралуын азайту үшін қолмен немесе аяқпен басқарылады.
A door handle or doorknob is a handle used to open or close a door. Door handles can be found on all types of doors including exterior doors of residential and commercial buildings, internal doors, cupboard doors and vehicle doors. There are many designs of door handle, depending on the appropriate use. A large number of handles, particularly for commercial and residential doors, incorporate latching or locking mechanisms or are manufactured to fit to standardised door locking or latching mechanisms. The most common types of door handle are the lever handle and the doorknob. Door handles can be made out of a plethora of materials. Examples include brass, porcelain, cut glass, wood, and bronze. Door handles have been in existence for at least 5000 years, and its design has evolved since, with more advanced mechanism, types, and designs made. Some door handles are also arm or foot operated to reduce transmission of contagious illnesses.
Түрлері
Есік тұтқасының ең көп таралған түрі – тұрғын үйлерде, сондай-ақ коммерциялық және қоғамдық ғимараттарда кездесетін артқы тақтадағы тұтқалы құлып немесе Latch есік тұтқасы. Осы тұтқасы бар есіктерде есікті жабық ұстайтын құлып болады. Есік тұтқасында осы құлыпты іске қосатын тек қана тұтқа немесе дөңгелекше бар. Тұтқаны төмен басу арқылы шпиндель бұрылады, есіктің ішіндегі құбырлы құлып механизмін іске қосып, оны ашуға мүмкіндік береді. Есік тұтқасының бұл түрі кілті қажет емес ішкі есіктерде қолданылады. Тұтқалы құлыпты орнату және пайдалану оңай, және ол әртүрлі стильдерде және түстерде болады. Есік тұтқасында шпиндель болады, ол құлыппен жалғасқан цилиндрдің үстіне орналасқан. Тұтқаны басу немесе дөңгелекшені бұру цилиндрді бұрылу бағытына қарай тартады. Цилиндрдің соңы – "құлып тілі" (жиі "құлып" деп аталады), ол есік жақтауынан жасалған ойыққа кіріп, дөңгелекшені бұрмаса, есіктің ашылуына кедергі жасайды. Серіппе немесе ұқсас механизм дөңгелекшені бұрмағанда құлып тілін шығыңқы күйіне қайтарады. Артқы тақтадағы тұтқалы құлып – бұл тұтқалы құлыпқа ұқсас жұмыс істейтін есік тұтқасының тағы бір түрі. Осы тұтқаның артқы тақтасындағы тұтқасының төменгі жағында кілт тесігі бар. Бұл кілтті есікке енгізіп, кілтпен құлыпты басқаруға мүмкіндік береді. Тұтқамен есікті ашып, жаба аласызда, бірақ оны кілтпен құлыптауға да болады. Бұл құлыптау механизмі егер құлыпталмаған болса, тұтқаны бұру арқылы ашылатын есіктерде қолданылады, бірақ құлыпталған жағдайда оны ашу үшін кілт қажет. Левер ваннасы әдетте ванна бөлмесінің есіктерінде қолданылады, себебі оларды іштен айналдыру арқылы оңай құлыптауға және ашуға болады, ал төтенше жағдайларда монета немесе ұқсас затты ойыққа салып бұру арқылы сырттан ашуға болады. Бұл құлыпқа есіктен өтетін 5 мм шпиндельмен бекітілген құлып орнатылған. Левер жеке құпиялылығы Левер ваннасына функционалдық жағынан ұқсас, ол іштен айналдыру арқылы құлыпталады және төтенше жағдайларда сырттан ашылуы мүмкін. Левер ваннасынан айырмашылығы, онда құлып жоқ; құлыптау тұтқаны жабық күйде бекіту арқылы жүзеге асырылады. Тартылатын есік тұтқалары немесе жай ғана Тартылатын тұтқалар U пішіндес болып келеді және әсіресе ас үйде, сондай-ақ шумақтарда қолданылады. Әдетте тот баспайтын болаттан жасалған.
Тарих
Есік тұтқалары кем дегенде неолит дәуірінен бері бар. Бұғаттау немесе құлыптау механизмдері де шамамен сол кезден белгілі. Кілтімен ашылатын есіктер Мысыр цивилизациясынан бері қолданылып келеді. Олардың кілттері екі метрге дейін жететін, сонымен қатар есікті ашу үшін қолданылатын тұтқалардың да қызметін атқарған. Кейіннен римдік үйлер мен пәтерлерде әртүрлі конструкциядағы, бірақ тұтқа/кілтпен ашылатын есіктер пайда болды. Мұндай кілтпен құлыпталатын есіктер сирек кездессе де, үйлер көбінесе тұрақты түрде адамдармен толы болғандықтан, көптеген құлыпталатын есіктер іштен жылжымалы бұрандамен немесе құлыптау таяқшасымен жабдықталған. Бұранда немесе таяқшаның тірегі тұтқа қызметін атқарды. Римде қазіргі заманғы ғимараттардағыдай ішкі есіктер көп болмаса да, римдіктерде есік тұтқаларымен бірге танымал заманауи ішкі есіктер болған. Неми көлінен қазылған және біздің заманымыздың I ғасырына жатқызылған есіктерде түйме пішіндес тұтқалар кездеседі. Азияда, Қытай біздің заманымыздың IV ғасырына қарай автоматты есіктер, есік құлыптары және есік таяқшаларының түрлі үлгілерін өндіріп шығарды. Рим империясы құлағаннан бастап шамамен 1000 жылға дейін есік тұтқаларының дамуы туралы мәліметтер аз. Еуропадағы ең көне есіктер – Бернвард есіктері мен Вестминстер аббаттығының есігі. Бернвард есіктерінде сол кезеңнен бастап безендірілген есіктерде кең таралған үлкен әшекейлі сақина пішіндес тұтқалар бар. Вестминстер аббаттығының есігінде тұтқа ретінде де қолданылатын жылжымалы бұранда орнатылған. Орта ғасырдан бастап теміршілер есіктен өтетін бөлінген штифт арқылы тұтқаға жалғастырылған құлап тұрған құлыптар жасады. Сақина немесе жолақ түрінде болатын бұл тұтқалар әсем әрі сәнді болуы мүмкін, бірақ көбінесе металдан жасалған. Есік құралдарын жасау теміршінің жұмысына жатқандықтан, бұралған немесе ойылған ағаш тұтқаларды қолдану ыңғайлы болмаған деп болжауға болады. Осы кезеңнен ағаш құлыптар да белгілі. Есіктің екінші жағынан құлыпты көтеруге мүмкіндік беретін саусақ тесігі жасалатын. Бұл тесік тұтқа ретінде де қолданылды. Тағы бір кең таралған конструкцияда, құлыпты ашу үшін жіп арқылы берілетін күш қолданылды, оны іштен тартып алып, есікті сырттан құлыптауға болады. Мұндай есіктерде ағаштан ойылған немесе бұралған қарапайым тұтқалар да болған. Кіріктірілген құлыптау механизмі бар тік тұтқалар, Suffolk құлыптары деп белгілі, жасалды. 18 ғасырдың ортасына қарай, қапталған тік тұтқалар құйма тік тұтқалармен, соның ішінде Норфолк құлпымен алмастырылды. 17 ғасырдың басында металл өңдеудің жоғары деңгейіне қол жеткізілді, бұл ең қымбат ғимараттарда қолдануға арналған кіріктірілген құлыптар мен құлыптау механизмдерін, сондай-ақ ықшам жиек құлыптарын жасауға мүмкіндік берді. Бұл құлыптар бұру арқылы жұмыс істеді, бұл сәнді есік тұтқаларының дамуын жеделдетті. Өнеркәсіптік революция құлыптар мен құлыптау механизмдерін жасау құнын күрт төмендетті, ал Барронин, Чубб және Брама сияқты құлып дизайнерлері 18 ғасырдың соңында бір-бірімен бәсекелесті. 18 ғасырдан бастап, әртүрлі рычаг тұтқалары мен түймешіктер шығарыла бастады, олардың дизайны жергілікті эстетикалық талғам мен технологияға байланысты айқындалды. Түймешіктер әртүрлі материалдардан құйылып, бұрылып, дәнекерленіп немесе тоқылып жасалды. Рычагтар қазылып немесе құйылып жасалды. Дизайн күрделірек болды және гүл немесе герб тақтасын қамтуы мүмкін. 1830 жылға дейін Батыс әлемінде есік тұтқаларын жасаумен еуропалықтар айналысты. 1838 жылы АҚШ есік тұтқаларының 80-95% -ын импорттады. 1830 мен 1876 жылдар аралығында, Ярманканың жүз жылдығында, АҚШ-та есік тұтқаларын жасау қарқынды дамыды; сол уақытта есік тұтқалары мен түймешіктерді жақсартуға қатысты 100-ден астам патент тіркелді. Эмерсон "Америкалық ғалым" атты еңбегінде тұтқалар туралы жазды. Питер Беренс, Вальтер Гропиус және Антони Гауди тұтқа дизайндарын жасады, олардың көптеген үлгілері әлі де өндірілуде. Есік жақтауындағы құлыпты қабылдайтын тесікті жасау немесе нығайту үшін "құлып пластинасы" орналасқан.
Көліктер
Көлік есігінің тұтқалары көліктің сыртқы бетінен шығып тұруы немесе көліктің контурымен бірігіп, жатық болуы мүмкін (мысалы, Tesla-дағыдай). Кейбір автомобильдерде, әсіресе жоғары санаттағы көліктерде, есік тұтқаларында кілтсіз кіру панелі орнатылуы мүмкін, ол сандық кодты, саусақ іздерін сканерлеуді немесе бетті тану арқылы жұмыс істейді.
Қалқалы
Есігі сыртқы жапқышы бар балконда, сырт жағында арнайы есік тұтқасы қолданылады. Мұндай тұтқаның ілгекті бөлігі (көбінесе сақина пішіндес) қабатталып бүгіліп, жапқышты тұтқаға тимей толығымен жабуға мүмкіндік береді.
Мешіт есіктері
Қалташа есік тұтқасы - әдетте есікті тарту деп аталатын механизмдері бар, ішке енгізілген тікбұрышты элемент. Есік тұтқаларын "тұтқа жиынтығы" деп те атайды. Бұдан басқа, бұру немесе ұстаудың орнына басу арқылы ашылатын, сондай-ақ сенсорлық, электрондық және қозғалыс сенсорлы есік тұтқалары да бар.
Инфекцияны бақылау
Кейбір инфекциялардың таралуына есік тұтқалары да себеп болады. Инфекция жұғу, адам тұтқаға тиіп, кейіннен көзге, мұрынға немесе ауызға қол тигізу арқылы жүзеге асуы мүмкін. Дегенмен, мыс, қола және күміс сияқты кейбір материалдар көптеген микроорганизмдер үшін уыс болып келеді. Нақты механизмі белгісіз, бірақ бұл олигодинамикалық эффект арқылы немесе басқа электростатикалық әсерлердің нәтижесі болуы мүмкін деп есептеледі. Мысалы, қола мен мыс есік тұтқаларындағы көптеген бактерияларды сегіз сағат ішінде дезинфекциялай алады. Шыны, фарфор, тот баспайтын болат және алюминий сияқты басқа материалдар мұндай қасиетке ие емес. Қолмен тікелей жанасуды болдырмау үшін, кейбір есік тұтқалары қолдың орнына иық немесе аяқпен ашылуға арналған.