Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Украинаның Херсон облысындағы ауылдық жер, Швециямен тарихи байланысы бар.
Rural neighborhood in Kherson Oblast, Ukraine, with historic ties to Sweden
Гаммальсвенскби (Gammölsvänskbi; Старошведське; Alt Schwedendorf) – Украинаның Херсон облысындағы Берислав ауданындағы Змиевка (Зміївка) елді мекеніне қарасты бұрынғы ауыл. Бұл ауыл Вербивка (Вербівка) деп қысқа ғана уақытқа дейін аталған, содан кейін Змиевка құрамына енген. Гаммальсвенскби эстон-швед мәдени мұрасымен әйгілі. Змиевкаға этникалық немістер қоныстанған үш бұрынғы ауыл кіреді: лютерандық Шлангендорф және Мюльхаузендорф, сондай-ақ рим-католик Клостердорф. XIX ғасырда бүкіл аймақ және Оңтүстік Ресейдің көп бөлігінде әртүрлі протестанттық діндерді ұстанатын, әсіресе лютерандар мен меннониттер, сондай-ақ рим-католиктер қоныстанған ауылдар болған. 2022 жылдың сәуір айында Ресей әскери күштері Украинаға басып кіру аясында Гаммальсвенскбиге жеткен. Украина азат етілгеннен кейін Ресей Гаммальсвенскбидегі азаматтық тұрғындарды, ақ фосфорлы боеприпаздарды қолдана отырып, бомбалау арқылы бірнеше рет нысанаға алды.
Gammalsvenskby (Gammölsvänskbi; Старошведське; Alt Schwedendorf) is a former village that is now a neighbourhood of Zmiivka (Зміївка) in Beryslav Raion of Kherson Oblast, Ukraine. It was briefly known as Verbivka (Вербівка) prior to being integrated with Zmiivka. Gammalsvenskby is known for its Estonian Swedish cultural heritage. Zmiyivka also includes three former villages settled by ethnic Germans: The Lutheran villages of Schlangendorf and Mühlhausendorf and the Roman Catholic village of Klosterdorf. In the nineteenth century, the whole region, and large parts of southern Russia, contained villages settled by Germans belonging to various Protestant faiths, particularly Lutherans and Mennonites, as well as Roman Catholics. In April 2022, Russian military forces reached Gammalsvenskby as part of the Russian invasion of Ukraine. After the Ukrainian liberation, Russia has repeatedly targeted the civilian population in Gammalsvenskby with bombings including use of white phosphorus munitions.
Эстондық шведтерді қоныс аудару және Гаммальсвенск бидің құрылуы
Гаммальсвенскби халқының шығу тегі қазіргі Эстониядағы Хиюмаа (Даго) аралына жетеді, ол бір кезде Эстония герцогтігінің құрамына кірген. Нистад шарттысы бойынша, 1721 жылы Ұлы Солтүстік соғысының аясында аталған арал Ресей империясына өткен аумақтардың бірі болды. Бірнеше онжылдықтан кейін, жергілікті аристократиямен келіспеушілік тудырған шаруалардың бір бөлігі, Екатерина II-нің 1762 жылғы Новороссияға қоныс аударуға шақырған жарлығына жауап берді. Днепр бойындағы жаңа, құнарлы жерлердің үмітімен, 1780 жылдың 20 тамызында шамамен 1200 адам Дагодан аттанып, Новороссияға қарай жол тартты және 1781 жылдың 1 мамырында жетті. Дагода шамамен 400 швед қалды. Кейбір дереккөздер эстон шведтерінің көші-қонын Эстониядан тікелей қуу деп сипаттаса, басқалары осы кедей және зорлық-зомбылыққа ұшыраған шаруаларға жасалған, мүмкін, жомарт ұсынысқа баса назар аударады. Көші-қонның себебіне қарамастан, оның салдары апатты болды. Эстониядан шыққан 1200 ауыл тұрғынының бар болғаны 900-і Новороссияға жетті. Шведтер мен немістер кейде бәсекелес болғанымен, ешқашан жау болған емес және қиын жағдайларда екі қауым да бірлесіп жұмыс істеді. Осыған қарамастан, Гаммальсвенскби халқы өздерінің дәстүрлерін, Швеция шіркеуінің лютерандық дінін және ескі швед диалектін сақтап келді. 19 ғасырдың соңында Швециямен байланыстар жаңартты, ал украин шведтері рундарда жазу және Швеция шіркеуінің ескі литургиясын сақтау сияқты көне швед дәстүрлерін сақтаған "жоғалған тайпа" ретінде қарастырылды. Жаңа шіркеу 1885 жылы ашылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі төңкерістерге дейін Швециядан келушілер жиі болды, ал кейбір ауыл тұрғындары швед газеттеріне жазылды. Бұл ретте, Ресей украин шведтерін Ресей империясына толық интеграциялауға тырысты. Бастапқы қоныс жоспарлары украин шведтерін патша әскеріне шақырудан босатқан, бірақ 19 ғасырдың соңында бұл өзгерді және Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Гаммальсвенскбиден 130 адам Ресей армиясына қабылданып, әскери қызметке тартылды.
The population of Gammalsvenskby traces its origins to Hiiumaa (Dagö) in present day Estonia, once a part of the Duchy of Estonia. Under the Treaty of Nystad, the island was among the territory ceded to the Russian Empire in 1721 at the end of the Great Northern War. A few decades later, a portion of the peasant population in conflict with the local aristocracy, answered Catherine the Great's 1762 ukase calling for settlers in Novorossiya on territory newly conquered from the Ottoman Empire; today this land is in Southern Ukraine. Enticed by promises of new fertile land along the Dnieper, about 1,200 people departed Dagö on 20 August 1780, and trekked overland to Novorossiya, arriving on 1 May 1781. Only about 400 Swedes remained behind in Dagö. While some sources call the Estonian Swedes' migration an outright expulsion from their Estonian homeland, other accounts stress the fact that these poor and oppressed serfs were given what may have seemed like a generous offer. Regardless of the impetus, the outcome of this mass migration was disastrous. Of the 1,200 villagers who left Estonia, only 900 made it to Novorossiya. While the Swedes and Germans were sometimes rivals, they were never enemies and the two communities cooperated when times were bad. Despite this, the people of Gammalsvenskby maintained their traditions, Church of Sweden Lutheran faith, and old Swedish dialect. At the end of the 19th century, some ties with Sweden were re established, with the Ukrainian Swedes viewed as a "lost tribe" that preserved older Swedish traditions, such as writing in runes and maintaining an older form of the Church of Sweden's liturgy. The new parish church of St. John opened in 1885. For a time, before the revolutions that followed World War I, visits from Sweden became frequent, and some villagers subscribed to Swedish newspapers. Despite this, there were efforts by Russia to better integrate the Ukrainian Swedes with the Russian Empire. The original settlement plans exempted Ukrainian Swedes from conscription into the tsar's army, but this changed by the end of the 1800s and 130 men from Gammalsvenskby were inducted into the Russian army during World War I.
Швецияға көшіру әрекеті
Ресейдің Азамат соғысы кезінде Гаммальсвенскби көбінесе Қызыл Армияның бақылауында болды, бірақ генерал Антон Деникиннің басшылығымен Ақ Армияның артиллериялық оғына да түсті. 1921 жылы шайқас ауылдардан алысқаннан кейін, ауыл тұрғындары Швециядан көмек сұрады, тіпті Уппсала архиепископы Натан Сёдербломға хат жазды. 1922 жылы швед Қызыл Кресті аймақты және оның жерін дамытуға көмек көрсету үшін Гаммальсвенскбиге экспедиция ұйымдастырды. Осы жоспар бойынша, "Жаңа швед ауылы" (Нысвенскби) және "Шведтік егістік" (Свенскакер) деп аталатын екі жаңа швед ауылы құрылды, бұл олардың жерге құқығын сақтауға бағытталған шара болды. Іргелес неміс ауылдары да сол сияқты Фриденхайм және Нойклостердорф сияқты қосымша бекіністер құрды. 1929 жылдың 22 шілдесінде Гаммальсвенскбиден шығуға рұқсат алған шведтер екі кемемен өзен арқылы Херсонға жеткізілді. Одан кейін швед Қызыл Кресті оларды "Фирюзан" жүк кемесімен Румынияның Констанца қаласына жеткізді, содан кейін құрлықпен саяхат басталды. Олар Синая, Брашов, Лёкёшаза, Будапешт, Вена, Пасау және Штральзунд қалалары арқылы пойызбен Германияға, Сассницке дейін сапар жасады. Одан Балтық теңізі арқылы пароммен Швецияға өтті. Алайда, үкімет Гаммальсвенскби эмигранттарына өте қамқорлықпен қарады, оларды шведтік ауыл шаруашылығы тәжірибесін үйрену үшін тәжірибелі шаруалармен оқуға жіберді. Кейбір эмигранттар кеңес билігіне адалдығын көрсету ниетімен Швеция Коммунистік партиясына қосылды.
During the Russian Civil War, Gammalsvenskby was largely held by the Red Army, although the village did come under artillery fire from the White Army under General Anton Denikin. After fighting moved away from the villages in 1921, villagers sought aid from Sweden, including writing to Archbishop of Uppsala Nathan Söderblom. In 1922, the Swedish Red Cross led an expedition to Gammalsvenskby to provide aid and guidance in developing the region and its farmland. Under this plan, two new Swedish villages, Nysvenskby ("New Swedish Village") and Svenskåker ("Swedish Field"), were established in part to preserve their right to the land. The neighboring German villages similarly established additional outposts, Friedenheim and Neuklosterdorf. On 22 July 1929, the Swedes of Gammalsvenskby who had received an exit permit were brought downriver to Kherson on two steamers. From there, the Swedish Red Cross brought them on the cargo ship Firuzan to Constanța, Romania, where the overland journey began. They travelled by train through Hungary and Austria to Germany, passing through Sinaia, Brașov, Lőkösháza, Budapest, Vienna, Passau, and Stralsund on the way to Sassnitz. From there, they took the ferry across the Baltic Sea to Sweden. Instead, the government took a very paternalistic approach towards the Gammalsvenskby emigrants, requiring them to apprentice with established farmers to learn Swedish agricultural practices. Some emigrants also joined the Communist Party of Sweden in hope of reflecting their loyalty to Soviet authorities.
Кеңес өкіметінің қуғын-сүргіні, Голодомор және Екінші дүниежүзілік соғыс
Жалпы алғанда, 250-ге жуық ауыл тұрғыны Гаммальсвенскбиге оралуды таңдады. Олар Швеция Коммунистік партиясының қолдауымен "Röd Svenskby" (Қызыл швед ауылы) деп аталатын шағын колхоз құрды. Кеңес Одағына нацистердің басып кіруімен, неміс әскері 1941 жылдың 25 тамызында Гаммальсвенскбиге келді, онда сарбаздар азат етушілер ретінде қарсы алынды. 1951 жылы Польша мен Кеңес Одағы аумақтарды алмастырғаннан кейін, Дрогобыч облысының Лодина, Долышни Береги және Нанив ауылдарынан шамамен 2500 адам осы аймаққа қоныс аударды. Халық санының өсуіне байланысты, төрт ауыл біріктіріліп, Змиевка деп аталды. Осы қоныс аударудың нәтижесінде Змиевка Херсон облысындағы ең ірі бойко (украиндық тау тұрғындары) диаспорасының отанына айналды, ол ауыл тұрғындарының шамамен 80% құрады. Жаңа қоныс аударған халыққа Рождестводағы Вертеп сияқты дәстүрлі мерекелерін тойлауға ресми түрде тыйым салынды. Жағдайды одан да қиындатқан нәрсе – олар қоныстанған жергілікті тұрғындар, жаңа келгендерді кеңес үкіметіне қарсы ұлтшылдар деп қарады. 1955 жылы Днепрде Каховка бөгеті салынды, осымен Каховка су қоймасы құрылды. Бұл бөгеттің бір бөлігін, сондай-ақ бірнеше аралдар мен балық аулау суларын суға батырды. 2023 жылдың 6 маусымында бөгет 2022 жылғы Ресей шабуылы кезінде Ресей күштерінің бақылауында болғанда қиратылды.
In total, around 250 villagers chose to return to Gammalsvenskby. With the support of the Communist Party of Sweden, they established a minor collective farm called Röd Svenskby (Red Swedish Village). With the Nazi invasion of the Soviet Union, the German army arrived in Gammalsvenskby on 25 August 1941, where the soldiers were welcomed as liberators. In 1951, after the exchange of territories by Poland and the Soviet Union, around 2,500 people were relocated to the area from the Drohobych Oblast villages of Lodyna, Dolyshni Berehy, and Naniv. Due to the resulting increase in population, the four villages were united under the name Zmiivka. With this migration, Zmiivka became home to the largest Boykos (Ukrainian Highlander) diaspora in Kherson Oblast, making up nearly 80% of the villagers. The newly relocated populace was officially prohibited from celebrating their traditional holidays, such as Vertep during Christmas. To make matters worse, the locals among whom they were settled considered the newcomers to be anti Soviet nationalists. In 1955 the Kakhovka Dam was constructed on the Dnieper, creating the Kakhovka Reservoir. This submerged part of the village along with several islands and fishing waters. On 6 June 2023, the dam was destroyed while it was under control of the Russian forces during the Russian invasion in 2022.
Гаммальсвенск 1991 жылдан кейін
Кеңес Одағы құлағанға дейін Швеция және Канадамен байланыс қайта жаңартылды, ал 1990 жылдары Швеция шіркеуі, Готланд муниципалитеті және басқа швед ұйымдары экономикалық қолдау көрсетіп, көмек шараларын ұйымдастырды. Шұмақ, шведтерге тиесілі май, кетчуп және консервіленген тағам өндіруші, жақын орналасқан Каховка қаласында құрылды. 2008 жылдың қазан айының басында король Карл XVI Густав және королева Сильвия Украинаға жасаған мемлекеттік сапары барысында Змиевка және Гаммальсвенскби ауылдарына сапар жасады. 2016 жылғы мәліметтер бойынша, ауылда швед мәдени мұрасын бөлісетін шамамен 108 адам тұрды. Олардың небары біразы ғана жергілікті швед диалектісін еркін сөйлейді, ал көбінесе неміс тілі қолданылады. Дегенмен, швед мұрасы Змиевканың эмблемасындағы Швецияның ұлттық символы (Tre Kronor), сондай-ақ швед туының түстерін кері бағытталған сары фондағы көк крест арқылы көрініс береді. 2001 жылдың 15 сәуірінде Готланд ауылмен бауырлас қалалық келісімге қол қойды. Швециядан келген туризм ауыл экономикасының маңызды бөлігі болып табылады және Гаммальсвенка диалектісін сақтауға ықпал етеді. Бүкіл Берислав ауданы қазір Украинаның батысынан көптеген адамдардың көшіп келуіне байланысты күрт украиндану үдерісін басынан өткізуде, оның ішінде Львівські Отруби, Львове (Берислав ауданы) және Тараса Шевченка (Берислав ауданы) сияқты жергілікті ауылдар да осы үдеріске қатысуда.
Prior to the fall of the Soviet Union, contacts with Sweden and Canada were re established, and in the 1990s the Church of Sweden, Gotland Municipality, and other Swedish organizations lent economic support and led relief efforts. Chumak, a Swedish owned producer of oil, ketchup and canned food, was established in the nearby town of Kakhovka. In early October 2008, King Carl XVI Gustaf and Queen Silvia visited Zmiivka and Gammalsvenskby as part of a state visit to Ukraine. as of 2016, the village had only around 108 people who share a Swedish cultural heritage. Only a few of them still speak the local Swedish dialect fluently and German is often used instead. However, the Swedish heritage is reflected in Zmiivka's emblem, which incorporates the Swedish national symbol (the Tre Kronor), as well as a blue cross on a yellow field, which inverses the Swedish flag's colors. On 15 April 2001, Gotland signed a sister city agreement with the village. Tourism from Sweden remains an important aspect of the village's economy and an impetus for preservation of the Gammalsvenska dialect. The whole of Beryslav Raion is now heavily Ukrainianized due to the resettlement of many people from western Ukraine in the region, including to the local villages of Львівські Отруби, Львове (Бериславський район), and Тараса Шевченка (Бериславський район).
Ресейдің Украинаға басып кіруі
Ресейдің Украинаға басып кіруі кезінде Гаммальсвенск биі орыс әскерлері басып алды, олар кейіннен ауылда Украинаның тәуелсіздігіне арналған ескерткішті жойды. 2022 жылы Ресей басып алған Украинадағы аннексиялық референдумдар кезінде орыс оккупанттары ауылда интернет пен ұялы байланыс желісін тоқтатты, ал Гаммальсвенск биі тұрғындары дауыс беруге қатысудан бас тартты. Адамдар үйлеріне жабылып, есіктерін ашудан бас тартқаны айтылды, бірақ кейбіреулері қарсы дауыс бергенін мәлімдеді. 2022 жылғы Херсон қарсы шабуылы кезінде ауыл майдан сызығының оңтүстік-шығысында орналасқан еді және тұрғындар украин күштерінің азат етуіне үміттенеді деп хабарланды. Ауылды украин әскері 2022 жылдың 11 қарашасында Ресей әскерлерінің Днепрдің сол (шығыс) жағалауына шегінуінен кейін азат етті. Ресейлік дронтар көшеде жүрген жеке азаматтарды, сондай-ақ гуманитарлық көмек тасыған көліктерді нысанаға алды. Ұдайы бомбалау, электр қуаты мен судың жетіспеуі салдарынан көптеген тұрғындар көрші ауылдарға қашып кетті. Гаммальсвенск биі Каховка бөгетіне жақын орналасқандықтан, оның қирауы ауыл үшін тағы бір сумен қамтамасыз ету қаупін тудырды. 2023 жылдың 11 қарашасында, Гаммальсвенск биі азат етілген күнінен бір жыл өткен соң, ауылдың 80-90% жойылғандығы және шамамен 200 адам ғана қалғандығы, олардың көп бөлігі қарттар немесе аурулар екені хабарланды.
During the Russian invasion of Ukraine, Gammalsvenskby was occupied by Russian troops, who later destroyed a monument dedicated to Ukrainian independence in the village. During the 2022 annexation referendums in Russian occupied Ukraine, the Russian occupiers shut off the internet and mobile communications in the village, and the population of Gammalsvenskby refused to take part in the balloting. People reportedly locked themselves in their homes, refusing to open their doors, although some people did manage to vote no. During the 2022 Kherson counteroffensive, the village was about southeast of the frontlines, and it was reported that the population was hoping for liberation by Ukrainian forces. The village was liberated by the Ukrainian army on 11 November 2022, following Russian troops' withdrawal to the left (east) bank of the Dnipro. Russian drones have also targeted individual civilians walking the streets, as well as humanitarian aid cars. Due to the constant bombings, and lack of electricity and water, many residents have fled to neighbouring villages. Due to Gammalsvenskby's close proximity to the Kakhovka Dam, its destruction created another water supply threat for the village. On 11 November 2023, exactly one year after the liberation of Gammalsvenskby, it was reported that 80% to 90% of the village had been destroyed and that only about 200 people remained, mostly elderly or ill.