Кіріспе

Глоттохронология (аттик грекше γλῶττα – тіл және χρόνος – уақыт) – салыстырмалы тіл білімімен байланысты және тілдердің хронологиялық қатынастарын зерттейтін лексикостатистиканың бір саласы. Бұл идеяны Морис Свадеш 1950 жылдары салиш тілдерінің ішкі байланысы туралы мақаласында дамытты. Ол бұл идеяны екі негізгі болжамға сүйене отырып жасады: әлемдегі барлық тілдерде салыстырмалы түрде тұрақты негізгі сөздердің тізімі (Свадеш тізімдері деп аталады) бар; және сөздердің алмасуы уақыт өте келе радиоактивті ыдырау сияқты тұрақты пайыздық үлеспен жүзеге асады. Свадеш математика мен статистиканы қолданып, тілдердің қашан бөлінгенін анықтауға және бұл бөлініс шамамен қашан болғанын көрсетуге арналған теңдеу жасады. Оның әдістері тіл білімі антропологтарына екі тілдің бөлініс күнін анықтаудың нақты жолын ұсынуға бағытталған. Бұл формула екі тілдің ортақ атадан бөлініп шыққаннан бергі шамамен ғасырлар санын көрсетеді. Оның әдістері сондай-ақ ежелгі тілдердің қашан болғаны туралы ақпарат беруді де мақсат еткен. Глоттохронология туралы көптеген зерттеулер мен әдебиеттер болғанына қарамастан, қазіргі күні ол кеңінен қолданылмайды және көп дауға себеп болып отыр. Уақыт өте келе Свадеш әдісінің көптеген түрлі нұсқалары пайда болды; алайда, Свадештің бастапқы әдісі соншалықты танымал болғандықтан, «глоттохронология» термині көбінесе оның есімімен байланыстырылады.

Нәтижелер

Глотохронология индоевропа тілдері жағдайында жұмыс істейтіні анықталды, бұл келесі айырмашылықтың 87% құрайды. Афроазиялық (Флеминг 1973), қытай (Мунро 1978) және америкалық (Старк 1973; Баумхофф және Ольмстед 1963) тілдері үшін де жұмыс істейтіні болжанып отыр. Америкалық тілдері үшін радиокөміртектік талдау, қан топтарымен және археологиялық зерттеулермен сәйкестіктер алынды. Грей мен Аткинсонның әдісі, олардың өзі айтқандай, "глотохронологиямен" ешқандай байланысы жоқ.

Талқылау

Тілдің өзгеруі ұғымы ежелден келе жатыр, оның тарихы Хаймс (1973) және Уэллс (1973) еңбектерінде қарастырылған. Бір жағынан, глоттохронология – тарихты қайта құру және археологиямен тығыз байланысты болуы мүмкін. Көптеген лингвистикалық зерттеулер глоттохронологияның табыстарын археологиялық деректермен қатар табады. Бұл тақырыпқа кіріспе Эмблтон (1986) және Макмахон мен Макмахон (2005) кітаптарында берілген. Глоттохронология содан бері әлдебір даулы болды, себебі дәлдік мәселелері де бар, сонымен қатар оның негізі дұрыс па деген сұрақ туындайды (мысалы, Бергсланд 1958; Бергсланд және Вогт 1962; Фодор 1961; Критиен 1962; Гай 1980). Бұл мәселелерді Добсон және т.б. (1972), Дьен (1973) және Крускал, Дьен және Блэк (1973) қарастырды. Қарыз сөздерді ескергенде, бір сөзді ауыстыру жиілігін қабылдау, тілдердің айырылу уақытын бағалауды бұрмалауы мүмкін (Thomason and Kaufman 1988). Соңғы пікірталастардың шолуын 2000 жылы Макдональд институтында өткен конференция материалдарынан алуға болады. Баяндамалар «Неге лингвистер уақытты анықтамайды» деген тақырыптан бастап, жоғарыда талқыланған Старостиннің баяндамасына дейін әртүрлі болды. Глоттохронологияның пайда болғаннан бері көптеген лингвистер, әсіресе дәстүрлі салыстырмалы әдіс мектебінің индоевропалықтары қабылдамады. Сынға жауаптар, әсіресе үш талқылау нүктесі бойынша берілді: Swadesh тізімдеріндегі лексемалардың жоғары тұрақтылығына қарсы айтылған сын (Haarmann 1990) мәнін жоғалтады, себебі белгілі бір мөлшерде жоғалтулар ғана есептеулерді мүмкін етеді (Sankoff 1970). Сөз тізімдерінің біртектілігінің болмауы көбінесе лингвистер арасында түсініспеушілікке әкеледі. Лингвистерге негізгі мәдени сөздердің толық бейтарап тізімін табу қиын. Лингвистерге жарамды сөз тізіміне жету үшін көп уақыт қажет болуы мүмкін, ал ол үшін бірнеше сынақ тізімі қажет болуы мүмкін. Бұл жаһандық болжам көптеген жаңа әрекеттерде, тіпті бір тілде де, өзгертіліп, бір сөзге дейін төмендетілді (төменде қараңыз). Суадештің математикалық/статистикалық әдістерін түсіну жетіспейді. Кейбір лингвистер әдістерді толығымен қабылдамайды, себебі статистика лингвистер «керектіліктерге» көбірек сенген кезде «имовірліктерге» әкеледі. Сөз тізімін әрқайсысының өз қарқыны бар сыныптарға бөлу арқылы, ал Дайен, Джеймс және Коул (1967) әр мағынаның өз қарқынына ие болуына мүмкіндік берді. Дивергенция уақытын және алмастыру жылдамдығын бір мезгілде бағалауды Крускал, Дьен және Блэк зерттеді. Брейнард (1970) кездейсоқ сәйкестікке мүмкіндік берді, ал дрифт эффектілерін Глисон енгізді (1959). Санкофф (1973) қарыз алу параметрін енгізуді ұсынды және синонимдерге рұқсат берді. Санкоффтың «Толық параметрленген лексикостатистикасында» әртүрлі жақсартулардың комбинациясы берілген. 1972 жылы Санкофф биологиялық контексте популяциялардың генетикалық дивергенциясының моделін жасады. Эмблтон (1981) осыған байланысты тілдік контексте қарапайым нұсқасын келтіреді. Ол осы әдісті қолдана отырып, көптеген симуляцияларды жүргізеді, олардың жақсы нәтижелер беретіндігі дәлелденді. Статистикалық әдістеменің жетілуі ғылымның мүлдем басқа саласына, филогенетикаға қатысты; уақыт өте келе ДНК-дағы өзгерістерді зерттеу жақында жаңа қызығушылық тудырды. Жаңа әдістер бұрынғыларына қарағанда сенімді, себебі олар ағаштағы белгілі тарихи оқиғаларға сәйкес нүктелерді калибрлейді және олардың арасындағы өзгерістерді тегістейді. Осылайша, олар енді өзгерістің тұрақты қарқынын қабылдауды қажет етпейді (Gray & Atkinson 2003).

Уақыт тереңдігіне бағалау

Макдональд институты 2000 жылы уақыттың тереңдігін анықтау мәселесі бойынша конференция өткізді. Жарияланған мақалалар сол кездегі глоттохронологияға қатысты пікірлерді көрсетеді. Олар "Лингвистер неге күндерді анықтамайды" деген пікірден бастап, жоғарыда талқыланған Старостиннің еңбегіне дейін әртүрлі. Грей мен Аткинсонның сілтеме жасалған мақаласында олар өз әдістерін бастапқы әдісімен шектеп, "глотохронология" деп атауға болмайды деген тұжырымды білдіреді.