Кіріспе
Анатолияның темір дәуіріндегі халқы – Мушки (кейде Мушки деп транслитерацияланады) – Ассирия деректерінде кездесетін, бірақ хеттілерде емес, Анатолияның темір дәуіріндегі халық. Бірнеше автор оларды грек деректеріндегі Мосхои (Μόσχοι) және грузин тайпасы – мешхилермен байланыстырған. Иосиф Флавий Мосхоиларды Киелі кітаптағы Мешехпен теңестірді. Ассирия деректерінде екі түрлі топ Мушки деп аталады (Диаконофф 1984:115): біреуі б.з.д. 12-9 ғасырларда Арсаниас пен Евфрат өзендерінің қосылған жеріне жақын ("Шығыс Мушки"), ал екіншісі б.з.д. 8-7 ғасырларда Каппадокия және Киликияда ("Батыс Мушки"). Ассирия деректері Батыс Мушкилерін фригийліктермен анық сәйкестендіреді, бірақ кейінірек грек деректері фригийліктер мен Мосхоиларды ажыратады. Шығыс Мушкилерін Батыс Мушкилерімен бірдей ету белгісіз, бірақ кем дегенде, Шығыс Мушкилерінің бір бөлігі б.з.д. 10-8 ғасырларда Киликияға көшіп кеткен болуы мүмкін. Шығыс немесе Батыс Мушкилерінің қандай тілде (немесе тілдерде) сөйлегені туралы көп мәлімет жоқ, бірақ олар фригийлік, армян, анатолиялық немесе грузин тілдерінде сөйлеген деп саналады.
The Mushki (sometimes transliterated as Muški) were an Iron Age people of Anatolia who appear in sources from Assyria but not from the Hittites. Several authors have connected them with the Moschoi (Μόσχοι) of Greek sources and the Georgian tribe of the Meskhi. Josephus Flavius identified the Moschoi with the Biblical Meshech. Two different groups are called Muški in Assyrian sources (Diakonoff 1984:115), one from the 12th to the 9th centuries BC near the confluence of the Arsanias and the Euphrates ("Eastern Mushki") and the other from the 8th to the 7th centuries BC in Cappadocia and Cilicia ("Western Mushki"). Assyrian sources clearly identify the Western Mushki with the Phrygians, but later Greek sources then distinguish between the Phrygians and the Moschoi. Identification of the Eastern Mushki with the Western Mushki is uncertain, but it is possible that at least some of the Eastern Mushki migrated to Cilicia in the 10th to the 8th centuries BC. Although almost nothing is known about what language (or languages) the Eastern or Western Mushki spoke, they have been variously identified as being speakers of a Phrygian, Armenian, Anatolian, or Georgian language.
Шығыс Мушки
Шығыс мушкилері Хетт империясы құлаған шақта, б.з.д. 12 ғасырында Хатті жеріне кірген болуы мүмкін. Олар Уруму және Каскас (Апишлу) тайпаларымен бірге шамамен б.з.д. 1160 жылы Орта Ассирия империясының Анадолы провинциялары – Алзи (Альше) және Пурухуцциге шабуыл жасауға тырысты, бірақ Ашур Дан I оларды кері тарттырып, бағындырды. 1115 жылы мушкилер одан әрі ілгерілеп, Жоғарғы Тигр бойындағы Кадмухиге енді. Тиглат-Пилесер I-нің қарсы тұруынан кейін мушкилер Алзиде қоныстанды. Мушкилер бастапқыда Хетт жерлеріне шығыстан немесе батыстан келген-келмегені тарихшылар арасында пікіртал тудырып келген. Мушкилердің б.з.д. екінші мыңжылдықтың соңында қазіргі Түркияның Елазығ қаласына дейін батысқа қарай тараған Транскавказ керамикалық ыдыстарының таралуымен байланысты болуы мүмкін деп болжанады. Осы керамикалық ыдыстардың Оңтүстік Кавказ аймағында, мүмкін, бастапқыда Триалети-Ванадзор мәдениетімен жасалғаны есептеледі, бұл мушкилердің шығыс тегін көрсетеді.
Батыс Мушки
Б.з.д. 8 ғасырда Табал неохетт мемлекеттерінің ең беделдісіне айналды, ал Мита бастаған мушкилер Табал және Кархемишпен ассирияға қарсы одақ құрды. Бірақ одақ көп ұзамай Ассирия патшасы Саргоннан жеңіліп, Кархемиш басып алынды, ал Мита өз аймағына қайтарылды. Табалдың Амбарисі ассириялық ханшайымға үйленді, Ассирия билігіндегі Хилакку провинциясын алды, бірақ 713 жылы Амбарис тақтан түсіріліп, Табал толыққанды Ассирия провинциясы болды. 709 жылы мушкилер Ассирияның одақтасы ретінде қайта пайда болды, Саргон Митаны өзінің досы деп атады. Мита Кью патшасы Урикидің Ассирияға қарсы келісім жасау үшін жіберген елшілерін тұтқындап, Ассириялықтарға тапсырған көрінеді, олар оның аумағы арқылы өтіп бара жатқанда. Сэр Генри Лейард Ниневияның патшалық мұрағатында табылған саз тақташалардағы ассириялық әскери барлау мәліметтеріне сәйкес, 714 жылы киммерийлер Маннайдан Урартуға шабуыл жасаған. Одан кейін олар Қара теңіз жағалауымен батысқа қарай Синопеге дейін жол тартты, содан кейін 705 жылы Орталық Анатолиядағы ассириялық әскерге қарсы Табалға қарай шабуыл жасады, нәтижесінде Саргон II қаза тапты, бірақ олар ассириялық билік етуші аумақтан қуылды. Маккуин (1986:157) және басқалар Мита басқаратын мушкилер ассириялық жорыққа қатысқан болуы мүмкін деп болжайды, олар Батыс Анатолияға қашуға мәжбүр болды, ассириялық жазбалардан жоғалып, бірақ грек тарихнамасының шетінде Фригия патшасы Мидас ретінде пайда болды. Урартудың Рус II 7 ғасырда батысындағы мушкилермен шайқасты, содан кейін Ассирияға қарсы одақ құрды. Кейбір ғалымдар Батыс мушкилері фригийлер емес, олар фригийлерді жаулап алған немесе фригийлер оларды жаулап алған, екеуі бірігіп кеткен деген болжам айтады.