Канада Сенатына сайлау: Альберта провинциясының тәжірибесі

Кіріспе

Канада сайлауы

1989 жылғы Альберта Сенатына кандидаттарды іріктеу сайлауы, ресми түрде Альбертаның бірінші Сенатқа кандидаттарды іріктеу сайлауы 1989 жылдың 16 қазанында Канада Сенатына тағайындау мақсатымен өтті. Сенатқа кандидаттарды іріктеу сайлауы жергілікті органдар сайлау туралы заңға сәйкес Альбертаның муниципалдық сайлауларымен бірге өткізілді және нәтижесінде халықтың тікелей дауысымен тағайындалған алғашқы канадалық сенатор пайда болды. Дауыс беру муниципалдық сайлау шектерінде жүргізілді, бірақ оны Альберта сайлау комиссиясы ұйымдастырды. Үміткерлер провинциялық партияларға тіркелді. Реформа партиясы ұсынған Стэн Уотерс сайлауда жеңіске жетіп, кейіннен Сенатқа тағайындалды.

Өмірбаян

Премьер-министр Питер Лаугид басшылығымен Альберта үкіметі Сенат реформасына қатысты позицияны – теңгерімді провинциялық өкілдік пен сайланған өкілдер арқылы аймақтық мүдделерді теңгермеу механизмі ретінде қабылдады. 1983 жылы Альберта заң шығару жиналысы Жоғарғы палата реформасы жөніндегі арнайы комитет құрды. Комитеттің 1985 жылғы «Канаданы күшейту: Канада Сенатының реформасы» атты есебі 1980-жылдары провинциялардың реформа талаптарының негізі болды. Альбертаның премьер-министрі Дон Гетти 1980-жылдардың соңында Сенатқа үміткерлерді іріктеу үшін провинциялық сайлау өткізу туралы мәлімдеме жасады, Меч-Лейк келісімінің ратификациялануын және премьер-министрдің әр провинция премьер-министрі ұсынған есімдер негізінде Сенатқа тағайындамалар жасауын күте отырып. 1989 жылғы ақпанда қолданыстағы Бас прокурор Марвин Мур 1989 жылғы Альбертаның жалпы сайлауына дейін Сенатқа үміткер сайлауына қатысу үшін саясаттан кетуі туралы хабарлады, бұл хабарламаға вице-премьер Дейв Расселдің ұқсас хабарламасы ілесіп келді. Сенатқа үміткер сайлауы 1989 жылғы ақпайда 21-ші Альберта заң шығарушы жиналысының төртінші сессиясындағы Тақтың сөйлеуінде еске алынды, бірақ провинциялық сайлауды ертерек өткізу үшін заң шығарушы жиналыс таратылғаннан кейін қарастырылмады. Прогрессивті консервативтік үкімет сайлау кезінде Сенат реформасын жақтады, Альбертаның мұнай бағасының төмендеуіне, Principal Group компаниясының банкроттығына және Геттидің басшылығына қатысты қаржылық қиындықтарға байланысты халықтың қолдауы төмендеген кезде. Прогрессивті консервативтік үкімет халықтың дауысының азайған үлесімен қайта сайланды, ал премьер Дон Гетти өз сайлау округінде жеңіліп, кейіннен қосымша сайлауда заң шығарушы жиналысқа сайланды. Заң жобасы 1989 жылғы маусымда 22-ші Альберта заң шығарушы жиналысының сессиясында қайтадан ұсынылып, 18 тамызда патшалық бекітілуге ие болды. Бұл заң жобасы 1989 жылғы қазандағы Альбертаның муниципалды сайлаулары кезінде дауыс беруге рұқсат берді. Премьер-министр Брайан Малрони провинциялық тағайындалған сенаторларды қолдағанмен, премьер-министрдің қарауына бір ғана үміткерді ұсынатын сайлау идеясын қолдамады.

The Government of Alberta under Premier Peter Lougheed had taken a position on Senate reform through balanced provincial membership and elected representatives as a mechanism to balance regional interests. In 1983, the Legislative Assembly of Alberta established the Select Special Committee on Upper House Reform, the committee's 1985 report Strengthening Canada: Reform of Canada's Senate served as the basis for provincial calls for reform in the 1980s. The Government of Alberta under Premier Don Getty had made vailed statements in the late 1980s about holding a province wide election to select nominees for the Senate with the expectation that Meech Lake Accord would be ratified and the Prime Minister would make appointments to the Senate on the basis of names submitted by each province's premier. Additional credibility for the Senate nominee election came when sitting Solicitor General Marvin Moore announced he was leaving politics in February 1989 to contest the Senate nominee election prior to the 1989 Alberta general election, this announcement was followed by a similar announcement by Deputy Premier Dave Russell. The Senate nominee election was featured in the Speech from the Throne in February 1989 for the fourth session of the 21st Alberta Legislature, but died on the order paper when the Legislature was dissolved to hold an early provincial election. The Progressive Conservative government campaigned on Senate reform during the election in the face of waning popularity with Alberta's financial difficulties relating to the drop in oil prices, collapse of the Principal Group and concerns over Getty's leadership. The Progressive Conservative government was re elected with a lower portion of the popular vote, while Premier Don Getty lost in his own riding and was subsequently elected to the Legislature in a by election. The bill was reintroduced in the June 1989 during the 22nd Alberta Legislature and received royal assent on August 18. The bill which permitted the vote to take place during the October 1989 Alberta municipal elections. While Prime Minister Brian Mulroney was supportive of provincially nominated Senators, he did not support the concept of an election that would provide only a single name for the Prime Minister to consider.

Кандидаттар

Канаданың Реформалық партиясы Сенатқа кандидат сайлауына қатысуға ынта білдірді, ал федералды партия басшылары 1989 жылы Альбертаның Реформалық партиясын құрды, мақсаты – Альбертаның жалпы сайлауына емес, Сенатқа кандидат сайлауына қатысу. Реформалық партияның Альбертадағы 26 федералды сайлау округінің әрқайсысы кандидаттардың аттарын ұсыну үшін 10 дауыс беруге құқылы делегаттарды жіберуге болатын, 1989 жылдың 28 тамызында Ред-Дирде номинациялық жиын өткізу жоспарланды. Бұл Реформалық партия үшін үлкен жетістік болды, себебі 26 округтің көпшілігі мүмкіндігінше 10 үміткерді жіберді. Зейнеткер генерал-лейтенант Стэн Уотерс федералдық шығындардың бақылаусыз өсуін сынап, Сенаттағы мақсатының «Оттавадағы әрбір саясаткердің санасына «Шығындарды қысқар!» деген сөздерді қадау» екенін мәлімдеді. Уотерс Реформалық партияның бірінші кезеңде Эдмонтон қалалық әкімі Роберт Мэтисонды және Калгари заңгерлері Мюррей Смит пен Виктор Бурсталды жеңіп, номинацияны ұтып алды. Реформалық партия жақсы ұйымдастырылған, Диана Аблончи, Джим Денис және Престон Мэннинг науқанды басқарды, ал партияның Сенатқа кандидат сайлауына бөлген бюджеті 250 000 доллардан асып, 80 000 доллары телеарнада жарнамалауға арналды. Бұл күш-жігердің нәтижесінде Реформалық партияның үміткері Уотерс Альбертаның ауылдық аймақтарында және Калгарида көпшілік дауыс алды, ал Эдмонтонда екінші орынға шықты. Летбридж университетінің саясаттанушысы Фарон Эллис 1989 жылғы Сенатқа кандидат сайлауының 1993 жылғы жалпы Канада сайлауы алдында Реформалық партияның беделін арттырғанын айтады. Альбертаның Прогрессивті консервативтік қауымдастығы үш үміткерді ұсынды, олар партияның номинациясы үшін күресті: бұрынғы Бас прокурор Марвин Мур, «Үш E Сенаты» науқанының белсендісі Берт Браун және Брайан Хайдекер. Номинациялық конференция 16 қыркүйекке жоспарланған, ал Мур 10 000 партия мүшесі дауыс бергенде Браунды қолдап, сайлаудан бас тартты. Браунның үміткерлігіне Канаданың Прогрессивті консервативтік партиясының депутаттары Альберталықтарды сайлауға қатыспауға шақырды. Сонымен қатар, Браунның танымалдығы Малрони үкіметінің тауарлар мен қызметтер салығын енгізу процесімен байланысты консервативті көзқарастарынан зардап шекті. Альбертаның Либералдық партиясы Билл Кодты қыркүйек айының ортасында кандидат ретінде бекітті, өйткені қазіргі заң шығарушы Николас Тейлор номинацияға қатысудан бас тартты, бұл оның заң шығарушы органнан кетуін қажет ететін еді. Код өзін «күшті орталық үкіметтің» маңыздылығын көретін, бірақ «өңірлер де күшті болуы керек» деп санайтын орталықшыл деп сипаттады. Гетти Малронидің сөздеріне жауап ретінде Премьер-министрге Уотерс есімді бір ғана тізімді ұсынатынын мәлімдеді. Малрони мен Геттидің Уотерсті Сенатқа тағайындау туралы келісімінде Альбертада кем дегенде бес жыл бойы Сенатқа кандидат сайлауын өткізбеу туралы уәде берілді және жаңадан құрылған комиссия Сенат реформасын зерттеуге кіріседі. Бұл келісім Альберта сенаторы Марта Билиштің 1990 жылдың қазан айында міндетті зейнеткерлік жасына жететініне қарамастан жасалды. Малрони комиссия Сенат реформасы туралы зерттеуін аяқтағанға дейін Канадада тағы бір сайланған сенаторды тағайындамайтынын мәлімдеді. Бұл тағайындау оппозициялық партиялар тарапынан, оның ішінде Жаңа демократиялық партияның депутаты Росс Харви (Эдмонтон шығысы) және Либералдық сенатор Джойс Фейрберн тарапынан құпталып, бұл еркін және әділ түрде сайланған алғашқы сенатор болды. Уотерсті тағайындағаннан кейін Малрони Альбертадан тағы екі сенаторды тағайындады, олардың екеуі де Сенатқа кандидат сайлауына қатыспады. 1990 жылдың 27 қыркүйегінде 75 жасқа толған Марта Билиштің орнына Уолтер Патрик Твинн тағайындалды. Рон Гиттер 1993 жылдың 25 наурызында Уотерс қайтыс болғаннан кейін оның орнына тағайындалды. Премьер-министр Жан Кретьен 1998 жылғы Альберта Сенатының кандидат сайлауына дейін Альбертадан төрт сенаторды тағайындады, соның ішінде Николас Тейлор 1996 жылдың 7 наурызында, Жан Форест 1996 жылдың 17 мамырында, Тельма Шалифукс 1997 жылдың 26 қарашасында және Дуглас Рош. Рош, бұрынғы Прогрессивті консервативтік партияның депутаты, 1998 жылдың 17 қыркүйегінде, Альберта Сенатының 1998 жылғы кандидат сайлауына бір ай қалғанда Сенатқа тағайындалды. Бұрынғы премьер-министр Джо Кларк бұл тағайындауды «цинизмге толы, қауқыпты және дұрыс емес» деп сынады. Клейн Кретьенді де сынға алып, «осы елдің премьер-министрі демократия әдемі әзіл екенін айтуда» деді.

The Reform Party of Canada was eager to participate in the Senate nominee election, and federal party leaders created the Reform Party of Alberta in 1989 with the purpose of participating in the Senate nominee election, and not the Alberta general elections. A nomination meeting was scheduled in Red Deer for August 28, 1989 with each of the 26 federal constituency associations of the Reform Party in Alberta eligible to send 10 voting delegates to suggest names of candidates. The nomination was a major success for the Reform Party as a majority of the 26 constituency associations sent the maximum of 10 candidates. Retired Lieutenant general Stan Waters gave a passionate speech criticizing out of control federal spending and announced his goal in the Senate would be to "carve into the hearts of every Ottawa politician the words 'Cut Spending'". Waters won the Reform Party nomination on the first ballot, defeating Edmonton Alderman Robert Matheson and Calgary lawyers Murray Smith and Victor Burstall. The Reform Party was well organized with Diane Ablonczy, Jim Denis and Preston Manning guiding the campaign, and the party budgeting for the Senate nominee election exceeded $250,000, with $80,000 destined for television advertising. The results of this effort were the Reform Party candidate Waters receiving a majority of the votes in rural Alberta and Calgary, and finishing second in Edmonton. University of Lethbridge political scientist Faron Ellis credits the 1989 Senate nominee election with lending creditability to the upstart Reform Party prior to the 1993 Canadian general election. The Progressive Conservative Association of Alberta had three candidates contest the party's nomination, former Solicitor General Marvin Moore, Triple E Senate campaigner Bert Brown and Brian Heidecker. The nomination convention was scheduled for September 16, and Moore dropped out to support Brown who won the nomination when 10,000 party members voted. Brown's candidacy was undermined by Progressive Conservative Party of Canada Members of Parliament urging Albertans not to participate in the election. Furthermore, Brown's popularity was hurt through his conservative association with Mulroney's government which was in the process of introducing the Goods and services tax. The Liberal Party of Alberta saw Bill Code acclaimed as the candidate in mid September when sitting MLA Nicholas Taylor declined to contest the nomination, which would have required him to resign from the Legislature. Code described himself as centralist who saw the importance of a "strong central government" but also believed "regions should be strong". Getty responded to the comments by Mulroney by stating he would provide a list to the Prime Minister with a single name, Waters. The agreement struck between Mulroney and Getty to appoint Waters to the Senate included a promise that Alberta would not hold another Senate nominee election for at least five years, and a newly established commission would study Senate reform. This agreement was despite the fact Alberta Senator Martha Bielish was set to hit mandatory retirement age in October 1990. Mulroney stated he would not appoint another elected Senator in Canada until after the commission had completed its study on Senate reform. The appointment was celebrated by opposition parties including New Democratic MP Ross Harvey (Edmonton East), and Liberal Senator Joyce Fairbairn as the first Senator elected in a free and fair manner. After appointing Waters, Mulroney went on to appoint two more Senators from Alberta, neither of which participated in the Senate nominee election. Walter Patrick Twinn was appointed September 27, 1990 to replace Martha Bielish who retired at the age of 75. Ron Ghitter was appointed on March 25, 1993, to replace Waters after his death. Prime Minister Jean Chrétien appointed four Senators from Alberta prior to the 1998 Alberta Senate nominee election, including Nicholas Taylor on March 7, 1996, Jean Forest on May 17, 1996, Thelma Chalifoux on November 26, 1997, and Douglas Roche. Roche, a former Member of Parliament for the Progressive Conservative Party was appointed to the Senate on September 17, 1998, one month before the 1998 Alberta Senate nominee election was held. Former Prime Minister Joe Clark criticized the appointment as a "cynical, provocative and wrong". Klein went on to criticize Chrétien stating "the prime minister of this country is saying that democracy is a joke".