Кіріспе
Адаптивті қоршаған ортаны бағалау және басқару (АҚҚБ)
Адаптивті басқару, сондай-ақ адаптивті ресурстарды басқару немесе адаптивті қоршаған ортаны бағалау және басқару деп те аталады, – бұл белгісіздік жағдайында сенімді шешімдер қабылдаудың құрылымдық, итеративті процесі. Оның мақсаты – жүйе мониторингі арқылы уақыт өте келе белгісіздікті азайту. Осылайша, шешім қабылдау бір немесе бірнеше ресурстарды басқару мақсаттарына бірден қол жеткізеді және пассивті немесе белсенді түрде болашақ басқаруды жақсарту үшін қажетті ақпаратты жинақтайды. Адаптивті басқару – бұл жүйені өзгерту ғана емес, сонымен қатар оны зерттеу үшін қолданылатын құрал. Адаптивті басқару оқу процесіне негізделгендіктен, ол басқарудың ұзақ мерзімді нәтижелерін жақсартады. Адаптивті басқару тәсілін қолданудағы қиындық – болашақта басқаруды жақсарту үшін білім алу мен қазіргі білімге негізделген қысқа мерзімді нәтижеге қол жеткізу арасында дұрыс тепе-теңдікті табуда. Бұл тәсіл соңғы уақытта халықаралық даму бағдарламаларын іске асыруда қолданылып келеді.
Тарих
Адаптивті басқару әдістерін қолданудың бастауы ежелгі өркениеттердегі халықтарға барып тығады. Мысалы, Микронезияның Яп халқы мыңдаған жылдар бойы ресурстардың жетіспеушілігіне қарамастан, жоғары халық тығыздығын сақтау үшін адаптивті басқару әдістерін қолданып келеді (Falanruw 1984). Осы әдістерді пайдалану арқылы Яп халқы өз ортасын өзгертіп, мысалы, жағалаудағы мангр ойпаңдарын және теңіз шөптерін балық аулауды және термитке төзімді ағаштарды өсіру үшін жасады (Stankey and Shinder 1997). Адаптивті басқару тұжырымдамасының тамыры Фредерик Тейлордың 1900 жылдардың басында дамытқан ғылыми басқару идеяларына жетеді (Haber 1964). "Адаптивті басқару" термині табиғи ресурстарды басқару семинарларында, шешім қабылдаушылар, менеджерлер және ғалымдар негізгі болжамдар мен белгісіздіктерді анықтау үшін модельдеуді пайдаланған кезде қалыптасты (Bormann et al. 1999). Британ Колумбия университетінің екі экологы, К. С. Холлинг
Two ecologists at The University of British Columbia, C. S. Holling
Adaptive management in a conservation project and program context can trace its roots back to at least the early 1990s, with the establishment of the Biodiversity Support Program (BSP) in 1989. BSP was a USAID funded consortium of WWF The Nature Conservancy (TNC), and World Resources Institute (WRI). Its Analysis and Adaptive Management Program sought to understand the conditions under which certain conservation strategies were most effective and to identify lessons learned across conservation projects. When BSP ended in 2001, TNC and Foundations of Success (FOS, a non profit which grew out of BSP) continued to actively work in promoting adaptive management for conservation projects and programs. The approaches used included Conservation by Design (TNC) and Measures of Success (FOS). In 2004, the Conservation Measures Partnership (CMP) – which includes several former BSP members – developed a common set of standards and guidelines for applying adaptive management to conservation projects and programs.
Қорғау жобалары мен бағдарламалары аясындағы адаптивті басқарудың тамыры кем дегенде 1990 жылдардың басына, 1989 жылы Биологиялық әртүрлілікті қолдау бағдарламасының (ББП) құрылуына дейін жетеді. ББП – USAID қаржыландырған WWF, The Nature Conservancy (TNC) және World Resources Institute (WRI) консорциумы. Оның талдау және адаптивті басқару бағдарламасы, қандай консервациялық стратегиялардың тиімді екенін түсінуге және консервациялық жобалардан алынған тәжірибелерді анықтауға бағытталған. 2001 жылы ББП аяқталғаннан кейін, TNC және Foundation of Success (FOS, ББП-ден өркендеген коммерциялық емес ұйым) консервациялық жобалар мен бағдарламалар үшін адаптивті басқаруды ілгерілету бойынша белсенді жұмысын жалғастырды. Қолданылған тәсілдерге Conservation by Design (TNC) және Measures of Success (FOS) кірді. 2004 жылы Conservation Measures Partnership (CMP) – ББП-нің бірнеше бұрынғы мүшелерін қамтитын – консервациялық жобалар мен бағдарламаларға адаптивті басқаруды қолдану үшін стандарттар мен нұсқаулардың бірыңғай жиынтығын әзірледі.
Two ecologists at The University of British Columbia, C. S. Holling
Adaptive management in a conservation project and program context can trace its roots back to at least the early 1990s, with the establishment of the Biodiversity Support Program (BSP) in 1989. BSP was a USAID funded consortium of WWF The Nature Conservancy (TNC), and World Resources Institute (WRI). Its Analysis and Adaptive Management Program sought to understand the conditions under which certain conservation strategies were most effective and to identify lessons learned across conservation projects. When BSP ended in 2001, TNC and Foundations of Success (FOS, a non profit which grew out of BSP) continued to actively work in promoting adaptive management for conservation projects and programs. The approaches used included Conservation by Design (TNC) and Measures of Success (FOS). In 2004, the Conservation Measures Partnership (CMP) – which includes several former BSP members – developed a common set of standards and guidelines for applying adaptive management to conservation projects and programs.
Қоршаған ортаны қорғау іс-әрекеттерінде қолдану
Адаптивті басқаруды табиғатты қорғау немесе экожүйелерді басқару жобасында қолдану – жобаны/бағдарламаны жобалау, басқару және мониторингті жүйелі түрде үйлестіріп, болжамдарды тексеру арқылы бейімделу және үйренуді қамтиды. Қоршаған ортадағы практикада адаптивті басқарудың үш құралы бар:
Болжамдарды тексеру – қажетті нәтижеге жету үшін әртүрлі әрекеттерді жүйелі түрде сынау. Алайда, бұл кездейсоқ сынақ пен қателік процесі емес. Керісінше, ол белгілі бір орын туралы білімді қолданып, ең жақсы стратегияны таңдау, осы стратегияның қалай жұмыс істейтінін болжау және болжамдардың дұрыс екенін анықтау үшін мониторинг деректерін жинауды қамтиды. Бейімделу – мониторинг пен жобалық тәжірибе арқылы алынған жаңа немесе өзгеше ақпаратқа жауап беру үшін болжамдар мен шараларды өзгерту. Оқу – команданың жоспарлау және іске асыру процестерін, оның жетістіктерін және сәтсіздіктерін нақты құжаттау, сондай-ақ табиғатты қорғау саласындағы қауымдастықтың білімін арттыру. Бұл білім табиғатты қорғау мамандарына жобаларды жақсырақ жобалауға және басқаруға, сондай-ақ басқалар кездестірген қауіптерден сақтануға мүмкіндік береді. Басқарылатын жүйе туралы білім тек басқару шешімдері қайталанатын жағдайларда ғана пайдалы.