Кіріспе
Уэльстегі ұлтшылдық (Cenedlaetholdeb Cymreig) Уэльстік мәдениеттің ерекшелігін бағалап, оны атап өтеді және Уэльсті ұлт немесе ел ретінде мойындайды. Уэльстік ұлтшылдыққа Уэльстің одан әрі автономия алуын немесе өзін-өзі анықтау құқығын талап ету де кіруі мүмкін, бұл Уэльстің өзін-өзі басқаруын, яғни Сенаттың өкілеттіктерін кеңейтуді немесе Уэльстің толық тәуелсіздігін қамтиды.
Welsh nationalism (Cenedlaetholdeb Cymreig) emphasises and celebrates the distinctiveness of Welsh culture and Wales as a nation or country. Welsh nationalism may also include calls for further autonomy or self determination, which includes Welsh devolution, meaning increased powers for the Senedd, or full Welsh independence.
Уэльстегі ағылшын билігі
Англо-нормандық жаулап алудан бұрын, Уэльс тарихының көп бөлігінде бірнеше патшалықтарға бөлінген. Кейде Хайвел Дда, Груффуд ап Лливелин және Родри Ұлы сияқты билеушілер көптеген патшалықтарды біріктіре алды, бірақ олардың жерлері қайтыс болған соң бөлініп кетті. Үш жыл өткен соң нормандар басып кірді және Уэльстің көп бөлігін қысқа мерзімге бақылауға алды, бірақ 1100 жылға қарай Уэльстің англо-нормандық бақылауы төменгі Гвент, Гламорган, Говер және Пемброк аймақтарымен шектелді. Бұл аймақтар англо-нормандықтардың қоныстандыруына ұшырады, ал Уэльс князьдері мен англо-норманды барондарының арасындағы даулы шекара аймағы Уэльс маркалары деп аталды. Англия мен нормандардың шабуылдары патшалықтар арасындағы жіктерді күшейтті. 12 ғасырда Норман королі Генрих II Англияның ең күшті үш Уэльс патшалығы – Гвинед, Поуис және Дехьюбарт арасындағы келіспеушіліктерді пайдаланып, Уэльсте үлкен табыстарға қол жеткізді. Ол 1157 жылы Поуистің Мадог ап Маредуддпен одақтасып, жеңіске жетті және осы одақты Оуэйн Гвинедті жеңу үшін пайдаланды. Содан кейін ол 1171 жылы оған бағынған Дехьюбарттан Рис ап Груффидтке қарсы шықты, осылайша Уэльстің көп бөлігін Генрихтің Анжу империясына бағындырды. Басып алу кезінде Уэльсте ағылшын билігіне қарсы көптеген көтерілістер болды. Соңғы және ең маңызды көтеріліс – 1400–1415 жылдардағы Глиндвр көтерілісі, ол қысқа мерзімге тәуелсіздікті қалпына келтірді. Оуэйн Глиндвр 1404 жылы Макинллетте алғашқы Уэльс парламентін (Сенед) өткізді, онда ол Уэльс князі деп жарияланды, ал 1405 жылы Харлехта екінші парламент өткізді. Глиндвр көтерілісінің жеңілісінен және тәуелсіздіктің қысқа мерзімінен кейін, Уэльстің заң шығарушы органы 1999 жылға дейін Уэльстің Ұлттық жиналысы ретінде қайта құрылған жоқ; ол 2020 жылы «Senedd Cymru / Уэльс Парламенті» деп аталды. 16 ғасырда Тюдорлар әулетінің королі Генрих VIII (Уэльс тегіндегі патшалық үй) ағылшын парламентімен бірге Уэльстегі заңдарды қабылдады, бұл заңдар «Одақ актілері» деп те аталады, және Уэльсті Англия Корольдігіне толыққанды қосты. Бұл демократиялық заман емес еді, сондықтан бұл заңдар демократиялық мандатсыз қабылданды. Дегенмен, олардың салдары Уэльстің құқықтық жүйесін жою және Уэльсті ағылшын құқықтық жүйесіне біріктіру болды. Бұл актілер Уэльске Вестминстер парламентінде саяси өкілдік беруге де мүмкіндік берді. Уэльсте Пресвитериан шіркеуінің құрылуымен, конформизм жеңіске жетті және шіркеудегі консервативті дауыстардың көпшілігі баптистер мен конгрегационалистердің ескі қарсылық білдіретін шіркеулеріндегі радикалды және либералды дауыстармен бірікті. Бұл радикализмді Ланнеллидегі конгрегационалист пастор Дэвид Рис мысалға келтірді, ол 1835 жылдан 1865 жылға дейін «Y Diwygiwr» (Реформатор) радикалды журналын редакциялады. Бірақ ол жалғыз дауыс емес еді: Уильям Рис (Гвилим Хираэтог деп те аталады) 1843 жылы радикалды «Yr Amserau» (The Times) газетін құрды, ал сол жылы Сэмюэл Робертс тағы бір радикалды журналды – «Y Cronicl» (The Chronicle) құрды. Екеуі де конгрегационалист пасторлары еді.
Көк кітаптардың сатқындығы
Уэльс ұлтшылдары 1847 жылы Уэльстегі білім берудің жай-күйін зерттеу комиссарларының баяндамаларына наразылық білдірді. Бұл баяндамалар көк мұқабамен шығарылғандықтан, «Көк кітаптардың сатқындығы» (Brad y Llyfrau Gleision) деп қысымға ұшырады. Олар Уэльстегі білім беру жүйесінің өте нашар күйде екенін анықтады; уэльс тілін және нонконформистік дінді айыптады. Комиссарлардың баяндамасы уэльс тілінде сөйлейтіндерді жабайы және адалсыз деп сипаттауымен әйгілі болды. Ральф Линген 1846 жылғы «Көк кітаптарға» жауапты болды. Ал, 1848 мен 1865 жылдар аралығында Уэльстегі шіркеу мектептерінің инспекторы болған пастор Генри Лонгвиль Джонс, Линген басқаратын білім беру департаментіне бағынуға қарсы күресті. Джонстың баяндамалары екі тілді білім беруді қолдады және көптеген шіркеу мектептерінің жұмысын жоғары бағалады. Олар Уайтхоллда сынға ұшырады. Джонс Англикандық дініне және көптеген білікті мұғалімдерді сынағаны үшін Уэльсте толық қолдау таба алмады.
Cymru Fydd (Қырым фиді)
Дэвид Ллойд Джордж – Уэльс үкіметін құру және «күшті уэльстік ұлттық сананы» қалыптастыру мақсатымен құрылған Cymru Fydd ұйымының негізгі басшыларының бірі болды. Осы себепті Ллойд Джордж британ саясатындағы радикалды тұлға ретінде танылып, уэльстік ұлтшылдық пен ұлттық сананың қайта жандануымен байланысты болды. 1880 жылы ол: «Уэльстің өз істерін өзі басқару құқықтарына ие болу уақыты келмеді ме?» – деген сөзді айтқан. Тарихшы Эмир Прайс оны «Уэльстің өзін-өзі басқару жүйесінің алғашқы құрылтайшысы және оның ең белгілі жақтаушысы», сондай-ақ «Уэльс халқы үшін қуатты парламент құрудың алғашқы жақтаушысы» деп атады. Ллойд Джордж Парнеллдің ирландиялық парламенттік партиясы үлгісіндегі жеке Уэльс ұлттық партиясын құруға да белсенді түрде тырысты, сонымен қатар Солтүстік және Оңтүстік Уэльс либералдық федерацияларын Cymru Fydd-пен біріктіріп, Уэльс ұлттық либералдық федерациясын құруға ұмтылды. Cymru Fydd қозғалысы 1896 жылы Дэвид Альфред Томас сияқты либералдық өкілдер арасындағы жеке бәсекелестік пен келіспеушіліктердің нәтижесінде тарап кетті.
Индустриалды кезең
Радикализмнің өсуі және Уэльстің өмірінің біртіндеп саясаттануы Уэльстік ұлтшылдықты қолдау үшін жеке саяси құрал құруға ешқандай сәтті әрекетке әкелмеді. Уэльстегі өнеркәсіптік революция патриоттық қозғалыстарға бастама бергенімен, ағылшын тілінің ықпалы Уэльсте сақталып, тіл мен Уэльстік ұлтшылдыққа теріс әсер етті. Ағылшын тілі Уэльстің жалғыз ресми тілі болып қала берді және прогрестің тілі ретінде қарастырылды. Уэльстің көмір шахталарында жұмыс істеу үшін көптеген ағылшын мигранттары келді, сондай-ақ теміржолдардың дамуына байланысты ағылшын тілінің басқа да ықпалдары Уэльске тарады. Жаңа индустрияланған әлемде тиімді және прогрессивті тіл деп есептелген ағылшын тілінің пайдасына көптеген адамдар Уэльс тілін қалдырды. 1911 жылғы халық санауы көрсеткендей, кейбіреулер Уэльс тілі мен мәдениетін келер ұрпаққа беруден бас тартып, ағылшын тіліндегі өмір салтына енуге шешім қабылдады, осылайша мансаптары мен кеңірек қоғамда қабылданулары арқылы өмірде сәтті болу мүмкіндіктерін арттырды. 2000 жылдан бері алғаш рет Уэльс тілі Уэльсте азшылық тіліне айналды, халықтың бар болғаны 43,5% осы тілде сөйлейді. Оңтүстік Уэльстің көмір өнеркәсібі ағылшын өнеркәсібімен біріктірілген экономикалық қысымның нәтижесінде Уэльстік ұлтшылдық әлсіреген. Жалпы алғанда, ұлтшылдық саяси белсенділерге емес, тарихшыларға тән болды.
21 ғасыр
2007 жылғы BBC Wales Newsnight сауалнамасы бойынша, сауалнамаға қатысқан Уэльс халқының 20% Уэльстің Ұлыбританиядан тәуелсіз болуын қолдады. Ұлыбританияның жаңа туын жасау немесе Уэльстің бейнесі қосылған Юнион Джек дизайнын өзгерту туралы ұсыныстар түсті. Қазіргі таңда Уэльс – Ұлыбританиядағы туында өкілдігі жоқ жалғыз ел. 2009 жылы Уэльс архиепискобы Барри Морган, Уэльс үшін "өзін-өзі анықтаудың жоғары деңгейін" талап етіп, сол кездегі Ассамблеяға толық заң шығару құқығын беру туралы бұрынғы шақыруын қайталады. 2015 жылдың қыркүйек айында YouGov жүргізген сауалнамаға сәйкес, Уэльс халқының 17% тәуелсіздікке дауыс беретінін көрсетті. Face for Business жүргізген тағы бір сауалнама қолдау деңгейі 28%-ға жете алатынын көрсетті. Бұл ICM Research компаниясының BBC үшін жүргізген екі сауалнамасымен қайшы болды, олар қолдау көрсеткіші 5% және 3% болатынын көрсеткен. 2016 жылғы Ұлыбританияның Еуропалық Одаққа қатысуы жөніндегі референдумда Уэльстегі сайлаушылар 52,5%-қа 47,5% арақатысымен "қалдыру" опциясын таңдады. 2016 жылдың 30 маусымы мен 4 шілдесі аралығында ITV Cymru Wales және Кардифф университетінің Уэльс басқару орталығы үшін жүргізілген Уэльс саяси барометрі сауалнамасы Brexit дауысынан кейін Уэльстің тәуелсіздігіне қолдаудың артып кеткенін көрсетті. "Егер Ұлыбританияның қалған бөлігі Еуропалық Одақтан шығып кетсе, ал Уэльс тәуелсіз ел болған жағдайда Еуропалық Одақтың құрамында қала алатын болса, Уэльсте тәуелсіз ел болу туралы референдум өткізілсе, сіз қалай дауыс берер едіңіз? Уэльс тәуелсіз ел болуы керек пе?" деген сұраққа берілген жауаптар: Иә: 28%, Жоқ: 53%, Дауыс бермеймін/Білмеймін: 20%. Белгісіз дауыс берушілерді есепке алмағанда, сауалнамаға қатысушылардың 35% тәуелсіздікке дауыс беретінін білдірді. 2022 жылы Даффид Иванның 1983 жылғы "Yma o Hyd" ("Әлі де осындамыз") атты наразылық әні Уэльс құрамасының әлем чемпионатындағы футбол командасының гимніне айналды. Бұл ән, сөзсіз, ұлттық ән, оның мәтіні Уэльс тарихындағы оқиғаларға сілтеме жасайды.
Негізгі белсенді партиялар мен қозғалыстар
YesCymru – Уэльстің тәуелсіздігі үшін партиялық емес саяси науқан. Ұйым 2014 жылдың жазында құрылды және 2016 жылдың 20 ақпанында Кардифф қаласында ресми түрде іске қосылды. Plaid Cymru – 1925 жылы құрылған Уэльс партиясы. Партияның құрылған сәттен бергі қағидалары: 1) Уэльстің өзін-өзі басқаруы, 2) Уэльстің мәдениетін, дәстүрлерін, тілін және экономикалық жағдайын сақтау, 3) өзін-өзі басқаратын Уэльс мемлекетінің Біріккен Ұлттар Ұйымына қатысуын қамтамасыз ету.
Ұлтшылдық
Уэльстегі басты ұлтшылдық конституциялық сипатта болды, ал Уэльсте 1939 жылға дейін және одан кейін уэльстік бейконформистердің бейбітшілікке ұмтылысы сақталды. 1952 жылы шағын республикалық қозғалыс, Y Gweriniaethwyr ("Республикалықтар"), зорлық-зомбылықты алғаш рет қолданды, Уэльстің орталық бөлігіндегі Клервен тоғанынан Бирмингемге баратын құбырды жарылуға тырысты, бірақ сәтті болмады. 1960 жылдары Триверин аңғарының суға батуына және 1969 жылы Уэльс принці Чарльздың тағына кигізілуіне қарсы екі қозғалыс құрылды: Mudiad Amddiffyn Cymru ("Уэльсті қорғау қозғалысы", сондай-ақ MAC деп те аталады) және Free Wales Army (FWA деп те аталады, уэльс тілінде Byddin Rhyddid Cymru). MAC Уэльс бойынша су құбырлары мен электр желілеріне көптеген бомбалық шабуылдар жасады. Тағына кигізілуге дейін MAC мүшелері деп саналатын Алвин Джонс пен Джордж Тейлор Абергелдегі әлеуметтік қамсыздандыру кеңсесінің алдына орналастырған бомба жарылып қаза тапты. 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдары өзін "Меибион Глиндур" ("Глиндурдың ұлдары") деп атаған ұйым Уэльс бойынша демалыс үйлеріне қарсы өртеу шабуылдары жасады. 1970 жылдары Уэльстің социалистік-республикалық армиясы құрылды. Олардың ағылшын тіліндегі ұраны ("Уэльс Республикасы үшін Уэльс армиясы") WAWR аббревиатурасын құрауы мүмкін, бұл "гваур" сөзінің грамматикалық түрі, уэльс тілінде "таң" дегенді білдіреді.
Ақпарат көздері/библиография
Клюз, Рой (1980), Бостандық туралы арман: М.А.К. және еркін Уэльс армиясының күресі. Талибонт: Y Lolfa. Батт Филип, Алан. Уэльс мәселесі: Уэльс саясатындағы ұлтшылдық, 1945–1970 (Уэльс университетінің баспасы, 1975). Дэвис, Джон (ред.) (1981), Cymru'n deffro: hanes y Blaid Genedlaethol, 1925–75. Талибонт: Y Lolfa. Plaid Cymru партиясының алғашқы елу жылдығының тарихына арналған мақалалар жинағы. Дэвис, Р. Р. (1997) Оуэйн Глин Дюрдың көтерілісі. (Oxford UP, 1997) Груффуд, Пирс. "Уэльсті қайта құру: ұлт құру және географиялық қиял, 1925–1950." Саяси география 14#3 (1995): 219–239. Джонс, Ричард Уин және Роджер Скалли. Уэльс «иә» дейді: өкілеттік беру және 2011 жылғы Уэльс референдумы (Уэльс университетінің баспасы, 2012). Морган, Кеннет О. Ұлттың қайта жаралуы: Уэльс, 1880–1980 (Clarendon Press, 1981). Морган, Кеннет О. "Уэльс ұлтшылдығы: тарихи тұрғыдан қарағанда." Қазіргі заманғы тарих журналы 6.1 (1971): 153–172. JSTOR. Морган, K. O. (1971), «Радикализм және ұлтшылдық». А. Дж. Родерик (ред.), Уэльс тарихы. II том: Қазіргі Уэльс, 193–200 бб. Llandybïe: Christopher Davies (Publishers) Ltd. Уин Томас, «Уэльстен қолды ұстама: Ұлттық сезім және соғысшылдық» (Gomer, 2013). Уильямс, Г. А., Уэльс қашан құрылды?: Уэльстер тарихы. Лондон. Black Raven Press. Хамфриз, Джон, «Тәуелсіздік жолындағы күресушілер: Уэльстің ұмытылған соғысы, 1963–1993», Кардифф, Уэльс университетінің баспасы.
Morgan, K. O. (1971), 'Radicalism and nationalism'. In A. J. Roderick (Ed. ), Wales through the ages. Vol II: Modern Wales, pp. 193–200. Llandybïe: Christopher Davies (Publishers) Ltd. Wyn Thomas, 'Hands Off Wales: Nationhood and Militancy (Gomer, 2013). Williams, G. A, When Was Wales? : A History of the Welsh. London. Black Raven Press,
Humphries, John, "Freedom Fighters: Wales' forgotten war, 1963–1993," Cardiff, University of Wales Press, .