Кіріспе

Қытай медицинасындағы өмірлік энергия жолы – дәстүрлі қытай медицинасындағы ұғым. Мердиан жүйесі (сонымен қатар арна желісі деп аталады) – дәстүрлі қытай медицинасының (ТҚМ) тұжырымдамасы, меридиандар "ци" (ch'i) деп аталатын өмірлік энергия ағатын жолдар екенін көрсетеді. Олардың болуын жақтаушылар ғылыми тұрғыда қалай жұмыс істейтіні немесе оларды қалай тексеруге болатыны туралы бір келісімге келген жоқ.

Тарих

Мердиандар тұжырымдамасы алғаш рет Хан дәуірі Чанша патшалығының Мавангдуи және Чжанцзяшан қабірлерінен табылған екі еңбекте кездеседі: «Он бір аяқ және қол арналарының күйдіру каноны» (Зуби Шии Маи Цзюцзинь) және «Он бір Инь және Ян арналарының күйдіру каноны» (Йиньян Шии Маи Цзюцзинь). Бұл мәтіндерде меридиандарды jīngmài емес, mài (lang=zh) деп атаған.

Негізгі түсініктер

Мердиан желісі әдетте екі санатқа бөлінеді: jingmai (經脈) немесе меридиан арналары және luomai (絡脈) немесе байланысты кемелер (кейде "көлденең тамырлар" деп аталады). Цзинмай 12 иіндік-бұлшықеттік меридианды, 12 дивергенттік меридианды, 12 негізгі меридианды, сегіз ерекше тамырды және Хуато каналын қамтиды – бұл көлденең орналасқан нүктелердің жиынтығы, ашқан оны ежелгі дәрігер Хуа Туо. Көлденең тамырлар 12 негізгі меридианды әртүрлі тәсілдермен байланыстыратын 15 ірі артерияны қамтиды, сондай-ақ олардың ішкі мүшелермен (Zung Fu 臟腑) және басқа да ішкі құрылымдармен өзара әрекеттесуін қамтиды. Көлденең тамырлар жүйесіне сонымен қатар капиллярға ұқсас тамырлардың кең тармақталған желісі кіреді, олар бүкіл денеге таралады, әсіресе 12 тері аймағында және негізгі меридиандардың әрбір нүктесінен шығады. Әрбір меридиандағы ерекше нүктелердің санын есептегенде, барлығы 361-ге жетеді, бұл ай күнтізбесі бойынша бір жылдағы күндер санымен сәйкес келеді. Бірақ бұл әдіс акупунктуралық нүктелердің көпшілігі көлденең орналасқан екенін ескермейді, сондықтан нақты саны 670-ке жетеді. Шамамен 400 акупунктуралық нүкте бар (көлденең нүктелерді екі рет санамай), олардың көпшілігі 20 негізгі жол бойында орналасқан (яғни 12 негізгі және сегіз ерекше арна). Дегенмен, біздің заманымыздың екінші ғасырына қарай Қытайда 649 акупунктуралық нүкте танылды (көлденең нүктелерді екі рет санау арқылы есептелген). "12 негізгі меридиан" бар, мұнда әрбір меридиан қуыс немесе толыққанды ағзаға сәйкес келеді, онымен өзара әрекеттеседі және белгілі бір аяқ-қолға дейін созылады. Сонымен қатар "Сегіз ерекше арна" бар, олардың екеуінің өз нүктелері бар, ал қалғандары басқа арналардағы нүктелерді байланыстырады.

Мердиан теориясының ғылыми көрінісі

Ғалымдар олардың бар екеніне ешқандай дәлел таппады. Қытай медицинасының тарихшысы Пол Уншульд былай дейді: «Қытай медицинасының ешбір тұжырымдамасында нақты физикалық мағынада немесе тіпті қарапайым мағынада «энергия» ұғымына ешқандай дәлел жоқ». Дәстүрлі қытай медицинасының жақтаушыларының кейбіреулері меридиандар электрлік өткізгіштер ретінде жұмыс істейді деп санайды, себебі меридиандар арқылы өтетін токтың электрлік кедергісі денедегі басқа аймақтарға қарағанда төмен. 2008 жылғы зерттеулердің шолуында зерттеулердің сапасы нашар екені және олар бұл талаптарды қолдамайтыны анықталды. Примо тамыр жүйесін қолдайтындар көптеген сүтқоректілерде табылған өте жіңішке (30 мкм-ден кішкентай) құбырлар меридиандық жүйенің айтылған әсерлерін түсіндіруге көмектесетін фактор болуы мүмкін деп болжайды. Скептиктер қозғалысына қатысқан невролог Стивен Новелла: «Меридиандардың бар екеніне ешқандай дәлел жоқ. Қайталауға тиіс болсам да, олар эфир, флогистон, Бигфут және бір мүйізді ат сияқты ойдан шығарылған және құрастырылған нәрселер» дейді. Денсаулық сақтау саласындағы алаяқтыққа қарсы ұлттық кеңес «меридиандар – ойдағы ғана нәрсе, олардың орналасуы ішкі органдармен байланысты емес, сондықтан адам анатомиясымен де байланысты емес» деген қорытындыға келді.