Роджер Холлис: Директор MI5 және Күдіктер шеңбері

Кіріспе

Британдық барлау қызметі, МИ5 бас директоры

Сэр Роджер Генри Холлис (2 желтоқсан 1905 – 26 қазан 1973) – 1938 жылдан 1965 жылға дейін МИ5 қызметінде болған британдық барлау офицері. Ол 1956 жылдан 1965 жылға дейін МИ5 бас директоры болды. Кейбір комментаторлар, оның ішінде журналист Чэпман Пинчер және барлау офицері Питер Райт, Холлис советтік агент болған деген пікірді айтты. Кембридж тарихшысы Кристофер Эндрю өзінің "The Defence of the Realm: The Authorized History of MI5" (2009) кітабында бұл теорияны жоққа шығарады. Үкіметтің ресми позициясы, алғаш рет Маргарет Тэтчер мәлімдегендей, Холлис сатқын екенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ.

Балалық шағы, отбасы және білімі

Холлистің әкесі, құрметті Джордж Холлис, Таунтон епископы болған. Оның анасы Уэллс соборының канонының қызы болған. Холлис Бристольдегі Клифтон колледжінде білім алған. 1924 жылдан 1926 жылдың көктеміне дейін Оксфордтың Вурчестер колледжінде ағылшын тілін оқыды, бірақ диплом алмай кетіп қалды.

Кәсіби мансап

1926 жылдың көктемінен 1927 жылға дейін ол Лондондағы Standard Chartered Bank-та кеңсе қызметкері болды. 1927 жылдың басында ол Гонконгқа тәуелсіз журналист ретінде барып, содан кейін Шанхайға көшті. 1928 жылдың 1 сәуірінен бастап ол British American Tobacco компаниясында жұмыс істеді. 1930 жылы Пекинге ауыстырылды. 1938 жылдың маусым айында ол MI5 F бөліміне (Қарсы бүлік) қосылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бомбалау қаупіне байланысты MI5-тің көптеген бөлімдері, соның ішінде F бөлімі Лондоннан Оксфордширдегі Бленхайм сарайына көшірілді. 1953 жылдан 1956 жылға дейін Холлис Дик Уайттың MI5 бас директорының орынбасары болды, 1956 жылы Уайттың орнын басып, 1965 жылы зейнетке шыққанға дейін сол қызметте қалды.

Өмірінде

Ким Филби 1963 жылы Бейруттен Мәскеуге қашқаннан кейін Холлис оны тұтқындауға дайын екенін ескерткен деген қауесет тарады. Холлис премьер-министр Харольд Макмилланның консервативтік үкіметіндегі соғыс хатшысы Джон Профумоны, оның Стивен Уордпен достығы және Уордтың Профумоға таныстырған әнші Кристин Килермен қарым-қатынасы арқылы совет шпиондық желісіне қатысуы мүмкін екенін ескертпегені үшін сынады. Осы кезеңде, 1960 жылдардың басында, совет теңіз атташесі Евгений Иванов та Килермен байланыста болды және Килер арқылы Профумодан Батыс Германиядағы ядролық қаруды орнату жоспарларының күнін білуге тырысты. Профумо 1963 жылдың ортасында отставкаға кетіп, осы оқиға лейбористер партиясының 1964 жылғы қазан айындағы жалпы сайлауда жеңіске жеткеніне ықпал етті. 1950-1960 жылдары МИ5 жүргізген көптеген операциялар советтік тарапқа хабар берілген сияқты сәтсіз аяқталды. Көптеген сәтсіздіктер Филби, Гай Берджесс және Энтони Блант сияқты өздерін мойындаған немесе дезертирлік жасаған агенттердің әрекеттеріне байланысты деп айтылса да, бұл үш агенттің құпия ақпаратқа қолжетімділігінен кейін де бірқатар сәтсіздіктер орын алды. МИ5-тің кейбір қызметкерлері советтік тараптың ұйымның жоғары лауазымды агентіне ие болғанына сенді. Питер Райт, Артур С. Мартин, Джейн Сисмор және басқалар Холлис немесе оның орынбасары Грэм Митчелл ғана жауапты болуы мүмкін деп санады және ақырында MI6 директоры Дик Уайтке күдіктерін білдірді. Уайт Мартинге Митчеллдің күдікті екенін Холлиске хабарлауды тапсырды, ал Холлис Мартинге (зерттеуден кейін) Митчеллді қадағалауды ұсынып, осылайша екеуін де бақылауға алуға тырысты. Автор Найджел Уэст бұл Митчелл мен Холлис екеуін де бақылау үшін жасалған әдейі амал екенін айтады. Мартин Холлистің тергеуге қатысты көзқарасына наразы болып, ашық сөйлегендіктен Холлис оны екі аптаға жұмыстан шеттетуге мәжбүр болды, ал іс Райтқа жүктелді. Тергеудің көп бөлігі сол кезде Энтони Блантпен сұхбаттасуларға арналды, ал Райт Мартин жұмыстан қайтқаннан кейін Бланттан көптеген жазба дәлелдер жинады. 1964 жылдан кейін Блант екі жақты агент екенін мойындады және қудалаудан қорғалды. Соңында операция аяқталды. Холлис зейнеткерлікке шыққаннан кейін күдік Митчеллден Холлиске ауысты. Жаңа директор Мартин Фурнивал Джонс Холлиске қатысты тергеуді бастаудан бас тартты. "Моль аңдымасы" (3-тарау, 45-бет) FLUENCY атты тергеу тобы ешқандай қорытындыға келмей таратылғанын атап өтті. "Таймс" Пинчердің қайтысы туралы хабарламасында журналистің "Холлисиенсис паранойясы" теориясын жоққа шығарды және Холлис совет шпионы болмағанын нақтылады. Фурнивал Джонс басшылығымен МИ5 жоғары лауазымды қызметкерлері Холлис ісіне қатысты наразылықтарын білдірді. Холлис шақырылып, айыптауларды жоюға рұқсат берілді. Директор болғандықтан Холлис тергеу және тексеру процедураларын білген. Ол барлық айыптауларды жоққа шығарды және сабырлы болды. Мартин, Райт және команда МИ5 немесе MI6-дағы ешкімді Холлис туралы дұрыс екеніне көндіре алмады. Райт 1976 жылғы қаңтарда 60 жасқа толған соң зейнеткерлікке шықты және өзінің айтуынша, 30 жылдық қызметі үшін зейнетақыдан бас тартуына қатты ашуланды. Ол Тасманияға (Австралия) көшіп, МИ5-тегі жұмысы туралы есеп жазды. Маргарет Тэтчер үкіметі "Шпионның құпиясы" кітабының жариялануын және таралуын тоқтатуға тырысқанына қарамастан, ол 1987 жылы жарық көрді және бүкіл әлемде екі миллионнан астам данасы сатылды. Райт "Шпионның құпиясында" ГРУ-да жұмыс істеген Гуценконың өзі кейіннен сұхбаттасушысы советтік қос агенті болуы мүмкін екенін түсінгенін және Гуценко КГБ немесе ГРУ файлдарында көрген фотосуреттерден оны танудан қорқып, маска таққанын айтады. Гуценко төменгі деңгейдегі кеңсе қызметкері болғандықтан, мұндай файлдарға қол жеткізе алмайтынын мойындады. Райт кітабындағы әртүрлі айыптаулардың дұрыстығы ЦРУ-дың ішкі ой-сана орталығында жасалған "Шпионның құпиясы" кітабының шолуында күмән тудырды. Шолуда (42-бетте) кітапта "нақты деректер" бар екені мойындалса да, онда "қателіктер, асыра сілтеулер, жалған идеялар және өзін-өзі мақтап айту" делінген. Бұл шолуда (45-бетте) "Контрсекреттік қызметтің бұрынғы бастығы генерал Олег Калугин" Холлис КГБ-да жұмыс істемегенін авторға растаған. Питер Райт 1984 жылы Тэтчер үкіметімен болған дау кезінде теледидар арқылы сұхбат берген. Сұхбаттан кейін 1984 жылдың шілде айында Мартин "Таймс" газетіне хат жазды. Онда Райт Холлистің кінәлі екенін қаншалықты сенімділікпен айтқанын асыра сілтегенімен, Райттың Холлис ең ықтимал күдікті екенін айтуы дұрыс екенін мәлімдеді. 2001 жылы Кристин Килер (Джон Профумоның сүйіктісі) өзінің автобиографиясында, дәлелдерсіз, Холлис пен Стивен Уорд Энтони Блантпен бірге шпиондық желінің бір бөлігі болғанын айтты. Уорд 1963 жылдың 3 тамызында Профумо жанжалы күшейген кезде өзіне-өзі қол жұмсады. Килердің 2012 жылы жаңартылған кітабында "Құпиялар мен өтіріктер" кітабында Килер Холлис Уордпен бірге тұрған үйге бес рет келгенін айтты. Кембридж профессоры Кристофер Эндрю өзінің "Қауіпсіздіктің қорғанысы: МИ5 тарихы" кітабында 400 000 МИ5 құжатына қол жеткізіп, қызметтің ресми тарихын жасады. Ол Холлис екі жақты агент емес екенін және Райт ең болмаса жаңылысқан екенін нақты дәлелдегенін мәлімдейді. Австралиялық бұрынғы барлау талдаушысы және Әлемдік саясат институтының панелінде қолданылатын аргумент карталарын жасаған Пол Монк ресми тарихқа қарсы пікір келтіреді. Ол Эндрю Райттың талаптарын дерлік жеке басымен жоққа шығарады, бірақ Пинчердің осы тақырыптағы соңғы (2009) кітабындағы нақты мәселелерді қарастырмайды. Ол Эндрюдің Холлистің өміріне қатысты сипаттамасын – оған тағылған айыптамаларға байланысты – "белсенділіксіз" деп сипаттайды. Монк Эндрю Холлис кінәсіз екенін дәлелдеуге тырысқандықтан, Холлис МИ5-ке қабылданған кезде алған тексеруден өтуі керек екенін, әсіресе советтік активтерімен болған қарым-қатынасына қарамастан, оның өзі олардың бірі болмаған жағдайда да, деп санайды. Монк кітаптағы кемшіліктерді, мысалы, Лео Лонгтың сөзсіз ЭЛЛИ екені туралы пікірді ұзақ талқылайды. Бұл КГБ мұрағаттарымен жоққа шығарылған – Лонг RALPH деп саналады – және кейінірек күмәнді Гордиевскийдің куәлігімен ғана қолдалады. 2010 жылы 1979 жылға дейін MI6-да жұмыс істеген Стивен де Моубрей Холлис пен Митчелл екеуі де ақталғанын мәлімдеді. "Біз Митчеллді барлық жерде қадағалап бақтық. Ештеңе табылған жоқ. Содан кейін Холлис тергелді, бірақ соңында ол да ақталды. Екеуіне де күдік болды. Қазір күдік жоқ. Бірақ біреу осының барлығын жасады." 2015 жылғы 21 сәуірде Әлемдік саясат институты Холлис моль екеніне қатысты пікірталас өткізді. Олар есеп пен хронология жариялады. Панельдің бір мүшесі кейіннен "біздің панель ештеңе шешпеді" деді, мүмкін "фактілер біртіндеп болжаулар мен теориялармен араласып кеткендіктен". 1985 жылы Ұлыбританияға дезертирлік жасаған Лондондағы КГБ бас штабының бұрынғы басшысы Олег Гордиевский Холлис кінәсіз екенін айтты және Райттың кітабы туралы: "онда көптеген қиялдар мен зұлым ниетті болжамдар болды". МИ5-тің ресми сайты Холлис советтік агент емес екенін жоққа шығарады, сондай-ақ:"Холлистің советтік тараппен байланысы жоқ екені 1980 жылдары КГБ-нің бұрынғы дезертирі Олег Гордиевский растады. Ол советтік тараптың Холлиске қатысты айыптауларға қатты оқшаланғанын айтты."

After Kim Philby's flight from Beirut to Moscow in 1963, rumours began to circulate that Hollis had alerted him to his impending arrest. Hollis was criticised for not alerting John Profumo, the War Secretary in Prime Minister Harold Macmillan's Conservative government, that he might have become entangled with a Soviet spy ring through his friendship with Stephen Ward and his affair with showgirl Christine Keeler, who was introduced by Ward to Profumo. Soviet Naval Attache Eugene Ivanov was also involved with Keeler at this time, in the early 1960s, and sought to learn the date of American plans to arm nuclear warheads in West Germany, from Profumo through Keeler. Profumo had to resign in mid 1963, and the resulting scandal did much to bring the Labour Party to power in the October 1964 General Election. During the 1950s and 1960s, a large number of MI5 operations failed in circumstances that suggested the Soviets had been tipped off. Although many such failures were subsequently blamed on the actions of such self confessed or defected agents as Philby, Guy Burgess and Anthony Blunt, a number of failures occurred after all three had lost their access to secret information. Some in MI5 concluded the Soviets had an agent in a very senior position within the organisation. Peter Wright, Arthur S. Martin, Jane Sissmore and others became convinced that either Hollis or his deputy, Graham Mitchell, could be the only ones responsible, eventually confiding their suspicions to Dick White, director general of MI6. White instructed Martin to inform Hollis that Mitchell was a suspect, and Hollis instructed Martin (after due consideration) to keep Mitchell under surveillance. Author Nigel West implies that this was a deliberate ploy to keep tabs on both Mitchell and Hollis. Martin eventually became so disgruntled and outspoken about Hollis's attitude toward the investigation that Hollis suspended Martin for a fortnight, and the case was turned over to Wright. Much of the investigation was centred around interviews with Anthony Blunt at that time, and Wright had amassed a sizable amount of taped evidence from Blunt when Martin returned from suspension. After 1964, Blunt gradually confessed his double agent role in exchange for immunity from prosecution. Eventually the operation wound down. By then, some time after Hollis had retired, suspicion had shifted from Mitchell to Hollis. New Director General Martin Furnival Jones refused to sanction an investigation into Hollis. Mole Hunt (Chapter 3, page 45) noted that the investigative team known as FLUENCY had been disbanded before any conclusions had been reached. In its obituary of Pincher, The Times discredited the journalist's conspiracy theory ("Paranoia Hollisiensis") and specified that Hollis had not been a Soviet spy. Under Furnival Jones, the higher management of MI5 expressed indignation and loss of morale about the Hollis affair. Hollis was asked to come in and clear up the allegations. Having been the director, Hollis was aware of the procedures of the interrogation and investigation. He remained calm and composed throughout, denying all allegations. Martin and Wright and the team were unable to convince anyone else in MI5 or MI6 that they were right about Hollis. Wright retired in January 1976, upon reaching age 60 and, by his own account, was enraged at being denied a pension for his 30 years of service, on highly legalistic and technical grounds. He emigrated to Tasmania, Australia, where he wrote an account of his work at MI5. Despite attempts by Margaret Thatcher's government to suppress the publication and distribution of Spycatcher, it was finally published in 1987 and eventually sold over two million copies around the world. Wright alleges in Spycatcher that Gouzenko, who had worked for the GRU, himself deduced later that his interviewer might have been a Soviet double agent and was probably afraid that he might recognise him from case photos that Gouzenko might have seen in KGB or GRU files, hence the disguise. Gouzenko also admitted that he, being a lower level clerk, had no access to such files. The accuracy of various allegations made in the book by Wright was questioned in a review of Spycatcher published by the Center for the Study of Intelligence, an in house think tank for the CIA. While admitting (on page 42) that the book included "factual data", the document stated that it was also "filled with [unspecified] errors, exaggerations, bogus ideas, and self inflation". The review added (on page 45) that "Gen. Oleg Kalugin, former Chief of Counterintelligence" had confirmed to the author that Hollis had not worked for the KGB. Peter Wright had given a televised interview in 1984 during the dispute with Thatcher's government. Following the interview, in July 1984, Martin wrote a letter to The Times. In it, he stated that while Wright exaggerated the certainty with which they regarded Hollis's guilt, Wright was justified in saying that Hollis was the most likely candidate, for the reasons Wright had cited. In her 2001 autobiography, Christine Keeler (John Profumo's mistress), alleged, without supporting evidence, that Hollis and Stephen Ward were part of a spy ring with Sir Anthony Blunt. Ward had committed suicide on 3 August 1963 as the Profumo scandal progressed. In Keeler's updated book, Secrets and Lies, published in 2012, Keeler stated she saw Hollis visiting Ward five times at the house she shared with Ward. In his book, The Defence of the Realm: The Authorized History of MI5, a Cambridge professor, Christopher Andrew, used access to 400,000 MI5 files to compile an official history of the service. He claims he has proved conclusively that Hollis was not a double agent and that Wright was misguided at best. Paul Monk, an Australian former senior intelligence analyst and author of the argument maps used in the Institute of World Politics panel, provides a counterpoint to the Authorized History. He believes Andrew dismisses Wright's claims almost ad hominem but fails to address the specific points made by Pincher in his final (2009) book on the subject. He describes Andrew's description of Hollis's background as – in light of the allegations made against him – "insouciant". Monk feels that as Andrew is arguing that Hollis is innocent, he should have given Hollis the vetting he did not receive when he entered MI5, particularly in light of Hollis's relationships with confirmed Soviet assets, regardless of whether he was one of them. Monk discusses at length the flaws of the book, for example, the notion that Leo Long was definitely ELLI. This is supposedly disproved by KGB archives – Long is thought to be RALPH – and solely supported by the later questioned testimony of Gordievsky. In 2010, Stephen de Mowbray who worked for MI6 until 1979, stated that both Hollis and Mitchell had been exonerated. "We followed Mitchell all over the place Nothing was found. Next Hollis was investigated but eventually also cleared. There were suspicions with both of them. There are not suspicions now. But somebody was doing it." On 21 April 2015, the Institute of World Politics held a panel debating whether or not Hollis was a mole. They published a report and chronology. One panel member, later wrote that "our panel solved nothing" perhaps because "facts have gradually blurred with supposition and theory". A former KGB head of station in London, Oleg Gordievsky defected to Britain in 1985 had said that Hollis was innocent and said of Wright's book, "there was a lot of fantasy in it and malicious speculation". The official MI5 website denies that Hollis was a Soviet agent, adding:"Hollis' non involvement with the Soviets was confirmed in the 1980s by a senior KGB defector, Oleg Gordievsky. He has described how the Soviets themselves were baffled by the allegations against Hollis."

Отбасы

Холлис 1937 жылғы 17 шілдеде Уэллс соборында Эвелин Суэйнге үйленді, тізімді әкесі өткізді. Ол Сомерсеттегі Бернхэм-он-Си қаласынан келген заңгердің қызы еді. Жұбайлардың Адриан Холлис есімді бір ұлы болды. Холлистің ұлы Адриан (1940–2013) – классикалық ғылымдарды зерттеуші және корреспонденциялық шахмат гроссмейстері, 1966, 1967 және 1971 жылдары Ұлыбританияның корреспонденциялық шахмат чемпионатының жеңімпазы атанды. Философ Мартин Холлис (1938–1998) – оның сіңілі баласы болды. Оның үлкен ағасы Кристофер Холлис (1902–1977) 1945 жылдан 1955 жылға дейін Девиз округінен консерватор партиясының депутаты болды. Оның сіңілі баласы, католик дініне кірген Rt Rev Crispian Hollis, Портсмуттың Рим католик епископы болды.