Кіріспе

Американдық саясаткер (1814–1863)

Уильям Лоундес Янси (10 тамыз 1814 – 27 шілде 1863) – Солтүстік-Оңтүстік соғысынан бұрынғы Оңтүстіктің саяси қайраткері. Ол құлдықты қорғап, Солтүстіктің құлдыққа қарсы үгітіне жауап ретінде оңтүстік штаттарын Одақтан бөлінуге шақырған ықпалды "Отты сөздер" (Fire Eater) өкілі болды. 1832–1833 жылдарғы Жою дағдарысы кезінде Джон К. Калхунның сынаушысы болғанымен, 1830-шы жылдардың соңында Янси Калхунмен көзқарастары жақындасып, 1849 жылға қарай Калхунның "Оңтүстікке жолдауының" (Southern Address) адал жақтаушысы және 1850 жылғы келісімнің қатал қарсыласы болды. 1850-ші жылдар бойы Янси үлкен аудиторияны бірнеше сағат бойы өз сөзімен баурап алатын қабілетін көрсетті және кейде "Бөліністің шешені" (Orator of Secession) деп аталды. 1860 жылғы Демократиялық ұлттық конвенцияда ол Стивен А. Дугласқа және халық егемендігі идеясына қарсы күресте партияны Солтүстік және Оңтүстік топтарына бөлуде маңызды рөл атқарды. Конвенцияда сөйлеген сөзінде халық егемендігін сипаттау үшін "жер басып алу егемендігі" (squatter sovereignty) деген тіркес қолданды. Азамат соғысы кезінде Янси Конфедерация президенті Джефферсон Дэвис тарапынан Оңтүстік тәуелсіздігін ресми мойындау мақсатымен Еуропаға дипломатиялық делегация басқаруға тағайындалды. Бірақ бұл әрекеттері сәтсіз аяқталды. 1862 жылы Америкаға оралғаннан кейін Янси Конфедерация штаттарының Сенатына сайланды, онда ол Дэвис әкімшілігін жиі сынады. Өмірінің көп бөлігінде денсаулығы нашар болған Янси 1863 жылғы шілдеде 48 жасында Азамат соғысы кезінде қайтыс болды.

Ерте өмір

Янсидің анасы Каролина Бёрд отбасылық плантациясында («Авиарий» деп аталған) өмір сүрді. Бұл плантация Джорджия штатындағы Уоррен округінде, Оджииш өзенінің сарсуағының жанында орналасқан еді. 1808 жылдың 8 желтоқсанында ол Франциямен болған Квази соғысында USS Constellation кемесінде қызмет еткен Оңтүстік Каролина штатының адвокаты Бенджамин Кудворт Янсиге тұрмысқа шықты. Уильям Лоундес Янси 1814 жылдың 10 тамызында «Авиарийде» дүниеге келді. Үш жыл өткен соң, 1817 жылдың 26 қазанында әкесі сары аурудан қайтыс болды. Янсидің жесір анасы 1821 жылдың 23 сәуірінде пастор Натан Сидней Смит Беманға тұрмысқа шықты. Беман уақытша Оңтүстік Каролинаға Mt. Zion академиясын басқару үшін көшіп келді, онда Уильям студент болып оқыды. 1823 жылдың көктемінде Беман пасторлық қызметке тағайындалғандықтан, бүкіл отбасы Трой (Нью-Йорк) қаласындағы Бірінші Пресвитериан шіркеуіне көшті. Беман құрметті Чарльз Г. Финнимен бірге еркін мектептер қозғалысында жұмыс істеді және 1830 жылдары Теодор Дуайт Уорд пен Лайман Бичермен байланыс арқылы күлдірушілік қозғалысына қатысты. Беманның некесі отбасылық жанжалдар мен әйел зорлығымен қиындыққа тап болды, бұл ажырасу туралы ойларға және, ақырында, 1835 жылы толыққанды ажырасуға әкелді. Бұл жағдай балаларға әсер етіп, Уильямның өгей әкесінің көптеген ұстанымдарын қабылдамауына себеп болды. Янсидің өмірбаянын жазған тарихшы Эрик Х. Уолтер, Янсидің кейінгі мансабының сипатының себебі өзін-өзі бағалаудың төмендігі және бала кезінде Беман пастормен болған тәжірибелеріне байланысты жұртшылықтың құрметі мен мақұлдауын іздеу болды деп болжайды. 1830 жылдың күзінде Янси Массачусетс штатының солтүстік-батысындағы Уильямс колледжіне қабылданды. 16 жасар Янси қажетті емтиханды тапсырғаннан кейін екінші курсқа студент ретінде қабылданды. Уильямста ол пікірсайыс клубына қатысты және қысқа мерзімге студенттік газеттің редакторы болды. 1832 жылдың күзінде Янси саясаткерлік жолын бастап, Уиг партиясының өкілі Эбенезер Эммонстың сайлау кампаниясында жұмыс істеді. Жалпы алғанда, Янси Уильямста академиялық жағынан жақсы оқыды, бірақ жиі тәртіптік бұзушылықтарға ұшырады. Сыныбының аға тілшісі болып сайланғанына қарамастан, Янси 1833 жылдың көктемінде, бітіруге алты апта қалғанда колледжді тастап кетті.

Ерте мансап

Янси Оңтүстікке оралып, Оңтүстік Каролина штатының Гринвилл қаласына көшіп барды. Алғашқыда ол әкесінің ағасының плантациясында тұрып, есепші болып жұмыс істеді. Оның ағасы Роберт Каннингэм, Янсидің отбасының көп бөлігі сияқты, тіпті оның туған әкесі де, бекем одақтас болды. 1834 жылғы 4 шілдеде, Төртінші шілде мерекесінде, Янси штаттың радикалдарына қарсы айқын шабуыл жасаған ұлттық сөз сөйледі, олар әлі де жою дағдарысының салдарынан бөліну туралы әңгімелеп жүрді:

«Енді, отандастарым, әлі күнге дейін шептің үніне құлақ қоймаңыздар (өйткені ол әлі шептен биік емес), көптеген махаббат байланыстарымен біріктірілген американдықтар енді бостандық құрбанын ұстап тұра алмайды, енді бір Республиканың азаматтары ретінде бірге өмір сүре алмайды.»

Янсидің саяси қызметінің нәтижесінде ол 1834 жылдың қараша айында «Гринвилл Таушығы» газетінің редакторы болып тағайындалды. Редактор ретінде ол жоюды және жоюдың басты идеологы Джон К. Калхунды сынады. Янси Калхунды Аарон Беррмен салыстырып, оларды «екі құлаған бас періште – еліміздің қабырғаларын және қорғауларын бұзуға тырысқан, билік үшін жындылар» деп атады. Янси 1835 жылдың 14 мамырында газеттен кетті. 13 тамызда Сара Кэролайн Эрлге үйленді. Қалыңдық ретінде Янсиге 35 құл және плантаторлар қатарына кіруге мүмкіндік берілді. 1836-1837 жылдардың қысында Янси қайтадан Алабама штатындағы оның плантациясына, Кахабаға (Даллас округі) жақын жерге көшіп келді. Бұл орын ауыстыруға қолайсыз уақыт болды. 1837 жылғы экономикалық дағдарыстың салдарынан Янсидің қаржылық жағдайы нашарлады, себебі 1835 жылы пахтаның бір фунтының бағасы он бес цент болса, 1837 жылы бес центке дейін түсті. 1838 жылдың басында Янси «Cahaba Southern Democrat» газетін басқарды, ал оның алғашқы редакторы құлдықты қорғауға бағытталған мақала болды. Өзінің қазіргі экономикалық көзқарасынан Янси құлдыққа қарсы қозғалысты ұлттық банк құру, инфрақұрылымды жақсарту және федералды билікті кеңейту сияқты мәселелермен байланыстырды. Бұрынғы ұлтшыл мемлекеттік құқықтар жақтасына айналған Янси Калхунға деген көзқарасын да өзгертті, мысалы, Калхунның Гаг ережесі туралы пікірталасқа қатысқан рөлін мақтады. Янси сондай-ақ Генри Клэйді Америка отарлау қоғамын қолдағаны үшін сынады, оны Янси Оңтүстік құлдығына жасалған шабуылға теңеді. Янси, плантаторлардың көпшілігі сияқты, жеке құрмет кодексіне берілді. 1838 жылдың қыркүйегінде Янси Гринвиллге қысқа сапармен оралды. Янсидің жеке әңгімеде айтқан саяси сөзін жарақат алған тараптың жасөспірім туысы естіді. Янсиді басқа туысы (және оның әйелінің ағасы), доктор Робинсон Эрл қарсы алды. Әңгіме зорлық-зомбылыққа ұласты, және әрқашан қарулы Янси көшедегі төбелесте дәрігерді өлтірді. Янсиге адам өлтіруде кінәлі деп танылып, бір жылға бас бостандығынан айырылды. Өкініш білдірмеген Янси бірнеше айдан кейін кешірілді, бірақ түрмеде отырғанда газеті үшін «Көкірегімде ер адамның рухымен өсіп, ар-намысымды, мінезімді және жеке басымды сақтап қалуға үйретілдім, мен осы рухтың нұсқауымен әрекет еттім» деп жазды. Янси 1839 жылдың наурыз айында газетіне оралды, бірақ бірнеше айдан кейін Алабама штатының Эльмор округіне қарай Уэтумпкаға көшіп келгенде оны сатты. Ол плантатор ретінде өмірін жалғастыруды жоспарлағанмен, Янсидің бақылаушысы мен көрші бақылаушы арасындағы жанжалдың салдарынан құлдары уланғанда үлкен қаржылық қиындыққа тап болды. Екі құл қаза тапты, ал қалғандарының көпшілігі бірнеше ай бойы жұмыс істей алмады. Жаңа құлдарды алуға қаржасы жетпеген және газетінен де қарызы болған Янси құлдардың көпшілігін жазылғаннан кейін сатуға мәжбүр болды. Янси Уэтумпкада «Argus» және «Commercial Advertiser» газеттерін ашты.

Мемлекеттік қызмет

Янси саясатқа көбірек қызығушылық танытты, өйткені оның жеке пікірлері Оңтүстік Демократиялық партиясының ең радикалды қанатына қарай жылжыды. Диксон Холл Льюис әсерімен Янси саяси және әлеуметтік айналымға түсті, онда Томас Мейс, Дж. Л. М. Карри, Джон А. Кэмпбелл және Джон Гилл Шортер сияқты штаттың саяси лидерлері болды. 1840 жылдың сәуір айында Янси апталық үгіт насибатын жариялады, ол 1840 жылғы президенттік сайлауда демократ Мартин Ван Бюренге, виг Уильям Генри Харрисонға қарсы қолдау көрсетті, сонымен бірге құлдық енді Оңтүстік үшін ең маңызды саяси және экономикалық мәселе болуы керек екенін баса көрсетті. Янси әлі де сепаратист болмаса да, ол бұрынғыдай бейшарт одақтас емес еді. 1841 жылы ол Алабама штатының Өкілдер палатасына сайланды және бір жыл қызмет етті. Қарыздары көбейгендіктен, Янси 1842 жылдың наурыз айында газетін сатуға мәжбүр болды. Редакторлық қызметінің барысында ол көптеген әріптестері сияқты жазылымдарды алу және жинау қиындықтарымен кездесті, сондықтан заң кеңесін ашуды жөн көрді. 1843 жылы ол Алабама Сенатына үміткер болып, 1115 дауысқа қарсы 1025 дауыспен сайланды. Бұл сайлауда оның ерекше назары вигтердің штат заң шығарушы органындағы өкілдікті анықтау үшін жасаған күш-жігеріне болды, онда әрбір құл адамның үштен бірі ретінде есептеледі. Ол кезде штат тек ақ адамдарды ғана есептеген, ал бұл өзгеріс көбінесе ең ірі құл иелері болған вигтерге пайдалы болар еді. Мұндай қақтығыстар ірі құл иелері мен қарапайым алабамалықтар арасында 1861 жылы Алабамадағы сецессиялық конвентке дейін жалғасты. 1844 жылы Янси АҚШ Өкілдер палатасына бос орынды толтыру үшін сайланды (2197 дауысқа қарсы 2137 дауыспен жеңіске жетті) және 1845 жылы қайта сайланды (вигтер тіпті кандидатты ұсынбағандықтан 4000-нан астам дауыс жинады). Конгресте оның саяси қабілеті мен ерекше шешендігі бірден көзге түсті. Янси өзінің алғашқы сөзін 1845 жылдың 6 қаңтарында жасады, ол демократтардың Техастың аннексиясына қарсы шыққан Солтүстік Каролинадан шыққан виг Томас Клингманның сөзіне жауап беру үшін таңдалды. Клингман Янсидің сөйлеуінің мәнеріне ренжіді, ал кейін Янси оның ар-намысын жоққа шығаруға ниеттенбегенін түсіндіруден бас тартты. Клингман Янсиді дуэльге шақырды, ол келісті. Атыс жақын маңдағы Бельтсвиллде болды, ешкім жарақат алмады. Конгресте Янси ішкі жақсартулар мен тарифтерге қарсы күресіп, штаттардың құқықтарын және Мексика-Америка соғысының басталуын қолдады. Ол Солтүстіктің ниеттеріне қатысты қастандық теорияларын қолдап, құл иелерінің қастандығына сене бастаған солтүстіктерге оқ-дәрі берді. Алайда 1846 жылы ол қаржылық себептермен және Солтүстік демократтарына деген жеккөрінісінен, оларды экономикалық мүдделер үшін өз принциптерін құрбан етуде айыптап, мандатын тастады.

Бөлек болу

1860 жылдың 24 ақпанында Алабама штатының заң шығарушы органы, егер республикашыл президент болып сайланса, штаттық конвенцияға делегаттар сайлауын шақыруды талап ететін бірлескен қаулы қабылдады. Губернатор Эндрю Мур алдымен ресми сайлау дауыстары саналуын күткен соң, делегаттарды сайлауды 24 желтоқсанда өткізуге, ал конвенцияны 1861 жылдың 7 қаңтарында өткізуге бұйрық берді. Конвенция басталғанда Янси жетекші тұлға болды. Делегаттар бірден: дереу бөлінуді жақтаушылар мен басқа оңтүстік штаттарымен бірлесіп бөлінуді жақтаушылар деп екі топқа бөлінді. Ашуланған Янси сол ынтымақтастық жақтаушыларына қарсы сөйледі: Егер мұндайда адасқан, алданып қалған, зұлым адамдар болса, олар [бөлінуге] қарсы шығу арқылы Федералдық үкіметтің жоюшы күштерімен бірге болады, және қауіпсіздігімізді қамтамасыз ету үшін, оларға қоғамдық жаулар ретінде қаралып, олармен солай жұмыс істеу керек. Соңында, ынтымақтастық жақтаушыларының қарсылығына қарамастан, сепаратистік жарлық 61–39 дауыспен қабылданды. Жаңа құрылған Америка Конфедерациялық Штаттары сол айдың соңында Монтгомериде ресми одақ құру үшін жиналғанда, Янси делегат болған жоқ, бірақ ол Монтгомериге келген уақытша президент болып таңдалған Джефферсон Дэвиске құттықтау сөз сөйледі. Көптеген «от жегіштер» Дэвис сияқты орташа жағдайға ие тұлғаны таңдауға қарсы болғанмен, Янси оны жақсы таңдау деп қабылдады. Сөз сөйлегенде Янси Дэвистің таңдалуында «адам мен уақыт қатар келді. Енді оның басшылығымен өркендеу, құрмет және жеңіс күтетінімізге үміттенеміз» деді. Көптеген тарихшылар Эмори Томаспен келіседі, ол былай деп жазды: «Янси мен Дэвис Монтгомериде кездескенде революцияның тізгіні басқа қолға көшті. Янси мен радикалдар суды қозғады, ал Дэвис пен орталықшылар кемені жүргізетін болды».

Дипломат

Конфедерация президенті Джефферсон Дэвис пен Янси 1861 жылғы 18 ақпанда кездесті, өйткені Дэвис үкіметтің атқарушы билігін құруға кіріскен еді. Янси министрлік лауазымнан бас тартты, бірақ дипломатиялық қызметке қызығушылық танытқанын білдірді. Дон Дойл Дэвис Янсиді тағайындауда "әуенді сезбейтіндігін" көрсеткенін айтады, өйткені Янси "дүниені білмейтін" және өзі "тәжірибесі мен мінезіне байланысты дипломатияға мүлдем жарамсыз" екенін түсінген. Алайда, Дэвис Янсидің саяси қарсыласы болуынан қорқып, оны елден шығаруды қалады. 16 наурызда Янси Англия мен Францияға дипломатиялық миссия басшысы болып ресми түрде тағайындалды. Амброз Дадли Манн мен Пьер Адольф Рост та миссия құрамына кірді; тек Манн ғана дипломатиялық тәжірибесі бар еді. Делегация сәуір айының соңында Лондонда жиналды. Конфедерация Сыртқы істер министрі Тумбстың Янсиге берген ресми нұсқаулары Еуропаны Оңтүстіктің сецессиясының дұрыстығы мен заңдылығына, әскери тұрғыдан берік Конфедерацияның өміршеңдігіне, мақтаның құндылығына және баж салығынан дерлік бос саудаға, сондай-ақ Оңтүстіктің Ұлыбритания мен АҚШ арасындағы барлық келісімдерді сақтауға дайын екендігіне көндіру болды. Ең бастысы, Янси дипломатиялық мойындауға қол жеткізуге тырысуы керек еді. Хаббард президент Дэвис "үш ең білікті емес Оңтүстік көшбасшысын" таңдағанын айтады. Уолтердің Янсидің мінез-құлқын жағымды сипаттауына қарамастан, Хаббард Янсидің Англиядағы мінез-құлқы "тұрақты түрде импульсивті, мақтаншыл, [және] негірсіз талапкер" болғанын мәлімдеді. Форт-Самтерге шабуыл туралы жаңалықтар таралуына бірнеше күн қалғанда, Янси мен оның делегациясы 3 және 9 мамырда Ұлыбритания Сыртқы істер министрі лорд Джон Расселмен бейресми кездесті. Янси өзінің нұсқауларынан алынған негізгі мәселелерді атап өтті және Расселдің сұрағына жауап ретінде құл саудасын қайта ашуға ниеті жоқ екенін жоққа шығарды. Рассел келісімге келмеді, ал 12 мамырда королева Виктория Ұлыбританияның бейтараптығын жариялады, сонымен қатар соғыс жағдайының бар екенін мойындады. Конфедерацияның Булл-Ран шайқасындағы жеңісі туралы жаңалық келгеннен кейін Янси Расселмен тағы бір кездесуді ұйымдастыруға тырысты, бірақ ол өзінің аргументтерін жазбаша түрде ұсынуға мәжбүр болды. Дойл Янсидің құлдықтың артықшылықтарын бүкіл әлемге, әсіресе Ұлыбританияға мақтап айту арқылы үлкен қателік жасағанын айтады. 24 тамызда "деп аталатын Конфедерациялық Штаттардың" өкілдеріне жолдаған жауабында Рассел бейтараптықты сақтау туралы бұрынғы шешімін қайталады. Сынаушылар Янси миссиясы АҚШ Сыртқы істер министрі Уильям Сьюардтың Ұлыбританияға деген қарсылығын немесе соғыстың Ұлыбританияға тигізер әсері туралы британдық алаңдаушылықты тиісті түрде пайдаланбағанын айтады. Тамыз айының соңында, басқа істеуге шамасы келмеген Янси отставкаға кетті, бірақ Трент оқиғасының салдарынан Янси оның орнын басатын Джеймс М. Мейсон мен Джон Слайделл (Дэвис президенті шілдеде Янсидің ниетін білмей таңдаған) 1862 жылғы қаңтарда келгенше кетпеді. Янси Трент оқиғасынан кейін Расселмен тағы бір кездесуге тырысты, бірақ Рассел делегацияға "біз олармен кез келген ресми байланысқа түсуден бас тартамыз" деп жауап берді. Янси бастапқыда миссиясына үмітпен қараса да, әңгімелердегі және британдық баспасөз беттеріндегі байқаулары оны құлдық мәселесінің ресми дипломатиялық мойындауға ең басты кедергі екеніне көндірді. Ол бауырына: "Құлдыққа қарсы көзқарас барлық жерде кең таралған. "Том ағаның қабірісі" оқылды және оған сенеді. Мен мұнда келмеуім керек еді. Мұндай нәрсе маған жарамайды. Мен осы адамдарды және олардың жолдарын жеткілікті түрде түсінбеймін".

Конфедерация Сенаты

Англияда болғанда Янси Конфедерация Сенатына сайланды. Одақ блокадасының салдарынан үйіне оралғанда, ол Техас және Луизиана шекарасының жанындағы Сабина асуына қонды. Ричмондқа жол тартқанда ол Нью-Орлеанда тоқтады, онда ол Еуропаның құлдық мәселесі бойынша Конфедерацияға немқұрайлы қарағанын айтып, қайғырып: «Біз шетелден ешқандай көмек күте алмаймыз. Біз тек өзімізге ғана сенуіміз керек», – деді. 1862 жылдың 28 наурызынан 1863 жылдың 1 мамырына дейін Янси Конфедерация Конгресінің үш сессиясында қызмет етті. Ол онда 1862 жылдың 16 сәуіріндегі Конфедерацияның әскери шақыру заңын ойсырап қолдады, бірақ көптеген штаттардың шақырудан босатылуына, сондай-ақ әрбір жиырма құлға бір бақылаушы босатылуына мүмкіндік берді, бұл шамамен 30 000 адамды қамтыды. Ол Конгрестің құпия, жазылмаған сессияларын шамадан тыс пайдалануға қарсы болды және жалпы ұлттық соғыс билігін жүзеге асыру және федералдық Конфедерация үкіметінің жабдықтауларды және құлдарды тартып алуына қатысты штаттардың құқықтарын қорғады. Әскери мәселелерде Янси Конгреске генерал Брэкстон Брэггтің Конфедерация сарбаздарын сотсыз өлім жазасына кесуі туралы есептерді ұсынды, Вирджинияда 29 бригадир генерал болғанын, ал Алабамада тек төртеуін сұрады, армиядағы маскүнемдікті айыптаған резолюция ұсынды және Дэвистің Транс-Миссисипи аймағының әскери басқаруына қатысты шағымдарды есепке алуын талап етті. Янси бірте-бірте президент Дэвистің саясатына қанағаттанбады, бірақ ол Дэвистің ең радикальды сыншыларының бірі емес еді. Олардың арадағы келіспеушіліктер 1863 жылдың мамырынан кейін алмасылған хаттар сериясында күшейді, бірақ ешқандай нақты шешімге қол жеткізілмеді. Конгресте Янси және 1856 жылы бұрын қақтығысқан Джорджиялық Бенджамин Хилл Конфедерация Жоғарғы сотын құруға бағытталған заң жобасы бойынша келіспеушіліктері физикалық төбелесге ұласты. Хилл Янсидің басына шыныдан жасалған сия қабын соғып, оны үстелден құлатып, Сенат еденіне түсірді. Конфедерация Конгресінде Хиллдің Янсиге жасаған физикалық шабуылы бірнеше ай бойы құпия сақталды, ал кейіннен жүргізілген тергеуде Хилл емес, Янси кінәлі деп танылды. Янси 1863 жылдың мамырында Конгресс аяқталғаннан кейін Алабамаға оралды. Маусымның соңында Янси Конфедерация Конгресінде Хиллдің шабуылынан алған жарақатынан қатты ауырып, бірақ президент Дэвис және басқалармен хат алмасуын жалғастырды. Соңында 1863 жылдың 27 шілдесінде 48 жасында Янси бүйрек ауруынан қайтыс болды. 1863 жылдың 29 шілдесінде Янсидің қосылуы Монтгомери қаласын тоқтатты, ол түпнұсқа Конфедерация Капитолінің жанындағы Goat Hill-дегі Oakwood зиратына жерленді.