Кіріспе

1976 жылы Джеймс Фроулидің түсірген американдық фильм. "Биг-автобус" – Джеймс Фроули режиссерлік еткен, Джозеф Болонья мен Стокард Ченнингтің басты рөлдерде ойнаған 1976 жылғы американдық сатирикалық комедия. Фильм сол кездегі танымал апат жанрына пародия жасайды және Циклоп деп аталған ядролық қуатпен жүретін алып автобустың елді шарлауға жасаған алғашқы сапары туралы айтады. "Биг-автобус" бастапқыда ара-жібір пікірлер алған, алайда "Нью-Йорк Таймс" газеті фильмге жағымды баға берген. Фильм прокатта үлкен табыс таппады, бірақ кейіннен жанрының культты классикасы ретінде танылды. Фроули 1977 жылы Авориаз фантастикалық кинофестивалінде көрермендер жүлдесін жеңіп алды.

Сюжет

Coyote Bus Lines компаниясының ғалымдары мен дизайнерлері Cyclops – заманауи буынды, алып автобусты аяқтау үшін тынымсыз жұмыс істеді. Бұл автобус Нью-Йорк пен Денвер арасында тоқтаусыз қызмет көрсету арқылы автобус тарихында жаңа биікке көтерілуге мүмкіндік беретін болатын. Автобус қозғалтқышына ядролық отын құйылғаннан кейін бірден жарылыс болып, жобаның бас ғалымы профессор Бакстер ауыр жарақат алды. Cyclops зақымдалмады, бірақ Coyote Bus Lines жүргізушісі мен оның көмекшісін жоғалтты. Профессордың қызы және Cyclops дизайнының авторы Китти Бакстер бұрынғы жарына, Дан Торранске көмекесуге мәжбүр болды. Бұрынғы талантты жүргізуші Торранс автобусын Диабло тауына құлатқаннан кейін қараланған еді және жолаушыларын жеп өзін құтқарып алды деген айып тағылды. (Торранс адам жегені үшін көмекші жүргізушісін кінәлайды, ол орындықтар мен багажды жеп аман қалғанын, ал жолаушының аяғының бір бөлігін қазанға қосылған кезде ғана жегенін айтады). "Shoulders" O'Brienнің көмегімен өшпенді жүргізушілердің шабуылынан құтылған Торранс Cyclops-ты жүргізуге шақырылды. Темірқазанға қамалған зұлым байлық иесі "Темір адам" бірнеше мұнай шейхтерімен бірге автобусты жоюды жоспарлады. Темір адам ағасы Алекске Cyclops-ты саботаждау үшін уақыт бомбаларын пайдалануды бұйырды. Алекс жасалма жер сілкінісін пайдалануды қалаған, бірақ Темір адам автобусты жойып, оның беделін түсіруді талап етті. Алғашқы рейсі алдында Алекс автобусқа тығылып кіріп, бомбаны жасырды. Көпшіліктің ықыласымен автобус Нью-Йорктен Денверге қарай жолға шықты. Жолаушылардың арасында ажырасуды күтіп отырған невротикалық жұбайлар Крейндер, жолынан адасқан дін қызметкері Кудос, қараланған ветеринар дәрігер доктор Курц, өмір сүруге бірнеше ай қалған Эмери Буш және жоғарыда аталған Диабло тауындағы автобус апатында әкесі қайтыс болған Камил Леви болды. Бастапқыда Cyclops-тың сапары сәтті аяқталды, Торранс "жел кедергісін" (желді жеңу) жеңіп алды. Бірақ көп ұзамай апат болды. Механикалық мәселені тексеру кезінде Дэн бомбаны тапты және автобустың басқа бөлігін жарып тастамас бұрын бірнеше секунд бұрын оны деактивациялады. Тоқтаусыз жылдамдықпен Cyclops Американы кезіп өтті. Дэн Cyclops-тың тарихи мақсатын – Денверге тоқтаусыз жетіп, оның абыройын қорғауға бел буды, бірақ оған әкесі қайтыс болған қауіпті қисық жолды да еңсеру қажет еді. Дэн шамалы жетіспеді, бірақ жүк көлігі жоғарғы палубаның алдыңғы әйнегіне соғылмас бұрын автобус жолдан ішінара шығып, жартасқа тіреліп қалды. Автобусты құтқару үшін Дэн мен Shoulders жолаушылардың барлық багажын тастап, көліктің барлық газдалған сусындарын қарсы бағыттағы асханаға құйып, салмақты артқа жылдырды. Cyclops-ты жоюға соңғы мүмкіндігі бар екенін білген Алекс Темір адамды жер сілкінісін пайдалануға көндірді. Бірақ Темір адамның үйіне бағытталған координаттарды Алекс қате орнатқан. Жолға оралған Cyclops тағы да Денверге қарай бет алды, бірақ Денвердің сыртында автобустың алдыңғы және артқы бөліктері ажырасып кетті.

Кастинг

1980 жылғы "Блюз ағалары" фильмінің режиссерлік түсініктемесінде Джон Лэндис Мерфи Даннды "Мерф және сиқырлы үн-тарздар" тобының басшысы етіп таңдағанын, себебі ол оны бұрынғы бір фильмде арзан әнші ретінде көргенін айтады. Лэндис "Биг-Автобус" фильмін атап көрсетпесе де, бұл фильм Дуннның лоундж әншісі ретіндегі алғашқы және жалғыз тәжірибесі болды.

Циклоп

Фильмнің басты элементі – автобустың өзі. Дизайнды фильмнің көркемдік режиссері Джоэл Шиллер жасаған. Автобус ядролық қуатпен жұмыс істейтін, екі қабатты, 32 дөңгелекті, буыны бар автобус. Ол Cyclops деп аталады, себебі алдыңғы жағында бір үлкен фарасы бар. Алдыңғы жағында жоғарғы және төменгі палубаларда кең терезелер орналасқан, төменгі палубада – пилот кабинасы, ал жоғарғы, алдыңғы бөлігінде лаунж/бар орналасқан. Cyclops жүргізуші мен көмекші жүргізушіні қажет етеді. Фильмде Cyclops 110 жолаушыны қабылдай алады және боулинг алаңымен, пианиносы бар азиялық стильдегі коктейль лаунжымен, бассейнмен, Бицентиел асханасымен, мрамор және алтынмен әрленген жеке ванна бөлмесімен (шөлі бар) және шеф-аспаздың ас үйімен жабдықталған. Сыртқы ерекшеліктері: Cyclops сыртының автоматты түрде жуу механизмі; жол жүрісінде автоматты түрде дөңгелек ауыстыру жүйесі; және көліктің шатырынан шығатын «Барлық елдердің тулары» көрсетілімі. Cyclops неміс Neoplan Jumbocruiser автобусымен салыстыруға болады, ол 1975 жылы салынған, 170 орындық екі қабатты, буыны бар супер автобус. 1976 жылғы Motor Trend журналы мен қазір тоқтатылған Bus World журналындағы мақалаларға сәйкес, фильмде пайдаланылған нақты автобус – өндіріс дизайнері Джоэл Шиллер жасаған, жолға жарамды үлкен көлік. Автобустың ең көрінетін алдыңғы бөліктері (бар және пилот кабинасы) жұмыс істейтіндей болғанымен, көліктің қалған бөлігі көбінесе бос болды – тек қозғалтқыш, серіппе және сыртқы трюктерге қолданылатын қажетті механизмдер болды. Фильмнің сахна артындағы және құрылыс фотосуреттері немесе жоспарлары көптеп кездеспесе де, Джоэл Шиллердің веб-сайтына сәйкес, фильмге арналған нақты автобус 1976 жылғы Лос-Анджелестің екі жүз жылдық шеруінің бөлігі болды. Сондай-ақ, Bus World журналында бұл көлік 1976 жылы Лос-Анджелестен Сан-Диегоға (Калифорния штаты) барып, фильмді жарнамалағаны айтылған. Bus World мақаласында автобустың құрылысы туралы көптеген суреттер мен егжей-тегжейлі мәліметтер келтірілген. Мақалада автобустың артқы жартысы жеке жүргізушісі бар бөлек көлік екені айтылған. Автобустың екі жартысы түсірілім орнына бөлек жетеді, онда түсіру үшін біріктіріледі. Арқадағы жүргізуші көре алмайтындықтан, радиоарқылы басшылық алатын болған. Автобустың терминалдан шығып, сапарына бастаған көрінісінде автобустың артқы бөлігіндегі алдыңғы дөңгелектері терминалдан өте тар бұрылыс жасағанда өздігінен айналып тұрғаны көрінеді. Автокөліктерге құмар сайт Jalopnik.com мәлімдегендей, автобус түсірілімнен кейін жаратылған. Фильмнің соңғы титрлерінде Trailways Bus Lines компаниясына фильмде пайдаланылған автобусты жасауға көмектескені үшін алғыс айтылады. Trailways Cyclops-ты құруда қандай рөл атқарғаны нақты айтылмаған, бірақ Нью-Йоркте автобусқа отырған жолаушыларды түсірген кадрларда Trailways Los Angeles автобус станциясы қолданылған. Фильмдегі Cyclops-ты басқаратын ойдан шығарылған автобус компаниясы – Coyote Bus Lines, Greyhound Lines компаниясының пародиі.

Саундтректің музыкасы

Фильмнің музыкасын тәжірибелі композитор Дэвид Шир жазды. Шир сондай-ақ "Гинденбург", "Сөзқарас", "2010: Біз байланыс жасайтын жыл" және "Қысқа тұйық" сияқты фильмдердің музыкасын жазған. Ширдің "The Big Bus" фильміне жазған музыкасы фильмнің апаттық пародиялық тақырыбымен үйлесімді болды, сонымен қатар диско элементтері де қосылды. 1990-шы жылдары "Film Score Monthly" журналы оқырмандарына қай фильмнің музыкасын шығаруды ең қалап отырғанын сұрап дауыс беру жүргізді. "Биг-Автобус" алғашқы 20 фильмнің ішіне кірді. 2000 жылы фильмнің саундтрегінің заңсыз көшірмесі коллекционерлер арасында бағалы зат ретінде пайда болды. 2011 жылдың қаңтар айында Film Score Monthly (Каталог нөмірі FSM1401) шектеулі санда ресми саундтрек шығарды. Компакт-диск 2000 данамен шектелді және фильмнің толық музыкасын, соның ішінде әртүрлі сахналарда қолданылған классикалық туындылардың басқа нұсқаларын және үзінділерін қамтыды. Дискте сонымен қатар комедиялық музыка мен Мерфи Данннің вокалдық бөлімдері бар, ол автобустағы Oriental Lounge-дегі пианист Томми Джойсті сомдады. Саундтрек негізгі таспалардан алынғандықтан, дыбыс сапасы өте жақсы және стерео форматта болды.

Қабылдау

"Биг-автобус" сыншылар тарапынан әртүрлі бағаланды. Rotten Tomatoes сайтындағы 14 рецензия негізінде фильмнің рейтингі 64% құрайды.

Теледидарлық хабар тарату

The Big Bus теледидарлық тұсаукесері 1978 жылдың наурыз айында CBS арнасында өтті, сол кездегі хабар тарату стандарттарына сай болу үшін кейбір ересектерге арналған мазмұны мен тілі өңделді. 1980 жылдың мамыр айында қайта көрсетілген бұл фильм соңғы 40 жылда әртүрлі арналарда сирек көрсетілді, алайда 2009 жылы Turner Classic Movies (TCM) және Showtime арналарында толық нұсқасы көрсетілген. 2009 жылғы мәліметтерге сәйкес, Warner Bros. Television АҚШ-тағы теледидарлық көрсету құқығын иеленсе, Paramount Pictures барлық басқа құқықты сақтап қалды. Showtime арнасында көрсетілгенде тек Warner Bros. логотипі пайда болады, ал TCM-нің нұсқасында және DVD-де Paramount-тың бастапқы логотипі сақталған.

Үй медиасы

Фильм 1980-жылдардың басында VHS және Betamax форматтарында жарық көрді. 2002 жылы Paramount Home Entertainment фильмді DVD-де екі форматта – толық экранды немесе 2.35:1 театрлық форматта шығарды (кең экранды нұсқада шағын қара жиектер болуы мүмкін); Dolby 5.1 ағылшын тіліндегі Surround Sound стерео/моно дыбыстық жолы немесе Dolby 2.0 моно ағылшын, француз және испан тілдерінде. Қосымша материалдар жоқ, ал DVD-нің басылымы тоқтатылды. Фильм 2013 жылдың 24 қыркүйегінде АҚШ-та Warner Archive Collection DVD R ретінде де шығарылды. Фильм 4-ші аймақтағы DVD-де де жарық көрді. Kino Lorber 2023 жылдың сәуірінде фильмнің жаңадан қайта жаңартылған Blu Ray нұсқасын шығарды.