Кіріспе

Ерзинқан (; ), тарихи атауы Ерзнка, жақын орналасқан қалалар: Ерзурум, Сивас, Тунцели, Бингөл, Елазығ, Малатия, Гүмүшхане, Байбурт және Гиресун. Қаланың көпшілігі – суннит түріктер, сонымен қатар алеви курдтары да бар. 2022 жылы қала халқы 150 714 адамды құрады, бұл 2007 жылғы 86 779 адамнан артық.

Тарих

Ацилисен, ежелгі аймақ, қазіргі Ерзінкан, 387 жылы Арменияны екі вассалдық мемлекетке – Византия империясына тәуелді кішірек және Парсы империясына тәуелді үлкен мемлекетке – бөлген Ацилисен бейбіт шартының орны болды. Бұл атау (грек тілінде Ἀκιλισηνή) Страбон Географиясында 11.4.14 деп көрсетілген. Сөздің этимологиялық шығу тегі даулы, бірақ қаланың бұрын Эрез деп аталғанына келісім бар. Бір кезде император Юстинианның құрметіне Юстинианополь деп аталды. Жақында грек тілінде Кελτζηνή (Келтзене) және Κελεζηνή (Келезене) деп аталады. Армян тілінде 5 ғасырлық Маштоцтың өмірбаяны оны Екегиат деп атаса, кейінгі армян тілінде Երզնկա (Йерзнка) деп белгілі болды. Эрез елді мекенінде, әлі анықталмаған жерде, армян құдайы Анахитке арналған христиандыққа дейінгі қасиетті орын болған. Агатангелдің мәліметінде, Армения патшасы Трдат өзінің билігінің бірінші жылында Эрезге барып, Анахит храмына құрбан шалған. Ол құпия түрде христиан болған Григорий Ағартушыны құрбандық тастағына құрбандық шалуға бұйырды. Григорий бас тартқан соң, тұтқынға алынып, азапталды, нәтижесінде 14 жылдан кейін Трдаттың христиан дінін қабылдауына әкелді. Арменияның христиандануы кезінде Эрездегі храм қиратылып, оның мүлігі мен жері Григорийге берілді. Кейіннен ол көптеген монастырларымен танымал болды. Ацилисеннің қай уақытта епископтыққа айналғанын анықтау қиын. Біріншісі туралы мәліметтер 5 ғасырдың ортасына жатады: Иоанн, ол 459 жылы Константинополь патриархы Геннадий I-нің симонияға қарсы жарлығына қол қойды. Георгий немесе Грегорий (екеуі де кездеседі) 553 жылғы Константинопольдің екінші соборының әкелерінің бірі болды және «Юстинианополь епископы» ретінде танылды. Теодор 681 жылы Константинопольдің үшінші соборында «Юстинианополь епископы немесе Экклензин аймағының епископы» деп қол қойды. Георгий 879 жылғы Константинополь Фотиандық соборында болды. 10 ғасырға дейін епархия Notitiae Episcopatuum-да көрсетілмеген. Сол ғасырдың соңында ол автокефальды архиепископтық ретінде ұсынылса, 11 ғасырғы мәліметтерде 21 суфрагандық метрополия ретінде көрсетілген. Бұл Ацилисеннің ең гүлденген кезеңі болды, ол 1071 жылы Манзикерт шайқасында византиялықтардың Селжұқ түркілерінен жеңілуімен аяқталды. 13 ғасырдан кейін Ацилисеннің епархиялық епископтары туралы ешқандай мәлімет жоқ және ол Notitiae Episcopatuum-да енді көрсетілмейді. Қазір Ацилисен тұрғын епископтық емес, католик шіркеуі оны титулярлық орын ретінде тізімдеген. 1071 жылы Ерзінкан Селжұқ Сүлеймен Куталмышқа бағынған Менгүчоғлу мемлекетіне қосылды. Марко Поло Ерзінканда болған сапары туралы жазғанда, «жергілікті халық армяндар» және Ерзінкан – «архиепископтығы бар қалалардың ең асылы» екенін айтты. 1243 жылы ол Қайхусрау II мен моңғолдар арасындағы шайқаста қирады. Алайда 1254 жылға қарай халқы қалпына келгендіктен, Вильгельм Рубрук жер сілкінісінен 10 000-нан астам адам қаза тапқанын айта алды. Осы кезеңде қала армян князьдерінің билігінде жартылай тәуелсіздік деңгейіне жетті. Ерзінкан Сәфәүи тарихындағы маңызды қалалардың бірі болды. 1500 жылдың жазында Ысмайыл I-нің шақыруымен Устаклу, Шамлу, Румлу, Текелу, Жұлқадыр, Афшар, Каджар және Варсак тайпаларынан құралған 7000-ге жуық Қызылбаш әскері оның династиясын құруға көмектесу үшін жиналды.

Осман дәуірі

Османдық әкімшілікке кіргеннен кейін Ерзинжан физикалық және халық саны жағынан дамыды. 1516-1518 жылдары, жаулап алынғаннан кейін жүргізілген санақ бойынша, қалада жиырма аудан болды, оның жетісі мұсылмандарға, ал онүші христиандарға тиесілі болды. 1530 және 1591 жылғы санақтарда аудандар саны өзгермеді, бірақ халық саны артты. 1647 жылы Ерзинжанға келген Эвлиа Челеби қамалдың жазық жерге салынғанын, оның ішінде 200 үй, ал қамалдың сыртында 1800 үй болғанын жазды. Онда 48 аудан, жеті мешіт, жеті мақам және 11 хамам болды. 1881/82 жылғы жалпы санақ мәліметтері бойынша, Ерзурум вилаетінің құрамындағы Ерзинжан санджағының жалпы халқы 107 090 адамды құрады, оның ішінде 85 943 мұсылман, 19 026 армян, 1887 грек және 234 протестант болды. Виталь Куинеттің 1893 жылға дейінгі зерттеулері Ерзинжан орталығында 23 000 адам болғанын көрсетсе, оның 15 000-ы мұсылман, 7 500-ы армян болды. Сол зерттеуде бүкіл санджақта 171 472 мұсылман, 34 588 армян (оның ішінде католиктер мен протестанттар) және 2710 грек болғаны айтылады. 1914 жылғы Османдық санағында, армян сияқты діни азшылық топтарының саны дұрыс есептелмегендіктен, орталық қазада 53 898 мұсылман, 16 144 армян григориан және 147 протестант болды. Ерзинжанның басқа қазаларында 67 271 мұсылман, ал Кемахта 11 135 армян григориан және 144 протестант болды.

Арменияның геноциді

1914 жылғы Осман империясының санағына сәйкес, армян сияқты діни азшылық топтары жеткілікті есепке алынбаған, орталық қазада 16 144 армян григориан және 147 протестант болды. Ерзинжанның басқа қазаларында Кемахта 11 135 армян григориан және 144 протестант тіркелді. Дегенмен, Миллер мен Кеворкянның зерттеулерінде Ерзинжан орталығындағы армян халқы санақ деректерінен екі есе көп болғаны айтылады. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Ерзинжан мен айналасындағы 37 000 армянның көп бөлігі армян геноцидінде қаза тапты. Осы кезеңде 1915 және 1916 жылдар аралығында түрік әскері Ерзинжан және аймақтардан кем дегенде 150 000 ер, әйел және балаларды Ерзинжан арқылы көшірді. Бұл жерде құрбандардың ағынын бақылау үшін транзиттік лагерьлер құрылып, олар концентрациялық лагерьге және жақын маңдағы Кема шатқалындағы жаппай қырғын орнына жіберілді. Ж.М. Винтердің еңбектерінде 1915-1917 жылдар аралығында Ерзинжанның орталық ауруханасы түрік армиясының дәрігерлері армян азаматтарында тиф және басқа да қауіпті жұқпалы аурулармен медициналық тәжірибелер жүргізген негізгі орын болғаны көрсетілген. 2019 жылға қарай Ерзинжанда армянның іздері мен мәдениетінің қалдықтары өте аз.

Ерзинкан шайқасы

Ерзинжан шайқасы Бірінші дүниежүзілік соғыстың Кавказ жорығы барысында болды. 1916 жылы Эрзинжан Абдул Керим-паша басқаратын түріктердің Үшінші армиясының штабы орналасқан жер еді. Ресейлік генерал Николай Юденич 1916 жылдың 12 шілдесінде Мама Хатунды басып алған Ресей Кавказ армиясына жетекшілік етті. Олар Наглика биіктіктерін жаулап алып, Дурум Дураси өзенінің жағасындағы түрік бекіністерін алды, сосын олардың атты әскері Боз Тапа Мереткли шебін бұзып өтті. Одан кейін олар 25 шілдеге қарай Эрзинжанға жетіп, екі күнде қаланы басып алды. Қала шайқаста салыстырмалы түрде зардап шекпеді және Юденич көптеген жабдықтарды қолға түсірді. Осы жеңістен алынған стратегиялық артықшылықтарға қарамастан, Юденич маңызды табыстарға қол жеткізбеді және оның әскерлері солтүстіктегі Ресейдің сәтсіздіктеріне байланысты азайды.

Ерзинкан кеңес

1916-1918 жылдар аралығында Ерзинжанда қысқа ғұмырлы кеңес құрылған. Көбінесе қазіргі Ерзинкан және Түнжели облыстары Ресейдің оккупациясы астында болды. Революциядан кейін большевик әскерлері офицерлер корпусын бақылауға алды. Большевик әскері болған Аршақ Джамалиан, Ерзинкан кеңесінің басқаруын жүзеге асыру үшін күрд, түрік және армян өкілдерін шақырды.

Ерзинканды тәркілеу

Ресей армиясының шығуынан кейін, Бірінші Кавказ армиясының қолбасшысы Казим Карабекир 1918 жылғы 13 ақпанда Ерзинжанды қайта бақылауға алды. Бұл оқиғаны қала тұрғындары жыл сайын тойлайды. Қаланы басып алуды Казим Карабекир жүзеге асырды. Армян әскерлері Ерзинжаннан Ерзурумға қарай эвакуацияланғанда, қалада "сипаттауға келмейтін үрей" болды. Азаматтық және әскери құрамға күрд тайпалары шабуыл жасады, бұл қысқа аралықта қатал қарлы боранымен бірге болды. Сонымен қатар, армян федайындары арттық күштерде "аса қаһарлы" түрде шайқасты, ал жеткіліксіз жабдықталған және ашқан Осман армиясы Ресейдің тастап кеткен арсеналдары мен қоймаларынан азық-түлік пен қару-жарақ тапты. Ерзинжандағы оқиғалар Ерзурум мен Карста ірі көлемде қайталанды.

1939 жылы Ерзинкан жер сілкінісі

1939 жылы 27 желтоқсанда болған күшті жер сілкінісі қаланы толығымен қиратты. Момент масштаб бойынша 7,8 балға жеткен жеті күшті дірілдің тізбегі, Түркияда тіркелген ең күшті жер сілкінісінің бірі болды, 2023 жылғы Түркия-Сирия жер сілкінісімен бірдей деңгейде. Жер сілкінісінің бірінші кезеңінде шамамен 8000 адам қаза тапты. Келесі күні қаза болғандардың саны 20000-ға жеткені хабарланды. Жедел көмек көрсету операциясы басталды. Жыл соңына қарай, тағы жер сілкінісі мен бірнеше су тасқыны салдарынан 32 962 адам көз жұмды. Ерзинкан қаласына келген зиян соншалықты ауыр болды, оның ескі орны толығымен тасталып, солтүстікке қарай жаңа қала салынды.

Көршіліктер

Ерзинжан қаласы мына шағын аудандарға бөлінеді: Акшеметтин, Актопрак, Акиязы, Асланчак, Арсланлы, Ататүрік, Әзіз Баба, Бахчелиевлер, Барбарос, Барыш, Басбағлар, Баспанар, Байрак, Бозязы, Бугдайлы, Булутлу, Бююк Чакирман, Джемаль Гүрсель, Республика, Чаршы, Чукуркуйу, Даварлы, Деметевлер, Демирткент, Дерейурт, Эрегенекон, Эрсевенлер, Эртуғрул Гази, Эсентепе, Фатих, Гази, Гөлчүк, Гүлалыбей, Гүллидже, Х. Ахмет Йесеви, Халитпаша, Хамидие, Ханжы, Хожабей, Хүрремпалангасы, Ышыкпынар, Инөнү, Иззетпаша, Караағаш, Кавакыолу, Казымкаребекир, Кекликкаясы, Кызылай, Курутилек, Мендерес, Менгүцели, Мимарсинан, Мунзур, Мустафа Кемал Паша, Осман Гази, Османлы, Өзгүрлік, Паша, Санджак, Сарыгөл, Селжуклы, Шехит Дженгиз Топель, Шехит Серхат, Шехит Серхат Юртбашы, Таксим, Терзибаба, Улалар, Үшконақ, Ялнызбағ, Явузселим, Жаңа, Жаңыдоған және Юнусэмре.

Экономика

Ерзинжан қаласында 20-шы ғасырдың басында жібек шаруашылығында қолданылған тутар ағаштарының плантациялары табылған.