Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ерзинқан (; ), тарихи атауы Ерзнка, жақын орналасқан қалалар: Ерзурум, Сивас, Тунцели, Бингөл, Елазығ, Малатия, Гүмүшхане, Байбурт және Гиресун. Қаланың көпшілігі – суннит түріктер, сонымен қатар алеви курдтары да бар. 2022 жылы қала халқы 150 714 адамды құрады, бұл 2007 жылғы 86 779 адамнан артық.
Erzincan (; ), historically Yerznka , Nearby cities include Erzurum, Sivas, Tunceli, Bingöl, Elazığ, Malatya, Gümüşhane, Bayburt, and Giresun. The city is majority Sunni Turkish with an Alevi Kurdish minority. The city had a population of 150,714 in 2022, an increase from 86,779 in 2007.
Тарих
Ацилисен, ежелгі аймақ, қазіргі Ерзінкан, 387 жылы Арменияны екі вассалдық мемлекетке – Византия империясына тәуелді кішірек және Парсы империясына тәуелді үлкен мемлекетке – бөлген Ацилисен бейбіт шартының орны болды. Бұл атау (грек тілінде Ἀκιλισηνή) Страбон Географиясында 11.4.14 деп көрсетілген. Сөздің этимологиялық шығу тегі даулы, бірақ қаланың бұрын Эрез деп аталғанына келісім бар. Бір кезде император Юстинианның құрметіне Юстинианополь деп аталды. Жақында грек тілінде Кελτζηνή (Келтзене) және Κελεζηνή (Келезене) деп аталады. Армян тілінде 5 ғасырлық Маштоцтың өмірбаяны оны Екегиат деп атаса, кейінгі армян тілінде Երզնկա (Йерзнка) деп белгілі болды. Эрез елді мекенінде, әлі анықталмаған жерде, армян құдайы Анахитке арналған христиандыққа дейінгі қасиетті орын болған. Агатангелдің мәліметінде, Армения патшасы Трдат өзінің билігінің бірінші жылында Эрезге барып, Анахит храмына құрбан шалған. Ол құпия түрде христиан болған Григорий Ағартушыны құрбандық тастағына құрбандық шалуға бұйырды. Григорий бас тартқан соң, тұтқынға алынып, азапталды, нәтижесінде 14 жылдан кейін Трдаттың христиан дінін қабылдауына әкелді. Арменияның христиандануы кезінде Эрездегі храм қиратылып, оның мүлігі мен жері Григорийге берілді. Кейіннен ол көптеген монастырларымен танымал болды. Ацилисеннің қай уақытта епископтыққа айналғанын анықтау қиын. Біріншісі туралы мәліметтер 5 ғасырдың ортасына жатады: Иоанн, ол 459 жылы Константинополь патриархы Геннадий I-нің симонияға қарсы жарлығына қол қойды. Георгий немесе Грегорий (екеуі де кездеседі) 553 жылғы Константинопольдің екінші соборының әкелерінің бірі болды және «Юстинианополь епископы» ретінде танылды. Теодор 681 жылы Константинопольдің үшінші соборында «Юстинианополь епископы немесе Экклензин аймағының епископы» деп қол қойды. Георгий 879 жылғы Константинополь Фотиандық соборында болды. 10 ғасырға дейін епархия Notitiae Episcopatuum-да көрсетілмеген. Сол ғасырдың соңында ол автокефальды архиепископтық ретінде ұсынылса, 11 ғасырғы мәліметтерде 21 суфрагандық метрополия ретінде көрсетілген. Бұл Ацилисеннің ең гүлденген кезеңі болды, ол 1071 жылы Манзикерт шайқасында византиялықтардың Селжұқ түркілерінен жеңілуімен аяқталды. 13 ғасырдан кейін Ацилисеннің епархиялық епископтары туралы ешқандай мәлімет жоқ және ол Notitiae Episcopatuum-да енді көрсетілмейді. Қазір Ацилисен тұрғын епископтық емес, католик шіркеуі оны титулярлық орын ретінде тізімдеген. 1071 жылы Ерзінкан Селжұқ Сүлеймен Куталмышқа бағынған Менгүчоғлу мемлекетіне қосылды. Марко Поло Ерзінканда болған сапары туралы жазғанда, «жергілікті халық армяндар» және Ерзінкан – «архиепископтығы бар қалалардың ең асылы» екенін айтты. 1243 жылы ол Қайхусрау II мен моңғолдар арасындағы шайқаста қирады. Алайда 1254 жылға қарай халқы қалпына келгендіктен, Вильгельм Рубрук жер сілкінісінен 10 000-нан астам адам қаза тапқанын айта алды. Осы кезеңде қала армян князьдерінің билігінде жартылай тәуелсіздік деңгейіне жетті. Ерзінкан Сәфәүи тарихындағы маңызды қалалардың бірі болды. 1500 жылдың жазында Ысмайыл I-нің шақыруымен Устаклу, Шамлу, Румлу, Текелу, Жұлқадыр, Афшар, Каджар және Варсак тайпаларынан құралған 7000-ге жуық Қызылбаш әскері оның династиясын құруға көмектесу үшін жиналды.
Acilisene, the ancient region that is now Erzincan, was the site of the Peace of Acilisene by which in AD 387 Armenia was divided into two vassal states, a smaller one dependent on the Byzantine Empire and a larger one dependent on Persia. This is the name (Ἀκιλισηνή in Greek) by which it is called by Strabo in his Geography, 11.4.14. The etymological origin of the word is disputed, but it is agreed that the city was once called Erez. For a while it was called Justinianopolis in honour of Emperor Justinian. In more recent Greek it has been called as Κελτζηνή (Keltzene) and Κελεζηνή (Kelezene). In the Armenian language, the 5th century Life of Mashtots called it Yekeghiats. In the more recent past, it was known in Armenian as Երզնկա (Yerznka). In the settlement of Erez, at a yet unidentified site, there was a pre Christian shrine dedicated to the Armenian goddess Anahit. A text of Agathangelos reports that during the first year of his reign, King Trdat of Armenia went to Erez and visited Anahit's temple to offer sacrifice. He ordered Gregory the Illuminator, who was secretly a Christian, to make an offering at its altar. When Gregory refused, he was taken captive and tortured, starting the events that would end with Trdat's conversion to Christianity some 14 years later. After that conversion, during the Christianisation of Armenia, the temple at Erez was destroyed and its property and lands were given to Gregory. It later became known for its extensive monasteries. It is hard to tell when Acilisene became a bishopric. The first whose name is known is of the mid 5th century: Ioannes, who in 459 signed the decree of Patriarch Gennadius I of Constantinople against the simoniacs. Georgius or Gregorius (both forms are found) was one of the Fathers of the Second Council of Constantinople (553), appearing as "bishop of Justinianopolis". Theodorus was at the Third Council of Constantinople in 681, signing as "bishop of Justinianopolis or the region of Ecclenzine". Georgius was at the Photian Council of Constantinople (879). Until the 10th century, the diocese itself appears in none of the Notitiae Episcopatuum. At the end of that century, they present it as an autocephalous archdiocese, and those of the 11th century present it as a metropolitan see with 21 suffragans. This was the time of greatest splendour of Acilisene, which ended with the decisive defeat of the Byzantines by the Seljuk Turks at the Battle of Manzikert in 1071. After the 13th century, there is no mention of diocesan bishops of Acilisene and the see no longer appears in Notitiae Episcopatuum. No longer a residential bishopric, Acilisene is today listed by the Catholic Church as a titular see. In 1071 Erzincan was absorbed into the Mengüçoğlu under the Seljuk Sulëiman Kutalmish. Marco Polo, who wrote about his visit to Erzincan, said that the "people of the country are Armenians" and that Erzincan was the "noblest of cities" which contained the see of an archbishop. In 1243 it was destroyed in fighting between the Seljuks under Kaykhusraw II and the Mongols. However, by 1254 its population had recovered enough that William of Rubruck was able to say an earthquake had killed more than 10,000 people. During this period, the city reached a level of semi independence under the rule of Armenian princes. Erzincan was one of the most pivotal towns in Safavid history. It was there, in the summer of 1500, that about 7,000 Qizilbash forces, consisting of the Ustaclu, Shamlu, Rumlu, Tekelu, Zhulkadir, Afshar, Qajar and Varsak tribes, responded to the invitation of Ismail I, who would aid in him establishing his dynasty.
Осман дәуірі
Османдық әкімшілікке кіргеннен кейін Ерзинжан физикалық және халық саны жағынан дамыды. 1516-1518 жылдары, жаулап алынғаннан кейін жүргізілген санақ бойынша, қалада жиырма аудан болды, оның жетісі мұсылмандарға, ал онүші христиандарға тиесілі болды. 1530 және 1591 жылғы санақтарда аудандар саны өзгермеді, бірақ халық саны артты. 1647 жылы Ерзинжанға келген Эвлиа Челеби қамалдың жазық жерге салынғанын, оның ішінде 200 үй, ал қамалдың сыртында 1800 үй болғанын жазды. Онда 48 аудан, жеті мешіт, жеті мақам және 11 хамам болды. 1881/82 жылғы жалпы санақ мәліметтері бойынша, Ерзурум вилаетінің құрамындағы Ерзинжан санджағының жалпы халқы 107 090 адамды құрады, оның ішінде 85 943 мұсылман, 19 026 армян, 1887 грек және 234 протестант болды. Виталь Куинеттің 1893 жылға дейінгі зерттеулері Ерзинжан орталығында 23 000 адам болғанын көрсетсе, оның 15 000-ы мұсылман, 7 500-ы армян болды. Сол зерттеуде бүкіл санджақта 171 472 мұсылман, 34 588 армян (оның ішінде католиктер мен протестанттар) және 2710 грек болғаны айтылады. 1914 жылғы Османдық санағында, армян сияқты діни азшылық топтарының саны дұрыс есептелмегендіктен, орталық қазада 53 898 мұсылман, 16 144 армян григориан және 147 протестант болды. Ерзинжанның басқа қазаларында 67 271 мұсылман, ал Кемахта 11 135 армян григориан және 144 протестант болды.
After entering the Ottoman administration, Erzincan developed physically and in terms of population. According to the census made in 1516 1518 right after the conquest, there were twenty neighbourhoods in the city, seven of which belonged to Muslims and 13 to Christians. The number of neighbourhoods did not change in the 1530 and 1591 censuses but the population increased. Evliya Çelebi, who came to Erzincan in 1647, wrote that the castle was built on a flat field, and that there were 200 houses inside this place while 1800 houses were located outside the castle. It had 48 neighbourhoods, seven mosques, seven lodges, and 11 hamams. According to the General Census of 1881/82, the sanjak of Erzincan within the Erzurum vilayet had a total population of 107,090, consisting of 85,943 Muslims and 19,026 Armenians, 1,887 Greeks and 234 Protestants. Vital Cuinet's research dating to 1893 show that there were 23,000 people in the centre of Erzincan of which 15,000 were Muslims and 7,500 were Armenian. In the same research he states that the entire sanjak had 171,472 Muslims, 34,588 Armenians (incl. Catholic & Protestan) and 2,710 Greeks. According to the 1914 Ottoman census, which undercounted religious minority groups such as Armenians, there were 53,898 Muslims and 16,144 Armenian Gregorians and 147 Protestants in the central kaza. In the other kazas of Erzincan there were 67,271 Muslims, 11,135 Armenian Gregorians and 144 Protestants in Kemah.
Арменияның геноциді
1914 жылғы Осман империясының санағына сәйкес, армян сияқты діни азшылық топтары жеткілікті есепке алынбаған, орталық қазада 16 144 армян григориан және 147 протестант болды. Ерзинжанның басқа қазаларында Кемахта 11 135 армян григориан және 144 протестант тіркелді. Дегенмен, Миллер мен Кеворкянның зерттеулерінде Ерзинжан орталығындағы армян халқы санақ деректерінен екі есе көп болғаны айтылады. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Ерзинжан мен айналасындағы 37 000 армянның көп бөлігі армян геноцидінде қаза тапты. Осы кезеңде 1915 және 1916 жылдар аралығында түрік әскері Ерзинжан және аймақтардан кем дегенде 150 000 ер, әйел және балаларды Ерзинжан арқылы көшірді. Бұл жерде құрбандардың ағынын бақылау үшін транзиттік лагерьлер құрылып, олар концентрациялық лагерьге және жақын маңдағы Кема шатқалындағы жаппай қырғын орнына жіберілді. Ж.М. Винтердің еңбектерінде 1915-1917 жылдар аралығында Ерзинжанның орталық ауруханасы түрік армиясының дәрігерлері армян азаматтарында тиф және басқа да қауіпті жұқпалы аурулармен медициналық тәжірибелер жүргізген негізгі орын болғаны көрсетілген. 2019 жылға қарай Ерзинжанда армянның іздері мен мәдениетінің қалдықтары өте аз.
According to the 1914 Ottoman census, which undercounted religious minority groups such as Armenians, there were 16,144 Armenian Gregorians and 147 Protestants in the central kaza. In the other kazas of Erzincan there were 11,135 Armenian Gregorians and 144 Protestants in Kemah. However, Miller and Kévorkian's research state that the Armenians in the centre of Erzincan were more than double the census data. Of the pre World War I population of 37,000 Armenians in Erzincan and suburbs, most were killed in the Armenian genocide. During this period, at least 150,000 Armenian men, women and children from Erzincan and surrounding areas were transported by Turkish forces between 1915 and 1916 through Erzincan proper, where a series of transit camps were set up to control the flow of victims to the concentration camp and killing site at the nearby Kemah gorge. J. M. Winter's work state that between 1915 and 1917, the Central Hospital of Erzincan was the primary site of medical experiments conducted by Turkish army physicians on Armenian civilians involving typhus and other lethal infectious agents. As of 2019, few traces of Armenian presence or civilization remain in Erzincan.
Ерзинкан шайқасы
Ерзинжан шайқасы Бірінші дүниежүзілік соғыстың Кавказ жорығы барысында болды. 1916 жылы Эрзинжан Абдул Керим-паша басқаратын түріктердің Үшінші армиясының штабы орналасқан жер еді. Ресейлік генерал Николай Юденич 1916 жылдың 12 шілдесінде Мама Хатунды басып алған Ресей Кавказ армиясына жетекшілік етті. Олар Наглика биіктіктерін жаулап алып, Дурум Дураси өзенінің жағасындағы түрік бекіністерін алды, сосын олардың атты әскері Боз Тапа Мереткли шебін бұзып өтті. Одан кейін олар 25 шілдеге қарай Эрзинжанға жетіп, екі күнде қаланы басып алды. Қала шайқаста салыстырмалы түрде зардап шекпеді және Юденич көптеген жабдықтарды қолға түсірді. Осы жеңістен алынған стратегиялық артықшылықтарға қарамастан, Юденич маңызды табыстарға қол жеткізбеді және оның әскерлері солтүстіктегі Ресейдің сәтсіздіктеріне байланысты азайды.
The Battle of Erzincan took place during the Caucasus Campaign of the First World War. In 1916 Erzincan was the headquarters for the Turkish Third Army commanded by Abdul Kerim Pasha. The Russian General Nikolai Yudenich led the Russian Caucasus Army who captured Mama Hatun on 12 July 1916. They then gained the heights of Naglika and took a Turkish position on the banks of the Durum Durasi river, with their cavalry breaking through the Boz Tapa Meretkli line. They then advanced on Erzincan arriving by 25 July and taking the city in two days. The city was relatively untouched by battle and Yudenich seized large quantities of supplies. Despite the strategic advantages gained from this victory, Yudenich made no more significant advances and his forces were reduced due to Russian reverses further north.
Ерзинкан кеңес
1916-1918 жылдар аралығында Ерзинжанда қысқа ғұмырлы кеңес құрылған. Көбінесе қазіргі Ерзинкан және Түнжели облыстары Ресейдің оккупациясы астында болды. Революциядан кейін большевик әскерлері офицерлер корпусын бақылауға алды. Большевик әскері болған Аршақ Джамалиан, Ерзинкан кеңесінің басқаруын жүзеге асыру үшін күрд, түрік және армян өкілдерін шақырды.
A short lived soviet council had been at Erzincan between 1916 and 1918. Mainly today's Erzincan and Tunceli provinces were under Russian occupation. After the revolution, Bolshevik soldiers took control of the officer corps. Arshak Djamalian who was a Bolshevik soldier, called Kurdish, Turkish, and Armenian representatives to take charge of the administration of Erzincan Soviet.
Ерзинканды тәркілеу
Ресей армиясының шығуынан кейін, Бірінші Кавказ армиясының қолбасшысы Казим Карабекир 1918 жылғы 13 ақпанда Ерзинжанды қайта бақылауға алды. Бұл оқиғаны қала тұрғындары жыл сайын тойлайды. Қаланы басып алуды Казим Карабекир жүзеге асырды. Армян әскерлері Ерзинжаннан Ерзурумға қарай эвакуацияланғанда, қалада "сипаттауға келмейтін үрей" болды. Азаматтық және әскери құрамға күрд тайпалары шабуыл жасады, бұл қысқа аралықта қатал қарлы боранымен бірге болды. Сонымен қатар, армян федайындары арттық күштерде "аса қаһарлы" түрде шайқасты, ал жеткіліксіз жабдықталған және ашқан Осман армиясы Ресейдің тастап кеткен арсеналдары мен қоймаларынан азық-түлік пен қару-жарақ тапты. Ерзинжандағы оқиғалар Ерзурум мен Карста ірі көлемде қайталанды.
Following the withdrawal of the Russian Army, the commander of the First Caucasian Army Corps Kâzım Karabekir regained control over Erzincan on the 13 February 1918. This event is celebrated annually by its inhabitants. The capture was carried out by Kâzım Karabekir. The city witnessed a state of "indescribable panic" as Armenian soldiers evacuated Erzincan towards Erzurum. Both civilian and military troops were attacked by Kurdish tribes, all during brutal snowstorms. Meanwhile, Armenian fedayeen fought "ferociously" in rearguard actions, while the under equipped and famished Ottoman army found sustenance and weaponry in abandoned Russian arsenals and reserves. The events at Erzincan repeated on a larger scale in Erzurum and Kars.
1939 жылы Ерзинкан жер сілкінісі
1939 жылы 27 желтоқсанда болған күшті жер сілкінісі қаланы толығымен қиратты. Момент масштаб бойынша 7,8 балға жеткен жеті күшті дірілдің тізбегі, Түркияда тіркелген ең күшті жер сілкінісінің бірі болды, 2023 жылғы Түркия-Сирия жер сілкінісімен бірдей деңгейде. Жер сілкінісінің бірінші кезеңінде шамамен 8000 адам қаза тапты. Келесі күні қаза болғандардың саны 20000-ға жеткені хабарланды. Жедел көмек көрсету операциясы басталды. Жыл соңына қарай, тағы жер сілкінісі мен бірнеше су тасқыны салдарынан 32 962 адам көз жұмды. Ерзинкан қаласына келген зиян соншалықты ауыр болды, оның ескі орны толығымен тасталып, солтүстікке қарай жаңа қала салынды.
The city was completely destroyed by a major earthquake on December 27, 1939. The sequence of seven violent shocks, the biggest measuring 7.8 on the moment magnitude scale, was the joint most powerful earthquake recorded in Turkey, tied with the 2023 Turkey–Syria earthquake. The first stage of the earthquake killed about 8,000 people. The next day, it was reported that the death toll had risen to 20,000. An emergency relief operation began. By the end of the year, 32,962 had died due to more earthquakes and several floods. So extensive was the damage to Erzincan city that its old site was entirely abandoned, and a new town was founded a little further to the north.