Кіріспе
Бірінші дүниежүзілік соғыста британ үкіметінің позициясы
Австралия үкіметінің Екінші дүниежүзілік соғыстағы портфелі. Боеприпастар министрі – Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде соғыс қажеттіліктері үшін қару-жарақ өндірісі мен таратылуын қадағалау және үйлестіру мақсатымен құрылған британ үкіметінің лауазымы. Бұл лауазым 1915 жылғы қару-жарақ дағдарысына жауап ретінде құрылды, сол кезде газеттерде артиллериялық оқ-дәрілердің жетіспеушілігі және саботаж қаупі туралы көп сын айтылды. 1915 жылғы 2 шілдеде қабылданған «Соғыс қару-жарақтары» заңы арқылы Министрлік құрылды, оның мақсаты артиллериялық оқ-дәрілердің жеткізілуін қамтамасыз ету болды. Либералдық партия саясаткері Дэвид Ллойд Джорджтың тиімді басшылығымен Министрлік алғашқы жылында еңбек дауларын шешкен және Ұлыбританияның қару-жарақ өндірісін күрт арттыру үшін оның мүмкіндіктерін толыққанды жұмылдырған жүйені құрды. Тарихшы Дж. А. Р. Мариоттың сөзіне сәйкес, үкімет саясаты мынадай болды:
Ешқандай жеке мүдде мемлекеттік қызметке кедергі келтіруге немесе мемлекеттің қауіпсіздігіне төндіруге рұқсат етілмейді. Кәсіби одақтардың ережелері тоқтатылуы керек; кәсіпкерлердің пайдасы шектелуі керек; білікті жұмысшылар, егер окоптарда болмаса, зауыттарда күресуі керек; еңбектің жұмсалуы және әйелдерді жұмысқа тарту арқылы адам күші үнемделуі керек; жеке зауыттар мемлекеттік бақылауға өтуі керек және жаңа ұлттық зауыттар салынуы керек. Нәтижелер жаңа саясаттың дұрыстығын дәлелдеді: өндіріс өте көп болды; тауарлар, соңғы ақырда, жеткізілді.
The Minister of Munitions was a British government position created during the First World War to oversee and co ordinate the production and distribution of munitions for the war effort. The position was created in response to the Shell Crisis of 1915 when there was much newspaper criticism of the shortage of artillery shells and fear of sabotage. The Ministry was created by the Munitions of War Act 1915 passed on 2 July 1915 to safeguard the supply of artillery munitions. Under the very vigorous leadership of Liberal party politician David Lloyd George, the Ministry in its first year set up a system that dealt with labour disputes and fully mobilized Britain's capacity for a massive increase in the production of munitions. The government policy, according to historian J. A. R. Marriott, was that:
No private interest was to be permitted to obstruct the service, or imperil the safety, of the State. Trade Union regulations must be suspended; employers' profits must be limited, skilled men must fight, if not in the trenches, in the factories; man power must be economized by the dilution of labour and the employment of women; private factories must pass under the control of the State, and new national factories be set up. Results justified the new policy: the output was prodigious; the goods were at last delivered.
Соғыс уақытындағы рөлі
Дэвид Ллойд Джордж 1915-1916 жылдар аралығында қару-жарақ министрі ретіндегі белсенді қызметі арқасында саяси өрлеуіне жол ашты. 1915 жылғы қару-жарақ дағдарысы халықтың наразылығын тудырған кезде, армияда артиллериялық оқ-дәрі жетіспейді деген хабар тарады, соның салдарынан қару-жарақ өндірісін басқаруға күшті көшбасшының қажеттігі туындады. 1915 жылдың мамыр айында жаңа коалициялық үкімет құрылып, Ллойд Джордж қару-жарақ тапшылығын шешу үшін арнайы құрылған жаңа министрлікте қару-жарақ министрі болып тағайындалды. Осы лауазымда Дэвид Ллойд Джордж Клайдтағы жұмыс дауларын реттеді, білікті жұмысшылардың еңбегін «жұмсарту» арқылы жалақыны төмендету мәселесін шешті, сондай-ақ қару-жарақ өндірісіндегі жұмысшылардың жағдайын зерттеуді талап етті. Бұл зерттеу нәтижесінде еңбек ақпараттық қызметтері парламенттік әскери хатшы полковник Артур Ли басшылығымен оның министрлігіне қарасты болды. Ол қару-жарақ өндірісінің күрт өсуі үшін жоғары бағаланды, бұл 1916 жылдың соңында премьер-министрлікке және бес адамнан тұратын соғыс кабинетін басқаруға саяси жол ашты. Көптеген тарихшылар оның ұлттық рухты көтеріп, өндіріс көлемін арттыру қажеттігіне назар аударғанын мойындайды, бірақ көптегендері 1915-1916 жылдар аралығындағы қару-жарақ өндірісінің өсуіне оның келуінен бұрын қабылданған, бірақ әлі тиімді болмаған реформалар себеп болғанын айтады. Америкалық тарихшы Р.Дж.К. Адамс министрліктің Соғыс министрлігінің бюрократиялық кедергілерін жеңіп, еңбек мәселелерін шешкенін, жабдықтау жүйесін оңайлатқанын және өндірісті күрт арттырғанын көрсететін егжей-тегжейлі мәліметтер ұсынды. Бір жыл ішінде ол Ұлыбританиядағы ең ірі сатып алушы, сатушы және жұмыс берушіге айналды. Министрлік жоғары лауазымдарына әскери шенеуніктер мен бизнесмендер тағайындалды, олар соғыс кезеңінде өз компанияларынан уақытша жұмысқа алынды. Олардың күшімен ірі бизнестің мүдделері мен мемлекеттік мүдделер арасында келісімге келіп, баға мен пайдаға қатысты мәміле жасауға мүмкіндік болды. Үкіметтік агенттер шетелден қажетті тауарларды сатып алды. Сатып алынғаннан кейін, министрлік олардың таралуын бақылап, бағаның кенеттен өсуіне жол бермеу және қалыпты сауданы жалғастыру үшін шаралар қабылдады. Мысалы, Үндістанның барлық джут өнімі осылай сатып алынып, таратылды. Болат, жүн, былғары және зығыр да осындай бақылауға алынды. 1918 жылға қарай министрлік штатында 65 000 адам жұмыс істеді, олар 20 000-нан астам зауытта 3 миллионға жуық жұмысшыны жұмыспен қамтыды, соның ішінде соғыс кезеңінде инженерлік салаға жаңа келген көптеген әйелдер де болды. 1921 жылы үкіметтік шығындарды қысқарту аясында және 1918 жылғы қарусыздық келісімінің салдарынан лауазым жойылды.
Қару-жарақ министрлігінің парламенттік хатшылары, 1916-1919
Атауы Қызметке кірген күні Қызметтен кеткен күні Лэминг Уортингтон Эванс 14 желтоқсан 1916 30 қаңтар 1918 Ф. Г. Келлауэй 14 желтоқсан 1916 1 сәуір 1920 Э. Б. Сили 10 шілде 1918 10 қаңтар 1919 Джон Бэйрд 10 қаңтар 1919 29 сәуір 1919
Негізгі дереккөздер
Ллойд Джордж, Дэвид. Соғыс естеліктері (2-ші басылым, 1934) 1-том, 9-тарау. 19.