Кіріспе

Испан иезуитінің әулиесі және миссионері Хосе де Анчиета и Диас де Клавхио, СЖ (Жозеф Анчиета; 19 наурыз 1534 – 9 маусым 1597) – 16 ғасырдың екінші жартысында Бразилияның португалдық колониясына миссионерлік сапармен келген Канар аралдарының иезуиті. Еуропалықтар Бразилияны ашқаннан кейінгі алғашқы ғасырда Бразилия тарихында өте ықпалды тұлға болған Анчиета 1554 жылы Сан-Паулу және 1565 жылы Рио-де-Жанейро қалаларын құруға қатысты. Ол Канар аралдарында туған алғашқы драматург, грамматик және ақын, сондай-ақ бразилиялық әдебиеттің әкесі деп есептеледі. Анчиета үнді халқына діни білім беруге, оларды христиан дініне шақыруға және католик дініне көндіруге белсенді қатысты. Оның және тағы бір иезуит миссионері Мануэль да Нобреганың үндістерді бейбіт етуге жасаған тырыстықтары колонияда тұрақты елді мекендер құру үшін маңызды болды. "Arte de gramática da língua mais usada na costa do Brasil" (1595) атты кітабы арқылы Анчиета Бразилия жағалауында кеңінен қолданылған ежелгі тупи тіліне алғаш рет орфографияны енгізді. Анчиета "Бразилияның елшісі" деп белгілі. Ол 2014 жылдың 3 сәуірінде Папа Францискпен қасиетті деп жарияланды. Ол Канар аралдарының тумасы болған екінші әулие, алғашқысы Латын Америкасына миссионерлік сапармен барған Петр де Сент-Жозеф де Бетанкур болды. Екеуі де 21 ғасырда қасиетті деп жарияланды. Анчиета сондай-ақ Бразилияның үшінші әулиесі саналады.

Ерте өмір

Анкиета 1534 жылдың 19 наурызында Испанияның Канар аралдарындағы Тенерифедегі Сан-Кристобаль-де-Ла-Лагуна қаласында бай отбасында дүниеге келді. 1534 жылдың 7 сәуірінде Ремедис Әйгерінің шіркеуінде (қазіргі Ла Лагуна соборы) крещение рәсімі болды. Ол 14 жасқа дейін Ла Лагунадағы, қазір Каса Анкиета деп аталатын үйінде тұрды. Оның әкесі, Хуан Лопес де Анкиета и Зелаиран, Баск өлкесіндегі Урестильядан шыққан жер иесі болды. 1525 жылы император V Карлға қарсы сәтсіз көтеріліске қатысқаннан кейін Тенерифеге қашып келді. Анкиетаның Игнатий Лойолаға, Иезуит орденінің негізін қалаушыға, әкесі арқылы туыстық байланысы болды. Анкиета және оның иезуит әріптестері жергілікті халықты христиан дінінің негіздерімен таныстыруға және оларды дінге өткізуге, сондай-ақ басқа пәндер бойынша білім беруді енгізуге кірісті. Ол үндістерге латын тілін оқытып, олардың ежелгі тупи тілін үйреніп, сөздік және грамматика жинақтарын құрастыра бастады. Олардың миссиялық бекінісі, Пиратинингадағы Сан-Паулу иезуит колледжі, жақын уақыттың ішінде шағын елді мекенге айналды. Анкиета мен Нобрега португал отаршылдарының үндістерге қатысты әрекеттеріне ұзақ уақыт бойы қарсылық көрсетті және бұл мәселеде Дуарте да Костамен қақтығысқа түсті. Ол 1553 жылдан 1558 жылға дейін Бразилияның екінші генерал-губернаторы болды. Дегенмен, иезуиттер португалдарды Бразилиядағы француздық талапкерлерге қарсы қолдады. Олар португал билігінің гугенот протестанттарына қарсы қолдауын құптады, оларды француздық бекіністеріне кейде шақырып алатын. Екі иезуит француз колониясын көбінесе протестанттық жоба ретінде қарастырды, оның католиктік элементтерін елемеді және лютерандар мен кальвинистердің арасында ешқандай айырма жасаған жоқ. Анкиета жергілікті тұрғындарды дінге баулу үшін зорлық-зомбылықтың қажет болуы мүмкін екенін мойындады. Кейін ол колонияның үшінші генерал-губернаторы Мем де Саны (1500–1572) адам жеушілікті жоюға атқарған ісі үшін мақтады, бірақ бұл көптеген үндістерді өлтіру арқылы жасалғанын айтты. Бұл факт күмән тудырады. Томои конфедерациясы 1562 және 1564 жылдар аралығында Сан-Паулуға бірнеше рет шабуыл жасады, бірақ сәттілікке жете алмады. Анкиета мен Нобрега Сан-Паулу штатының солтүстік жағалауындағы қазіргі Убатубадағы Иперойг ауылында Томоимен бейбіт келіссөздер жүргізуді бастады. Анкиетаның тупи тілін білуі осы істе маңызды рөл атқарды. Көптеген оқиғалардан кейін және үндістердің Анкиета мен Нобреганы өлтіруге талпынуынан соң, олар үндістердің сенімін жеңе алды. Томои және Тупиниким тайпалары мен португалдар арасында бейбітшілік орнатылды. Португалия мен Франция арасындағы жағдай 1565 жылы Бразилияның жаңа генерал-губернаторы Мем де Саның немере інісі Эстасио де Саға француз отаршылдарын қууға бұйрық берген кезде қайтадан шиеленісті. Анкиета мен Нобреганың қолдауымен ол Сан-Висентеден армиямен аттанып, Асукар тауының етегінде Рио-де-Жанейроның бекінісін салды. Анкиета онымен бірге португалдар мен француздар арасындағы бірнеше шайқастарға қатысты, екі тарап та өз үндістандық одақтастарымен қолдау көрсетті. Ол хирург және аудармашы қызметін атқарды. Сондай-ақ ол Сальвадордағы (Баия штаты) генерал-губернатордың штаб-пәтеріне есеп берді. Анкиета 1567 жылы француздарға қарсы соңғы жеңіске жеткен шайқасқа қатысты. Бейбіт келісімге қол жеткеннен кейін Риода Нобрега басшылығымен иезуит колледжі құрылды. Анкиета қала тұруға шақырылды және 1570 жылы Нобрега қайтыс болғаннан кейін оның орнын басты. Әлсіздігіне және денсаулығының нашарлауына, сондай-ақ жаяу және кемемен баяу саяхаттаудың қиындықтарына қарамастан, келесі он жыл ішінде Анкиета Рио-де-Жанейро, Баия, Эспириту-Санту және Сан-Паулу арасында кеңінен саяхаттап, Бразилиядағы иезуит миссиясын нығайтты. 1577 жылы иезуиттердің төртінші басшысы Эверар Меркуриан Анкиетаны Бразилиядағы орден мүшелерінің провинциялық басшысы етіп тағайындады. Денсаулығы нашарлағандықтан, Анкиета 1591 жылы қызметтен босатуды сұрады. 1597 жылдың 9 маусымында Бразилияда, Эспириту-Санту штатының Реритиба қаласында қайтыс болды.

Шығармалары

Иезуиттер дәстүрінде Анчиета өзінің жоғары тұрғандарына хаттар арқылы байланыс жасайтын өнімді баяндамашы болды. Оның баяндамалары оны этнограф ретінде бекітеді, бірақ ол еуропалық нормалардан өзгешеленетін американдықтардың мінез-құлқына, мысалы, некеге тұруға серіктес таңдау, каннибализм және баяндардың рөліне назар аударды. Ол көп әйел алуды егжей-тегжейлі сипаттады және оның нәтижесінде өте тығыз қарым-қатынастар желісі қалыптасқандықтан, шіркеудің туыстық қатынастарға қатысты ережелерін жеңілдетуді ұсынды, осылайша бауырлар мен әпкелерден басқа барлығына үйленуге рұқсат берілді. Анчиета ежескі тупи тілін жазуда алғашқы қадам жасады және осы тілдегі алғашқы жарияланған еңбек – 1555 жылы жазылып, 1589 жылы жарық көрген «ерекше» грамматика, Arte de gramática da língua mais usada na costa do Brasil-дың авторы болды. Бір бағалау бойынша, «Анчиетаның грамматикасы мен сөздігі әлі де бразилиялық тілдердің ең жақсыларының қатарында саналады, шамамен 500 жыл өткен соң да. Анчиетаның еңбегін Амазония лингвистикасының бастауы деп санауға болады (іштей, оның еңбегін Америка лингвистикасының бастауы деп атау да асыра сікіріс болмас еді)». Оның абориген тілінде жазған еңбектері теология, діни оқу, театр және поэзияны қамтиды. Ол сонымен қатар тарихшы, Мем де Саның өмірбаянының авторы. Гексаметрлерден тұратын «De Gestis Meni de Saa» Америка туралы алғашқы эпикалық поэма. Онда де Са «шайтанды жеңуге ниеттенген христиандық Одиссей» ретінде бейнеленеді, ол «адам денелерін қиялауға құштар жын-шайтандық индейлер әскеріне жетекшілік етеді». Иезуиттердің келуімен «салип жын-шайтанды қуады» және «шамандар жабайы даладан өркениетті миссияларға көшкенде өте табиғи күштерін жоғалтады». Оның тағы бір маңызды поэмасы – Де Беата Виржине Деи Матре, бұл Мария Анаға арналған өлең. Дәстүр бойынша, Анчиета оны 1563 жылы Иперойгте тұтқында болғанда жазды, жағажайдың ылғалды құмына өлең жолдарын жазып, әр күндік жолдарды жаттап алып, босатылғаннан кейін оның 4900 жолын қағазға толығымен түсірді. Оның тупи, португал, испан және латын тілдерінде жазылған драмалары сахнаға қою үшін емес, ауылдық алаңдар мен шіркеулердің аулаларында жергілікті әуесқойлар орындауы үшін арналған. Олар дәстүрлі формада, бес жолдық строфалармен өлең түрінде жазылған, авто деп аталатын әдеби форма, португалдық діни драма, иезуиттердің театрды алдымен сыныптарда, содан кейін халыққа білім беру үшін пайдалану дәстүрін ұстанды. Рөлдерді ойнаушылардың барлығы еркек, жергілікті де, еуропалық та болды, және екі топтың да мақсаты – драмалардың христиандық мораль туралы нұсқауларынан үйрену еді. Олар әулиелердің мерекесі сияқты арнайы жағдайлар үшін немесе колонияға реликтілердің келуін белгілеу үшін жазылған. Ғалымдар олардың ішінде жергілікті оқиғаларға, мысалы, ауылдық бәсекелестіктерге қатысты «контексттік ақпарат» бар екенін атап өтті. Мысалы, американдық индейлердің каннибализмі Римнің Лаврентийін қуырумен салыстырылады. Оның айқын және егжей-тегжейлі баяндамалары XVI ғасырдың жергілікті халықтары мен еуропалық қоныс аударушылардың сенімдерін, мінез-құлқын және әдет-ғұрыптарын түсіну үшін әлі де маңызды. Ол сонымен қатар өте жақсы хирург және дәрігер болды. Оның қолжазбалары 1730 жылдары Португалия мен Бразилиядағы мұрағаттардан жиналып, Римде сақталды. Оның еңбектері Cartas, Informações, Fragmentos Históricos e Sermões (Хаттар, есептер, тарихи фрагменттер және уағыздар) аттарымен жарияланды.

Мұра

Жозе де Анчиета бразилия әдебиетінің негізін қалаушы және Нобрегамен бірге Бразилияның апостолы ретінде танымал. Ол екі қаланың атына ие болды: Эспириту-Санту штатындағы Анчиета (бұрынғы атауы Реритиба, осы жерде қайтыс болған) және Санта-Катарина штатындағы Анчиета, сондай-ақ көптеген басқа да жерлерге, жолдарға, мекемелерге, ауруханалар мен мектептерге оның есімі берілді. 19 ғасырда Бразилияны зерттеген француз ботанігі А. Сент-Иль, Виолацеа тұқымдасына жататын бір түрлі өрмелегіш өсімдікті қайтыс болған иезуиттің құрметіне Анчиета деп атады. Ней Латоррака 1977 жылы шыққан «Anchieta, José do Brasil» атты бразилиялық тарихи фильмінде түсті.

Құрмет

Анхиетаның ісі ресми түрде 22 маусымда 1624 жылы ашылды, оған Құдайдың қызметшісі атағы берілді. Оның рухани жазбалары 1734 жылы 11 желтоқсанда дінтанушылармен бекітілді, ал Папа Бенедикт XI оны 1736 жылы 10 тамызда құрметті деп жариялады. 1980 жылы Иоанн Павел II-нің қасиеттілік беру рәсімінен кейін Анхиета "Бақытты Жозе де Анхиета" атағын алды. Рим папасы Франциск 2014 жылы 3 сәуірде оны қасиетті деп жариялады. Бұл жаңалық алғаш рет Анхиетаның туған жері – Канар аралдарынан келген үш дін қызметкеріне жеткізілді. Олар Папаның Санта-Мартадағы резиденциясында өткен қасиетті миссаға қатысып, аталған хабарды Тенерифе епископы Бернардо Альварес Афонсоға жеткізді. Ол ұзақ жылдар бойы құрметке ие болған адамдарға қатысты стандартты сот процедуралары мен рәсімдерден бас тартатын, эквивалентті канонизация деп аталатын процесті қолданды. Анхиета Папа Франциск қасиетті деп жариялаған алғашқы испан болды. Өмірінде және одан кейін де Хосе де Анхиета құдайға жақын тұлға ретінде есептелді. Ол туралы көптеген аңыздар тарады, мысалы, бірде ол шабуылдаған яғуарға уағыз айтып, оны тоқтатты. Бүгінгі күнге дейін Анхиетаға дұға ету жануарлардың шабуылынан сақтайды деген наным бар. Хосе де Анхиета Канар аралдарында жоғары құрметке ие. Сан-Кристобаль-де-Ла-Лагуна қаласындағы бразилиялық суретші Бруно Джорджи салған қоладан жасалған мүсін Хосе де Анхиетаның Португалияға аттанатын сәтін бейнелейді. Бұл Бразилия үкіметінің Анхиетаның туған қаласына жасаған сыйы, онда оның ағаштан жасалған бейнесі Ла Лагуна соборында сақталады және әр жылғы 9 маусымда қала көшелерімен әкелінеді. Канар аралдарының қасиетті қамқоршысы – Сан-Паулудағы Біздің Анамыздың Базиликасында Хосе де Анхиетаның Сан-Паулу қаласын құрған суреті ілулі тұр. 1997 жылы оның өмірбаяны жазылған комикс кітабы жарық көрді.

Қамқорлық

Жозе де Анчиета – катехизаторлардың қамқоршысы және үлгісі. Ол сонымен қатар Рим папасы Бенедикт XVI тарапынан 2013 жылы Рио-де-Жанейрода өткен Дүниежүзілік жастар күнінің он үш араласушысының бірі деп жарияланды. 2015 жылдың сәуір айында Бразилияның Ұлттық епископтар конференциясы оны Бразилияның қосалқы қамқоршысы деп жариялады, ал оның бас қамқоршысы – Апаресидадағы Әзіре Қыз Мария.