Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Югославия Федеративтік мемлекеті (1944–1991)
Federated state of Yugoslavia (1944–1991)
Социалистік Македония Республикасы, немесе SR Македония, көбінесе Социалистік Македония, Югославия Македониясы немесе жай ғана Македония деп аталады, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Югославия Социалистік Федеративтік Республикасының алты құраушы республикасының бірі және македониялықтардың ұлттық мемлекеті болды. 1990 жылы саяси жүйенің парламенттік демократияға өтуінен кейін республика 1991 жылы ресми атауын Македония Республикасы деп өзгертті, ал Югославияның таралуы басталғанда, ол өзін тәуелсіз мемлекет деп жариялады және 1991 жылдың 8 қыркүйегінде референдум өткізді, онда Югославияның егемен мемлекеттерімен кез келген одақ құру құқығы бар, егемен және тәуелсіз Македония мемлекеті бекітілді. Географиялық тұрғыдан алғанда, SR Македония батысынан Албаниямен, оңтүстігінен Грекиямен және шығысынан Болгариямен шектеседі. Югославия ішінде солтүстікке қарай Сербиямен (соның ішінде SAP Косовомен) шектеседі. Бұл Югославияның құрлықта орналасқан екі республикасының бірі еді.
The Socialist Republic of Macedonia , or SR Macedonia, commonly referred to as Socialist Macedonia, Yugoslav Macedonia or simply Macedonia, was one of the six constituent republics of the post World War II Socialist Federal Republic of Yugoslavia, and a nation state of the Macedonians. After the transition of the political system to parliamentary democracy in 1990, the Republic changed its official name to Republic of Macedonia in 1991, and with the beginning of the breakup of Yugoslavia, it declared itself an independent country and held a referendum on 8 September 1991 on which a sovereign and independent state of Macedonia, with a right to enter into any alliance with sovereign states of Yugoslavia was approved. Geographically, SR Macedonia bordered Albania to the west, Greece to the south and Bulgaria to the east. Within Yugoslavia, it bordered SR Serbia (including SAP Kosovo) to the north. It was one of two constituent republics of Yugoslavia that were landlocked.
Өмірбаян
Бірінші Македония мемлекеті ресми түрде Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Македонияны Халықтық азат ету үшін Антифашистік Ассамблеяның (ASNOM) бірінші пленарлық сессиясында Демократиялық Федеративтік Македония деп жарияланды. Ол 1944 жылғы 2 тамызда Югославиядағы болгар оккупациялық аймақта (қазіргі Сербиядағы Прохор Пчининский монастырында) жасырын құрылды. Бұл күн қазір Солтүстік Македонияда Республика күні ретінде тойланады. Бұл күн қасақана таңдалды, себебі ол 1903 жылғы Осман билігіне қарсы Ильинден көтерілісінің күні еді. Алайда, кеңестік қысыммен болгар армиясы аймақтан шегінгеннен кейін, 8 қыркүйекте оңшыл IMRO ұлтшылдары Германияға жақын Македонияның марионеттік мемлекетін жариялады. Қазан айының басында, жаңа болгар кеңестік үкіметінің басшылығымен болгар армиясы Грекиядан шығып келе жатқан неміс әскерлерін тоқтату үшін Югославияға қайта кірді. Македонияда болгар әскері Македония Халық Азаттық Армиясының жауынгерлерімен бірге соғысты. Вардар Бановинасы 1944 жылдың қараша айының соңында немістер мен олардың қолдаушыларынан де-факто босатылды, сондықтан ASNOM желтоқсанда, неміс әскері шегінгеннен кейін жұмыс істеуге кірісті. Дегенмен, желтоқсан айында Батыс Македониядағы антикоммунистік албан ұлтшылдары, югослав партизандары жеңіске жеткенін жариялағаннан кейін, аймақты бақылауда ұстауға тырысты. Олардың мақсаты – аймақтың коммунистік Югославияға қосылуына қарсы тұру болды және тек 1945 жылдың басында ғана югослав партизандары таулы аймаққа бақылау орната алды. Соғыстан кейін жаңа Югославия мемлекетінің мәртебесі бірден анық болған жоқ. Партизандар Югославияны алты федеративтік мемлекеттен тұратын «Демократиялық Федерация» ретінде көріп отырды. 1945 жылғы 29 қарашада Титоның премьер-министр лауазымына бекітілуімен Югославия Социалистік Федеративтік Республикасы жарияланды, ал оның конституциясы 1946 жылы күшіне енді. Осының нәтижесінде Македония өзінің атын Македония Халық Республикасы деп өзгертті және Югослав Федерациясының құрамына енді. Болгарлыққа жақын деген күдікпен (көбінесе олар тәуелсіздік пен Югославияға қарсы болды) әртүрлі деңгейдегі адамдар лауазымдарынан алынып, оқшауланды, тұтқындалды және жасалма айыптамалармен сотталды. Көптеген жағдайларда олар жаппай өлімге ұшырады, мысалы, 1945 жылғы Қанды Рождество кезінде. Құрбандардың саны әлі де нақты емес, көптеген академиялық дереккөздер оның санын 1200 адам деп көрсетеді, бірақ болгарлық бағалаулар бойынша, олардың саны 50 мыңға жуық, оның ішінде атылғандар, тұтқындалғандар, жер аударылғандар, мәжбүрлі еңбекке тартылғандар және т.б. Тито-Сталиннің араздасуынан кейін тағы да тазалаулар жүргізілді. Ұлттық македон тілі 1945 жылы кодификацияланды және алғашқы «Просветно Дело» баспасы 1945 жылғы 16 сәуірде құрылды. Мемлекет Вардар Бановинасының аумағында құрылды, ол Македонияның кең географиялық аймағының бір бөлігі болды және бірнеше елдер арасында бөлінді. Республиканың кейбір македон саясаткерлері Эгей және Пирин Македониясын қамтитын Біртұтас Македония идеясын жақтады. Бұл идея кейбір жағдайларда федералды югослав билігі тарапынан қолдау тапты немесе аймақтық және халықаралық саяси жағдайға байланысты басып тасталды. Кейбір адамдар федерацияға қарсы болды және федералды биліктен үлкен тәуелсіздік талап етті, бұл оларды қудалауға әкелді. Осы тазалаулардың көрнекті құрбаны – бірінші президент Медодия Андонов Ченто болды. Болгарлық сезімдердің қалдықтарын жою үшін Югославия коммунистері македондану және ұлт құру процесін бастады.
The first Macedonian state was formally proclaimed under the name Democratic Federal Macedonia at the First Plenary Session of the Anti Fascist Assembly for the People's Liberation of Macedonia (ASNOM) during World War II. It was set up clandestinely on 2 August 1944 in the Bulgarian occupation zone in Yugoslavia (in the Prohor Pčinjski Monastery, now in Serbia). This date is now celebrated in North Macedonia as the Republic Day. It was chosen intentionally, as it was the date of the Ilinden Uprising against Ottoman rule in 1903. However, after the Bulgarian Army retreated from the region under Soviet pressure, on 8 September, right wing IMRO nationalists declared a pro German Macedonian puppet state. In early October, under the leadership of the new Bulgarian pro Soviet government, the Bulgarian Army re entered Yugoslavia to block the German forces in their withdrawal from Greece. In Macedonia the Bulgarians fought side by side with the fighters of the People's Liberation Army of Macedonia. Vardar Banovina was de facto liberated from the Germans and their collaborationists in late November 1944, so the ASNOM became operational in December, shortly after the German retreat. Nevertheless, in December anti communist Albanian nationalists in Western Macedonia tried to remain in control of the region after the Yugoslav Partisans announced victory. They aimed to resist incorporation of the area into communist Yugoslavia and it was only in early 1945 that the Yugoslav Partisans were able to establish their control over the mountainous area. The nature of the new Yugoslav state remained unclear immediately after the war. Yugoslavia was envisioned by the Partisans as a "Democratic Federation", including six federal states. When Tito's nomination as Prime Minister was accepted on 29 November 1945, the Socialist Federal Republic of Yugoslavia was declared, with its constitution coming into force in 1946. As a result, Macedonia changed its name to the People's Republic of Macedonia and was incorporated as a constituent republic in the Yugoslav Federation. People with various degrees of allegedly being pro Bulgarian orientation (in the most cases they were pro Independence and anti Yugoslav) were purged from their positions, then isolated, arrested and imprisoned on fabricated charges. In many cases they were executed en masse, such as during the Bloody Christmas of 1945. The number of victims remains unclear, many academic sources put the number at 1,200 people although according to Bulgarian estimates, the number is estimated to be around 50,000, including those executed, imprisoned, deported, subject to forced labor, etc. Some additional purges followed after the Tito–Stalin split. The national Macedonian language was codified in 1945 and the first publishing house "Prosvetno Delo" was established on 16 April 1945. The state was formed on the territory of Vardar Banovina, a part of the wider geographical region of Macedonia, which was divided between several countries. Some Macedonian politicians from the Republic advocated the idea of a United Macedonia, which would include Aegean Macedonia and Pirin Macedonia. The idea was somewhat supported by the federal Yugoslav authorities on some occasions, or repressed, depending on the regional and international political situation. Some people were against the federation and demanded greater independence from the federal authorities, leading to their persecution. One of the notable victims of these purges was the first president, Metodija Andonov Čento. To wipe out the remnants of Bulgarophile sentiments, the Yugoslavian communists started a process of Macedonization and nation building.
Жүйе
Македония Социалистік Республикасы бір партиялық коммунистік мемлекет болды, биліктегі саяси партия Македония Коммунистері Лигасы (македония тілінде: Сојуз на Комунистите на Македонија, Sojuz na Komunistite na Makedonija, аббревиатурасы: СКМ, SKM) еді. Югославия құрамындағы мемлекет және Бейтараптық қозғалысының жетекші негізін қалаушысы болған СР Македония бейтарап сыртқы саясат ұстанды және басқа коммунистік мемлекеттермен салыстырғанда көбірек либералды коммунистік жүйені сақтады. Биліктегі идеология Титоизм мен Жұмысшылардың өзін-өзі басқаруына (македония: самоуправување, samoupravuvanje) негізделген.
The Socialist Republic of Macedonia was a one party communist state, the ruling political party being the League of Communists of Macedonia (in Macedonian: Сојуз на Комунистите на Македонија, Sojuz na Komunistite na Makedonija, abbreviation: СКМ, SKM). Being a constituent state of Yugoslavia, a leading founder of the Non Aligned Movement, SR Macedonia pursued a neutral foreign policy and maintained a more liberal communist system compared to other communist states. The ruling ideology was based on Titoism and Workers' self management (Macedonian: самоуправување, samoupravuvanje).
Азшылықтар
Македониялықтар көпшілік болғандықтан және Югославия СФР құрамындағы халықтардың бірі болғандықтан (ресми термин: народ), этникалық азшылықтардың (ресми термин: народности) құқықтары Конституциямен кепілдендірілді. Македонияның ресми тілі македон тілі болса да, македондық албандар мен македондық түркілер мектеп жүйесінде және бұқаралық ақпарат құралдарында өз тілдерін пайдалану құқығына ие болды. Македония Конституциясы мемлекетті этникалық македониялықтардың ұлттық мемлекеті ретінде, сонымен қатар албандар мен түркілердің мемлекеті ретінде анықтады. Болгарларды ұйымдасқан түрде өлтіру салдарынан қаза тапқандардың саны белгісіз. Болгар дереккөздері 1944 жылдан кейін мыңдаған адамның өлтірілгенін және 100 000-нан астам адамның "Македония ұлттық құрметін қорғау туралы заң" бойынша түрмеге қамалғанын хабарлайды. Македонияда болгарофобия мемлекеттік идеология деңгейіне жетті.
While the Macedonians were the majority and were one of the constituent nations of SFR Yugoslavia (official term: narod) the rights of the ethnic minorities (official term: narodnosti) were guaranteed by the Constitution. The official language of SR Macedonia was Macedonian, however Macedonian Albanians and Macedonian Turks had the right to use their own languages within the school system and the media. The constitution of the SR Macedonia defined the state as the national state of the ethnic Macedonians, but also as the state of Albanians and Turks. The number of victims due to organized killings of Bulgarians is unclear. Bulgarian sources claim that thousands of people were killed after 1944 and that more than 100,000 people were put in prison under the "Law for the Protection of Macedonian National Honor". In SR Macedonia the Bulgarophobia increased to the level of State ideology.
Дін
Билік басындағы коммунистер дінге қарсы болғанымен, діни еркіндікке белгілі бір шекте рұқсат берілді. Шығарушы билік 1967 жылы автокефалия жариялаған Македония православие шіркеуінің сақталуына мүмкіндік берді. 1972 жылы Скопьеде ең ірі православие шіркеуі – Әулие Климент Охридский шіркеуінің құрылысы басталды. Мұсылмандар, католиктер, протестанттар және басқа да діни қауымдар өз ұйымдарын және құдайға табыну орындарын сақтап қалуға құқылы болды.
Although the ruling communists discouraged religion, religious freedom was allowed to a certain extent. The authorities allowed the existence of the Macedonian Orthodox Church, which proclaimed autocephaly in 1967. In 1972 the construction of the largest orthodox church St. Clement of Ohrid in the capital of Skopje began. Muslims, Catholics, Protestants and other religious communities also could maintain their own organisations and places of worship.
География
Македония Социалистік Республикасы аумағы және халқы тұрғысынан Югославия СФР-нің ең ірі 4-ші құрамына кірді. Югославия ішінде оның солтүстігінде Сербия Социалистік Республикасымен, ал солтүстік-батысында Косово Социалистік Автономиялық Облысымен ішкі шекарасы болды. Батысында Албания Халық Социалистік Республикасымен, оңтүстігінде Грекиямен және шығысында Болгария Халық Республикасымен халықаралық шекарасы өтті.
The Socialist Republic of Macedonia was the 4th largest constituent country of SFR Yugoslavia both by area and population. Within Yugoslavia, it had an internal border with the Socialist Republic of Serbia to the north and its subunit the Socialist Autonomous Province of Kosovo to the northwest, and had international borders with the People's Socialist Republic of Albania to the west, Greece to the south, and the People's Republic of Bulgaria to the east.
Өтпелі кезең
1990 жылы үкімет түрі бейбіт жолмен социалистік мемлекеттен парламенттік демократияға өзгерді. Бірінші көп партиялық сайлау сол жылдың 11 қарашасында өтті. Бұрынғы билеуші коммунистік партия реформалық бағытқа бұрылып, Петар Гошев басқаратын Македония коммунистерінің лигасы – Демократиялық өзгерістер партиясы деп өз атауын өзгертті. Соңғы коммунистік президенттіктің басшысы Владимир Митков отставкаға кеткеннен кейін, Киро Глигоров 1991 жылдың 31 қаңтарында Македония Социалистік Республикасының тұңғыш демократиялық жолмен сайланған президенті болды. 16 сәуірде парламенттің конституциялық түзетуі заңды тұлғаның ресми атауынан "Социалистік" деген сөзді алып тастады, ал 7 маусымда жаңа атау – Македония Республикасы ресми түрде қабылданып, 1991 жылдың 8 қыркүйегінде өткен референдум нәтижесінде толық тәуелсіз мемлекет деп жарияланды. Солтүстік Македония Республикасы Македония Социалистік Республикасының заңды мұрагері болып табылады. 2018 жылдың маусымында Грекиямен жасалған Преспа келісімінен кейін, ұзақ жылдар бойы дау тудырған атау мәселесі шешілгеннен соң, 2019 жылдың ақпан айына дейін Македония Республикасы деп белгілі болды және ресми түрде атауын өзгертті.
In 1990 the form of government peacefully changed from socialist state to parliamentary democracy. The first pluralist elections were held on 11 November the same year. The once ruling communist party took a reformist direction and renamed itself League of Communists of Macedonia – Party for Democratic Change led by Petar Gošev. After the head of the last communist presidency Vladimir Mitkov resigned, Kiro Gligorov became the first democratically elected president of the Socialist Republic of Macedonia on 31 January 1991. On 16 April, parliament adopted a constitutional amendment removing "Socialist" from the official name of the entity, and on 7 June the new name Republic of Macedonia was officially established. and later proclaimed itself a fully independent country, following a referendum held on 8 September 1991. The Republic of North Macedonia is the legal successor to the Socialist Republic of Macedonia. It was known as the Republic of Macedonia until February 2019 when it underwent an official name change following the Prespa agreement with Greece in June 2018 which resolved a long standing naming dispute.