Венесуэланың қазіргі және 26-шы Конституциясы

Венесуэланың қазіргі, 26-шы Конституциясы: тарихы, қабылдануы, негізгі ережелері, Уго Чавес және Боливариан идеясы туралы ақпарат. Конституциялық құқық.

9 мин оқу

100%

Дереккөз: Constitution of Venezuela — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Венесуэланың қазіргі және 26-шы конституциясы

Венесуэла Боливарлық Республикасының Конституциясы (lang es (CRBV)) – Венесуэланың қазіргі және жиырма алтыншы конституциясы. Ол 1999 жылдың ортасында халықтық референдум арқылы құрылған конституциялық жиналыспен әзірленді. 1999 жылдың желтоқсанында қабылданған бұл конституция Венесуэла тарихындағы ең ұзақ қызмет еткен 1961 жылғы конституцияның орнын басты. Оны сол кездегі Венесуэла президенті Уго Чавес басты назарда ұстады, содан кейін Луис Микилена және Карлос Андрес Перес сияқты 1961 жылғы конституцияны қабылдауға қатысқан түрлі салалар мен тұлғалардың күшті қолдауын алды. Чавес және оның жақтастары (чавистер) 1999 жылғы құжатты «Constitución Bolivariana» («Боливарлық Конституция») деп атайды, себебі олар оның идеологиялық тұрғыдан Симон Боливардың ой-өрісі мен саяси философиясынан және боливариандықтан шыққандығын мәлімдейді. 2017 жылдың тамызында Құрылтай Ұлттық Ассамблеясы құрылғаннан бері Боливар үкіметі 1999 жылғы конституцияны жаңа конституция қабылданғанға дейін күшін жойды деп жариялады. 1999 жылғы Конституция – Венесуэла тарихында халықтық референдум арқылы бекітілген алғашқы конституция және оның ішіндегі әлеуметтік-экономикалық өзгерістерге байланысты «Венесуэланың Бесінші Республикасы» деп аталатын жаңа мемлекет құрылды, сондай-ақ Венесуэланың «Венесуэла Республикасы» деген атауы «Венесуэла Боливарлық Республикасы» деп ресми түрде өзгертілді. Венесуэла үкіметінің құрылымы мен міндеттеріне маңызды өзгерістер енгізілді, сонымен қатар барлық венесуэлалықтарға кепілденген, жоғары білім деңгейіне дейінгі тегін білім беру, тегін денсаулық сақтау, таза қоршаған ортаға қол жеткізу, аз ұлт өкілдерінің (особылап, жергілікті халықтардың) өздерінің дәстүрлі мәдениеттерін, діндерін және тілдерін сақтау құқығы сияқты көптеген адам құқықтары қамтылды. 350 баптан тұратын 1999 жылғы Конституция – әлемдегі ең ұзақ, күрделі және толық конституциялардың бірі. Венесуэла және Американың көптеген басқа елдерінің конституциялары арасындағы ерекше айырмашылық – ұлттық парламенттің президентті қызметтен алу құқығының болмауы. Оның орнына президентті азаматтар референдум арқылы немесе Жоғарғы Соттың шешімімен қызметтен алуға болады.

The Constitution of the Bolivarian Republic of Venezuela (lang es (CRBV)) is the current and twenty sixth constitution of Venezuela. It was drafted in mid 1999 by a constituent assembly that had been created by popular referendum. Adopted in December 1999, it replaced the 1961 Constitution, the longest serving in Venezuelan history. It was primarily promoted by then President of Venezuela Hugo Chávez and thereafter received strong backing from diverse sectors, including figures involved in promulgating the 1961 constitution such as Luis Miquilena and Carlos Andrés Pérez. Chávez and his followers (chavistas) refer to the 1999 document as the "Constitución Bolivariana" (the "Bolivarian Constitution") because they assert that it is ideologically descended from the thinking and political philosophy of Simón Bolívar and Bolivarianism. Since the creation of the Constituent National Assembly in August 2017, the Bolivarian government has declared the 1999 constitution suspended until a new constitution is created. The Constitution of 1999 was the first constitution approved by popular referendum in Venezuelan history, and summarily inaugurated the so called "Fifth Republic of Venezuela" due to the socioeconomic changes foretold in its pages, as well as the official change in Venezuela's name from the República de Venezuela ("Republic of Venezuela") to the República Bolivariana de Venezuela ("Bolivarian Republic of Venezuela"). Major changes are made to the structure of Venezuela's government and responsibilities, while a much greater number of human rights are enshrined in the document as guaranteed to all Venezuelansincluding free education up to tertiary level, free health care, access to a clean environment, right of minorities (especially indigenous peoples) to uphold their own traditional cultures, religions, and languages, among others. The 1999 Constitution, with 350 articles, is among the world's longest, most complicated, and most comprehensive constitutions. One of the outstanding differences between Venezuelan and most of the other constitutions of the Americas is the lack of the possibility of impeachment of the president by the national parliament. Instead, the president can be removed from office either by citizens through a recall referendum or by decision of the Supreme Tribunal of Justice.

Тұжырымдамалық

Президент Уго Чавес алғаш рет 1961 жылғы Конституцияның қағидаларына сәйкес, 1998 жылғы 6 желтоқсандағы президент сайлауында сайланды. Чавес 1992 жылғы төңкеріс талпынысының алдында Венесуэла үшін конституциялық конвенцияны Венесуэлаға ауқымды және радикалды әлеуметтік өзгерістерді жылдам әкелудің ең тиімді жолы деп ойлаған. Түрмеге қамалып, босатылғаннан кейін, ол осы конвенцияны саяси мақсаты етіп, саяси мансапқа ұмтылды. 1998 жылғы президенттік сайлауға дайындық кезінде Чавестің берген уәделерінің бірі – халыққа референдум ұйымдастырып, Ұлттық Конституциялық Ассамблеяны шақыру қажеттігі туралы сұрау болды. Президенттік қызметке кіріскеннен кейін ол шығарған алғашқы жарлығы 19 сәуірде референдум өткізу туралы болды. Сайлаушылардан екі сұрақ қойылды: Конституциялық ассамблея шақырылу керек пе және ол президент ұсынған тәртіптерді қабылдауы керек пе. Дауыс бергендердің 92 пайызы Конституциялық ассамблеяны шақыруға келісті, ал 86 пайызы Чавестің ұсынған сайлау жүйесін қолдады.

Құрылтай жиналысының сайлауы

Содан кейін 25 шілдеде Конституциялық жиналысқа 131 депутат сайлау үшін сайлау өтті, ол 1999 жылдың қалған бөлігінде ұсыныстарды талқылады және қарастырды. Чавес басқаратын MVR және оның одақтас партиялары "Polo Patriotico" ("Патриотикалық одақ") атты бірлестік құрды. Бұл одақ Конституциялық жиналыстағы 131 орынның 121-ін жеңіп алды.

"Сот төтенше жағдайлар комитеті"

Көп ұзамай Конституциялық жиналыс пен оны реформалау немесе алмастыру тиіс болған ескі институттар арасында қақтығыс туды. 1998 жылғы президенттік науқаны кезінде және 25 шілдедегі Ассамблея сайлаулары алдында Чавес жаңа органның қазіргі Конгресс пен соттардан жоғары басымдыққа ие болатынын, тіпті қажет болған жағдайда оларды тарату құқығына да ие болатынын мәлімдеген еді. Оған қарсы, оның қарсыластарының бірі, әсіресе Жоғарғы Соттың төрағасы Сесилия Соса Гомес, Конституциялық жиналыс жасаған конституция ратификацияланғанға дейін қолданыстағы институттарға бағынышты болуы керек деп мәлімдеді. 1999 жылдың тамыз айының ортасында Конституциялық жиналыс елдің сот жүйесін қайта құруға кірісті, судьяларды қызметтен босату құқығын алды. "Нью-Йорк Таймс" бағалағандай, бұл елдің 4700 судьясы, кеңсе қызметкерлері және сот орындаушыларының шамамен жартысына қатысты жемқорлық бойынша аяқталмаған тергеулерді жеделдетуге бағытталған шара еді. 23 тамызда Жоғарғы Сот 8-6 дауыспен Ассамблеяның осы өкілеттіктерді қабылдауы конституцияға қайшы емес деп шешті; алайда, келесі күні Сесилия Соса Гомес наразылық білдіріп отставкаға кетті. Соңында 190-нан астам судья сыбайлас жемқорлық айыбымен қызметтен шеттетілді. 25 тамызда Конституциялық жиналыс "заң шығару төтенше жағдайын" жариялады және Конгрестің жұмысын бюджетті бақылау және байланыс мәселелерімен шектеуге дауыс берді. Жауап ретінде Конгресс, шілдеде Конституциялық жиналыспен қақтығысты болдырмау үшін қазан айына дейін үзіліс жасауға шешім қабылдаған болатын, үзілістің аяқталғанын жариялады, ол 27 тамыздан күшіне енді. Бір кезде Конституциялық жиналыс Конгреске кез келген отырыс өткізуге тыйым салды. Алайда, 10 қыркүйекте екі орган жаңа конституция күшіне енгенге дейін "бірге өмір сүруге" мүмкіндік беретін келісімге келді.

Жаңа конституцияның құрылуы

Содан кейін, 1999 жылдың соңындағы 60 күннің ішінде жаңа, сайлаушылар бекіткен Конституциялық ассамблея Чавестің қалаған құрылымдық өзгерістерінің көп бөлігін конституциялық заң ретінде бекіткен құжатты жасап шығарды. Чавес бұл өзгерістердің жоспарланған әлеуметтік әділдік бағдарламаларын табысты және толыққанды іске асыру үшін қажет екенін мәлімдеді. Венесуэланың үкіметтік құрылымында кең ауқымды өзгерістер күтілуде; Чавестің жоспары, 1998 жылғы сайлауалды уәделерінен туындап, ұлттық саяси ахуалды түбірінен өзгертіп, тәуелсіз және үшінші партияларға Венесуэланың саяси кеңістігін кеңейтуді көздеді. Осы процесте Чавес өзінің AD және COPEI оппозициясын толыққанды күйретуге тырысты. Чавестің барлық мақсаттары бірден, күрт ілгері жылжыды.

Халықтық референдум арқылы ратификациялау

Бұл жаңа 1999 жылғы Конституция 15 желтоқсан 1999 жылы ұлттық сайлаушыларға ұсынылып, 72% дауыспен мақұлданды (Ұлттық сайлау кеңесі растады). Жаңа Конституция содан кейін 20 желтоқсан күні толық күшіне енді.

Мәтін және басшылыққа алатын ілімдер

Конституцияның мәтіні – Симон Боливардың конституциялық және халық егемендігі туралы жазбалары, Хосе Марти, перулік марксист Хосе Карлос Мариатеги және Евгений Пашуканис сияқты алуан түрлі көздерден алынған құқықтық және саяси нормалардың қосындысы. Ол берік либералды демократиялық негізін сақтай отырып, халық егемендігінің элементтері (консультативтік немесе кері шақыру референдумдары), әлеуметтік жауапкершілік, конституциялық жүйе бұзылған жағдайда көтерілуге құқық (333 және 350-баптар) және республиканың шетелдік үстемдікке тәуелсіздігі сияқты тікелей демократия элементтерін енгізеді. Бұл элементтерден өзге, билік бөлінісі (үкіметтің екі жаңа тармағымен бірге) және меншік, сөз бостандығы және ереуіл құқықтары көбінесе бұрынғы конституциядағыдай сақталды.

Жаңа конституцияның жаңалықтары

Конституциялық жиналыс өзі 1999 жылғы жаңа Венесуэла конституциясын әзірледі. 350 баптан тұратын бұл құжат жоба бойынша әлемдегі ең көлемді конституциялардың бірі болды.

Мемлекеттің атауы

Конституциялық жиналыстың депутаттарының бастапқы тартынғандығына қарамастан, елдің ресми атын "Венесуэла Республикасы" дегеннен "Венесуэла Боливариан Республикасы" деп өзгертті.

Билік пен биліктің бес саласы

Биліктердің бөлінуіне маңызды өзгерістер енгізілді. Жаңа Боливарлық Венесуэла Республикасында әдеттегідей үш мемлекеттік билік орнына бес мемлекеттік билік бар (136-бап): Атқару билігі (Президенттік). Заң шығару билігі (Ұлттық жиналыс). Сот билігі (сот жүйесі). Сайлау билігі (poder electoral немесе "сайлау билігі"). Азаматтар билігі (poder ciudadano немесе "азаматтар билігі"). Сайлау билігін Ұлттық сайлау кеңесі (CNE) басқарады және елдегі барлық сайлаулардың – муниципалдық, штаттық және федералдық деңгейдегі сайлаулардың тәуелсіз бақылауын қамтамасыз етеді. Азаматтар билігіне (defensor del pueblo) (омбудсмен немесе "халықтың қорғаушысы"), Бас прокурор (бас прокурор), және бас контролер (бас контролер) кіреді. Ол Венесуэла мемлекетінің биліктерімен азаматтардың қарым-қатынасында оларды өкілдік етуге және қорғауға жауапты. Заң шығару билігі екі палаталы жүйеден бір палаталы жүйеге өзгертілді.

Күшейтілген және қайтарып алуға болатын төрағалық және жұмыс істейтін атқарушы вице-президент құру

Сонымен қатар, президенттің өкілеттік мерзімі бес жылдан алты жылға дейін ұзартылды, бірақ екі мерзімнен аспауы тиіс. Бұл құжат сондай-ақ, ұлттық референдум арқылы президентті қызметтен алу мүмкіндігін енгізді, яғни Венесуэла азаматтары президенттің өкілеттік мерзімі аяқталғанға дейін қызметтен шеттетуге құқық алатын болды. Мұндай референдумдар қолдау көрсетушілердің белгілі бір саны бар петициялар ұсынылғаннан кейін іске қосылуы керек еді. Бұл жаңа ереже алғаш рет 2004 жылы өткізілген референдумда қолданысқа енгізілді, бірақ ол көпшіліктің қолдауын алмады. 2004 жылғы Венесуэла референдумына қараңыз. Президенттік өкілеттіктер, атқарушы билік басшысы, мемлекет және үкімет басшысы болудан басқа, белгілі бір жағдайларда Ұлттық Ассамблеяны тарату және Ұлттық Ассамблеяның рұқсатымен заң күші бар жарлықтар шығару құқығымен күшейтілді. 2009 жылы референдум арқылы президенттік мерзімнің шектеуі (президенттің ғана емес) жойылды. Үкіметтің күнделікті жұмысын басқару және Президенттің тапсырмасымен міндеттер мен өкілеттіктерді жүзеге асыру үшін, сондай-ақ бас операциялық директор ретінде әрекет ету үшін атқарушы вице-президент лауазымы құрылды. Атқарушы вице-президентті Ұлттық Ассамблея айыптау арқылы қызметтен шеттетуге болады. Атқарушы вице-президент министрлермен қатар Ұлттық Ассамблеяға да саяси жауапкершілікте.

Бір палаталы және әлсіретілген заң шығарушы орган

Жаңа конституция бұрынғы екі палаталы Конгрессті бір палаталы заң шығару органына айналдырды және оның көптеген бұрынғы өкілеттерін жойды. Осылайша, жаңа бір палаталы Ұлттық жиналыс депутаттар палатасы мен Сенат арасындағы заң шығару өкілеттігінің бұрынғы дәстүрлі бөлінуін тоқтатты. Сонымен қатар, заң шығару билігінің өкілеттігі айтарлықтай қысқартылып, Венесуэла Президентіне берілді.

Халық қорғаушысы

Сондай-ақ, жаңа лауазым – Халық қорғаушысы (Defensoría del Pueblo) құрылды, ол президенттік аппаратының, Ұлттық жиналыстың және конституцияның қызметін тексеруге өкілетті омбудсмен кеңсесі болды. Чавес мұндай қорғаушыны Венесуэла үкіметінің әдептік саласының қорғаушысы деп атады, оның міндеті – қоғамдық және моральдық мүдделерді қорғау. Бұл идея Боливардың конституционализмінен алынған.

Судьялыққа үміткерлерге арналған ашық емтихан

Соңында, Венесуэланың сот жүйесі реформаланды. Жаңа Конституцияға сәйкес, судьялар бұрынғыдай Ұлттық Ассамблеямен тағайындалмай, ашық емтиханды тапсырғаннан кейін қызметке орналастырылатын болды.

Денсаулық сақтау

Венесуэланың 1999 жылғы Конституциясының III тарауындағы 83-85 баптары барлық Венесуэла азаматына кепілдік берілген адам құқығы ретінде тегін және сапалы денсаулық сақтауды бекіткендіктен, Уго Чавестің әкімшілігі Barrio Adentro бағдарламасы арқылы конституциялық міндеттемелерін орындауға тырысты. Атап айтқанда, III тараудың 84-бабында Barrio Adentro сияқты мемлекеттік бағдарламалар арқылы көрсетілетін денсаулық сақтауды мемлекеттік қаржыландыруға міндетті және ешқандай жағдайда жекешелендіруге тыйым салады. 1999 жылғы Боливар Конституциясының тиісті мәтіні былай делінген: 83-бап: Денсаулық сақтау – негізгі әлеуметтік құқық және мемлекеттің жауапкершілігі, ол өмір сүру құқығының бір бөлігі ретінде кепілдендіріледі. Мемлекет өмір сүру сапасын, жалпы әл-ауқатын және қызметтерге қолжетімділікті жақсартуға бағытталған саясатты қолдайды және дамытады. Барлық адамның денсаулығын қорғау құқығы, сондай-ақ оның дамуына және қорғалуына белсенді қатысу, және заңда белгіленген, сондай-ақ Республика қол қойған және ратификациялаған халықаралық конвенциялар мен шарттарға сәйкес денсаулық пен гигиена шараларын сақтау міндеті бар. 84-бап: Денсаулық сақтау құқығын қамтамасыз ету үшін мемлекет салалық шекараларды кесіп өтетін, орталықтандырылмаған және қатысуға негізделген ұлттық денсаулық сақтау жүйесін құрады, басшылық жасайды және басқарады. Бұл жүйе әлеуметтік қамсыздандыру жүйесімен біріктірілген және тегіндік, жалпыға бірдейлік, толықтық, әділеттілік, әлеуметтік интеграция және ынтымақтастық қағидаттарына негізделген. Денсаулық сақтау жүйесінде денсаулықты сақтау мен аурудың алдын алуға, жедел емдеуге және сапалы оңалтуға басымдық беріледі. Денсаулық сақтау саласының активтері мен қызметтері мемлекеттің меншігінде болып табылады және жекешелендіруге жатпайды. Ұйымдастырылған қоғам мемлекеттік денсаулық сақтау мекемелерінде саясатты жоспарлау, іске асыру және бақылауға қатысты шешімдер қабылдауға құқылы және міндетті. 85-бап: Денсаулық сақтау жүйесін қаржыландыру мемлекеттің жауапкершілігінде, ол кіріс ресурстарын, міндетті әлеуметтік сақтандыру жарналарын және заңда көзделген басқа да қаржыландыру көздерін біріктіреді. Мемлекет денсаулық сақтау саясатының мақсаттарына қол жеткізуге мүмкіндік беретін денсаулық сақтау бюджетіне кепілдік береді. Университеттермен және ғылыми-зерттеу орталықтарымен келісу арқылы ұлттық кәсіптік және техникалық оқыту саясатын және денсаулық сақтау құралдарын өндірудің ұлттық өнеркәсібін дамыту және жетілдіру іске асырылады. Мемлекет мемлекеттік және жеке меншік денсаулық сақтау мекемелерін реттейді.

As Articles 83–85 under Title III of the 1999 Venezuelan Constitution enshrine free and quality healthcare as a human right guaranteed to all Venezuelan citizens, the Hugo Chávez administration attempted to fulfill its constitutional obligations via the Barrio Adentro program. Notably, Article 84 under Title III mandate that the healthcare furnished through such public programmes as Barrio Adentro be publicly funded, and explicitly forbids privatization under any circumstance. The relevant text from the 1999 Bolivarian Constitution reads:
Article 83: Health is a fundamental social right and the responsibility of the State, which shall guarantee it as part of the right to life. The State shall promote and develop policies oriented toward improving the quality of life, common welfare and access to services. All persons have the right to protection of health, as well as the duty to participate actively in the furtherance and protection of the same, and to comply with such health and hygiene measures as may be established by law, and in accordance with international conventions and treaties signed and ratified by the Republic. Article 84: In order to guarantee the right to health, the State creates, exercises guidance over and administers a national public health system that crosses sector boundaries, and is decentralized and participatory in nature, integrated with the social security system and governed by the principles of gratuity, universality, completeness, fairness, social integration and solidarity. The public health system gives priority to promoting health and preventing disease, guaranteeing prompt treatment and quality rehabilitation. Public health assets and services are the property of the State and shall not be privatized. The organized community has the right and duty to participate in the making of decisions concerning policy planning, implementation and control at public health institutions. Article 85: Financing of the public health system is the responsibility of the State, which shall integrate the revenue resources, mandatory Social Security contributions and any other sources of financing provided for by law. The State guarantees a health budget such as to make possible the attainment of health policy objectives. In coordination with universities and research centers, a national professional and technical training policy and a national industry to produce health care supplies shall be promoted and developed. The State shall regulate both public and private health care institutions.

Кәсіпорындардағы өзгерістер

Венесуэла конституциясының VI тарауындағы 308-бабы бизнеске қатысты көзқарастың өзгергенін көрсетті. Бұл бапта бизнестің баламалы басқару түрлеріне қолдау көрсету мақсаты қойылды. Аталған бапта кооперативтер, отбасылық кәсіпорындар, шағын бизнес және үнемдеу қоры туралы сөз болады. Үкімет осы баламаларды капиталды демократияландыру және экономикадағы олигополиялық бақылауға қарсы күресу жолы ретінде қолдады.